Нарт эпосым анахь зэтыраIотыкIырэ образэу къыхафэхэрэм ащыщ Саусэрыкъо фэгъэхьыгъэр. Нарт Саусэрыкъо лIыгъэшхо зыхэлъэу, лъэпкъыр къэзыгъэнэжьэу зы лъэныкъомкIэ эпосым къыщеIуатэ, адрэ лъэныкъомкIэ ащ тхьагъэпцIыгъэ-хьилагъэ шэнхэри къыхэфэх, ащ дакIоу хьалэмэт амалышхохэри зэрэIэкIэлъыр тегъашIэ: фаемэ, щтыргъукI къешIы, фаемэ, дунаир къегъэфэбэжьы, мылыр егъэщты, пщагъор къытырегъахьэ… Сыдэу щытми, ар образ гъэшIэгъон, дунэе шапхъэ зиIэ лIыхъужъ. Саусэрыкъо ыкIи фэшъхьаф нартхэм афэгъэхьыгъэхэу прозэкIэ тхыгъэхэр усакIоу Дэрбэ Тимур усэ шапхъэм рилъхьагъэх. НыбжьыкIэмэ ыкIи кIэлэцIыкIумэ нарт эпосыр нахь гурыIогъошIу афэхъуным игугъапIэ зыдиIыгъэу ащ фэдэ IофшIагъэ икъэлэмыпэ къычIэкIыгъ. Ахэм ащыщ пычыгъо тинепэрэ гъэзет къыдэкIыгъом къыщыхэтэуты.
Плъэгъугъэу щытмэ о дунаир,КъэпшIэн тичIыгу зэрэджэнэтыр.ЗэхапшIэу щытмэ дэгъу-дэир,КъэпIон тиуашъо зэрэшIэтыр!
Тинепэ дахэ, зэкIэ шIагъо,ЧIы шъхьашъор шхъуантIэ, уашъор къаргъо,Дунаир бзыумэ зэпагъаджэ,Яорэд чэфмэ гур агъашIо.
Ау ижъырэ уахътэу зигугъу тшIыщтырАщ нахь дэигъэп, нахьышIугъ.Нартыгъо лъагъоу тызтехьащтырЛIыхъужъмэ ыпэкIэ къакIугъ.
СаусэрыкъоикъэхъукI
Сэтэнай-гуащэ зэрихабзэуГыкIэнэу псыхъом екIолIагъ.Сэе-щыгъынхэр ыгъэкъабзэуПсым хигыкIыхьэу ригъэжьагъ.
Адрэ псыIушъом нарт чэмахъомЩегъэхъух чэмхэр, ит ашъхьагъ.Ащ Сэтэнае идэхагъэШIогъэшIэгъонэу къехъопсагъ.
ЗыфэмыIажэу къэпсэлъагъ,Дихьыхэу гуащэм къекууагъ:— КъыфакIо, — еIо псэм лъыхъугъэм,— КъэрэкIу! — еIожьы Сэтэнаем.
Хъопсащэр мыжъом къытефагъ,А мыжъор ыбгъуджэ щылъыгъСэтэнай-дахэм, пэмычыжьэу,Псым ыпсыхьэгъэ мыжъо фыжьэу.
А мыжъор къештэ СэтэнаеИхъэдэн фабэ кIоцIещыхьэ.Емыгупшысэу: дахэ, Iае,Ыдэжьы ехьы, хьакум релъхьэ.
А мыжъом хахъоу ыублагъ,Ар Сэтэнайи зэхишIагъ,Хьакупчъэр Iуихэу къыхэкIыгъ,Икъун а уахътэм кIэхэкIыгъ:
Хъущтыр ымышIэу, ыхьэу гугъэм,Шъхьэм ригъэзыкIхэу гупшысэхэр.Ау пшысэ IэшIумэ рэхьатыгъомТырахэу хъугъэ а нэшхъэйхэр.
Къелъытэ гуащэм, мэзибгъу кIуагъэ,Джыри мэфибгъу къыкIэлъыкIуагъ.— Ащыгъум, — еIо, — игъо хъугъэ,Лъэпшъ къыдеIэнэу ар лъыкIуагъ,
Зэгуиутынэу мо мыжъошхорЕлъэIу гуащэр гъукIэ Iазэм.Лъэпшъ къезэгъыгъэу IэбжыбышхорАщ тырегъаошъ, зэгуегъэзы.
МашIор къеустхъукIы мыжъо кIоцIым,Плъыр-стырэу шъаор къыдэзыгъ,Сэтэнай-гуащэр ечъэлIагъ,Ригъэфэшъугъ джэнэ кокIым,
Ау пхырестыкIышъ, чIыгум тефэ,Лъэпшъ гъучI IадэкIэ ар къештэ,ЫкопкъышъхьитIу зэлъиубытыгъ,Псым блэгъогогъо щипсыхьагъ.
Щылычым фэд джы кIэлэцIыкIур,Ау шъабэ Iадэм ыIыгъыгъэр.А закъор ары цIыф пкъышъолырГум къэзыгъэкIэу къыхэнагъэр.
Лъэпшъ кIэлэцIыкIур ыIэтыгъ,Ащ Саусэрыкъу цIэу фиусыгъ.Зэрэдунаеу къэдэхагъ,Нарт чIыгум джарэу щиз хэхъуагъ.
Нарт Саусэрыкъорэ иныжъымрэ
КIогъагъэх нартхэр былымыхьэ,Былыми къагъотыгъ шIукIаеу.ЯлIыгъэ гъашIэм щызэрахьэу,КъэкIожьых ахэр щытхъур яеу.
Къынэсыжьыгъэх Къойдан чIыпIэм,Къынэсыжьыгъэх нарт хэгъэгум.Ау Саусэрыкъо тыдэ щыIа,Сыд пае шыумэ ахэмыта?
Ар зекIо макIо изэкъуабзэу,Тхъожъыем тесэу чIым щэзечъэ,Ар лIы хъугъахэ, Iэпс-лъэпсэуГухэлъ мин пчъагъэмэ афэчъэ.
ЫIэпшъэ-лъапшъэхэр щылычых,Ыбг псыгъо, плIэIукIэ Iэмы-лъэм.Гъогуонэ минхэр ащ зэпечых,Ау ренэу ыпсэ телъ щэчалъэм.
Ахэфэ бэрэ зэутэкI Iофмэ,КIэлэгъу-делэгъум ар дихьыхэу.Ау нарт чIыналъэм пае хъумэ,Ыпсэ ытыщт ащ, зыфиухэу.
Ар, мары, ядэжь къэкIожьыгъэуНым зыфегъазэ, «сыгъашх» реIо.Ау зэриIогъэ ныр губжыгъэуКъыфедзы псалъэр: «Сыгъашх» оIо,
МодкIэ былымхэр нартмэ къафы,Къойданэм къэсыжьыгъэу щытых,Зыщагъэпсэфэу щызэхэтых.О мыщ ущыс, уиIофи шъхьафы».
«Сырягъусагъэп, шъыпкъэ, нартмэ,Ау нахьышIуIор къахэсхын,Къыздэгощэных, арэу сIомэ,Узфаер, тян, сэ къыпфэсхьын».
Ау ныр рэзагъэп, Iанэм чъыIэуЛы лагъэр, пIастэр зэхэщтыхьэуТырегъэуцох, ыгу емыкIоу,Регъэкъушъ щыIэр, мыпщэрыхьэу.
Ефырзы пIастэр Саусэрыкъо,КъыкIефы псыр ащ, лыри къештэ,Лым мылэу пылъхэр пегъэтэкъу,Къызхимыгъэщэу дэгъоу машхэ.
«Ныбжьи нахь дэгъоу сыбгъэшхагъэп», —Джар янэ реIошъ, мэтэджыжьы.Зигъэпсэфынэу ихьажьыгъэп,Ежьагъ Тхъожъыем тетIысхьажьи.
Ау Саусэрыкъо къызалъэгъум,ЛIы Iуш къахэкIышъ, еуIушых:— Мы мыгъо цIыкIур благъэ зыхъурэм,«Ахад» шъумыIоу пэжъугъохыжь
Сэламэу къыхрэм иджэуапыр.Арэу псэугъэ апэ итыр,Джащ тет къыготыр, ыуж къикIырэр,Тхьэ закъом ешI, ащ къырагъэкIырэр!
МыдкIэ мэкуо Саусэрыкъо:«О-уи-уи, нартхэр, фэсыжь апщи!»«Тхьауегъэпсэур» къыраIожьы,«Ахад» къыIожьрэп зы ащыщи.
Зэрапэсыгъэп Саусэрыкъо,ЛъэпкъэгъукIэ нартмэ къырадзагъэп.Ащ фэдэ хабзэм ар есагъэп,ЗимыIэжэшъоу джы губжыгъэ.
ГъуркIы зыкъышIи, чэщ-мэфищымЧъыIэ щтыргъукIыр къафихьыгъ.Зэрэдунаеу къызегъэщтым,Ядао нартмэ къаIопщыгъ:
«Тэзыгъэгъотрэм мэшIо тIэкIуIэхьэгъу зы IахькIэ тыфэхъун.Джар тиунашъу тэ, джар тилъэIуЛIыхъужъ къыкъокIмэ, арэу хъун!»
«Шъозгъэгъотыщт сэ», — ареIожьыНарт лIыбланэу Саусырыкъо.Тауташэ бгъумкIэ ар ежьэжьы,Iугъор къыздихрэм телъ илъагъо.
Ар къушъхьэ тIуакIэм куоу щехы,ЫлъэчIэ шъыпкъэ лъапэр нэсы.Жъоку тэкъо макъэр щызэхехы,Мычыжьэу машIор чIым къыхэпсы.
Гъоплъэ щыуаныр мэшIо кIыIоу,ПхъэцэкIэ инэу зыр, зыр цIыкIоуЫчIэгъхэу, машIом щыстэу пэлъых,Ателъ иныжъыр къапэIулъэу.
Лэгъупым илъэу лыр къыщэжъо,Иныжъэу щылъыр баи пкIыхькIэ.Ау Саусэрыкъо мэгузажъо,Ар лъэхъу машIом ипэхыкIэ.
Тхъожъые Iулъэу цIыфым ыбзэНарт Саусэрыкъо зыфегъазэ:«КъыкIэхи, — еIо, — уишыкIадзэУпкIэ хэшIыкIэу цуакъэ сфэшIи,
Сэ баджэм фэдэу зызгъэзэни,Цызэ ехьыжьэу сыкъэкIони,Лъэгуанджэм нэс зесыдзыхыни,Озгъэпхъотэн пхъэ цэкIэ цIыкIур.
УемыI нахь иным, къаштэ цIыкIур,Къызэрэбдэхъоу тыкIожьын».Ау ымышIахэу къештэ иныр,Мыхъо-мышIагъэр ащ къыщежьэ:
Иныжъым пхъэр зытырегъафэм,Ар къэущыгъ, лъыIаби нартым,Шым тыридзыгъ, чIилъхьагъ пIэшъхьагъым,Ежь гъолъыжьыгъэ гупсэфыжьэу.
— Сыд уилъэгъунэу укъэкIуагъ? —Иныжъыр нартым еупчIыгъ.— МэшIохьэу уадэжь тыкъэкIуагъ,ЧъыIэм тегъалIэ, тигъэщтыгъ.
— Армэ, къысаIу, тэ укъикIыгъ?— СыкъекIы нартым, хэгъэгу шIагъом.— Нарт горэм ыцIэ зэхэсхыгъ,Саусэрыкъу аIо, ыхьэу лIыгъэм.
Ихьэгъо-шIагъоу, ышIэу щытмэАщыщэу зы о къысфэIуати,УстIупщыжьынба, джэуап згъотмэ,СшIошъ гъэхъуи пIорэр, сыгъэрази.
Джы гугъэ иI ти Саусэрыкъо,Щытхъоу фэIугъэм хищыжьынэу.ЗызэпекIухьэм дунайныкъорКъыщилэжьыгъэр Iуихыжьынэу.
Ащ еIо: — Къушъхьэм джан щэрэхъырДарегъэхьые, къырагъэхы.Ар къызечъэхрэм, копкъышъхьитIурПеожьышъ, пкъыгъор дефыежьы.
— Ар Iофа! — ыIуи мо иныжъым,Щэрэхъыр къушъхьэм дихьыягъ,ЕтIанэ, ежьыр къызехыжьым,НартылIым ар ригъэчъэхыгъ.
Зи римыгъаIоу, копкъышъхьэкIэЩэрэхъыр бгым дифыежьыгъ.Иныжъыр тхъагъэ, зигугъу лIыкIэАшIыгъэм ежь енэкъокъугъ.
КъышIошIы чыжьэу Саусэрыкъо,Ыпашъхьэ итым гу лъитагъэп.Ащ зыфегъазэ: — Джыри къаIоНэмыкIэу пшIэрэр, езгъэхьынэп!
— Зы цуабзэ-шIобзыр плъыгъэ-плъыжьэу,Дилъхьан елъэкIы ыжэ кIоцIы,Нэужым ащ щигъэкIосэжьэу, —Иныжъым нартыр етхьагъэпцIы.
— Ар Iофы екъуа! — еIо иным,Зы цуабзэ-шIобз иплъыр плъыжьыбзэуАщ ыжэ делъхьэшъ, щегъэкIуасэ.— Ыгъэушъэбыгъ сIукIоцI мы сшIагъэм,
СызыгъэлIагъэм хъутэ-плъытэуIэзэгъу, сикIал, къыфэбгъотыгъ, —Иныжъым къеIо, — сытхъэжьыгъ,Ау сыд ышIэшъурэр джыри фитэу?
— ЕшIэшъу джыри — псыр егъажъо,Ыгъэжъогъахэм зыщегъэпскIы.Зэхихрэр иным егъэшIагъо,ШIощхэнэу ышъхьэ егъэсысы.
Гъоплъэ хьэкъуашъом псыр регъахъо,МашIор кIешIыхьэшъ, ащ хэгъуалъхьэ.— Сишъохъо-тIэхъу бгъэхъужьыгъэ. —Ащ еIо, — щыIа нахьы хьылъэ?
— Ащ джыри псым зыхегъэщтыхьэ,Тыкъыным нэсэу, хэт мэфищрэ,Нэужым мылыр зэхекъутэ,Ащ къыхэкIыжьы зызэкIищзэ.
— Ар о плъэгъугъа?—Иныр мэщхы— СынитIумэ нахъоу алъэгъугъ.— Сыдэущтэу псыр ыгъэщтэу хъугъа?— Зыгорэ еIошъ, псыри мэщты.
— Армэ зэ къэшIи, теплъын хъурэм, —Тыкъыным нэсэу псым хэхьагъ ар.Ежь Саусэрыкъо фэIаз чъыIэр,ЧъыIэ-щтыргъукIыр зэрэпшIыщтым,
Чэщ-мэфищ чъыIэу къыфишIыгъэмИныжъыр псым хигъэщтыхьагъ.Ау «къеI» зыреIом, къызэхъыемИныжъыр, мылыр къыгъэчагъ.
— Зэ щыт, сэ сиIэшъ щыгъупшагъэ, —Нарт Саусэрыкъо мэгуIэжьы.Мыл кIыIум псыр тырегъэлъадэ,Хьэуарзэр хелъхьэ, егъэщтыжьы.
Джы мылыр пытэ, щылыч фэдэу,Иныжъыр хэт зимыгъэсысэу.Къытесэ осыр, ышъхьэшъ, хъотэуКъыфилъыжьыгъэм ыгъэуназэу.
— Джы къеIи, — еIо Саусэрыкъо,Iофэу ышIагъэм щыгушхукIэу.Иныжъым зедзы зы лъэныкъом,НэмыкI лъэныкъом, зэкIэ пкIэнчъэу,
Хъугъэр зэхишIэу ыгу еIэжьы,ЗэришIэжьыгъэм егъэщхыжьы,Ар тхьагъэпцIыгъэм текIодагъ,Нарт Саусэрыкъо къытекIуагъ.
Къырехы чатэр Саусэрыкъо,ШIуихынэу фай иныжъым ышъхьэ.— Ащ сиукIыщтэп, — иным еIо, —Сичэтэ закъу екIущтыр спшъэ.
Нэужым, пшIэщтыр зыуухрэм,Плъэгъун, къикIыщт сикъурбэкъыеКIэтIэишхуищ, ащыщ зыхэпхырэм,Пфэхъун бгырыпхы о лIы пкъыем.
Ежьагъ лIыбланэр, лъэкIо чатэм,Ау къыкIэлъэджэ ащ иныжъыр:— Сыоплъыгъагъэп укъызэкIом,Нахь укъэсшIэни, цIыкIужъыер.
КъысаIогъагъи СаусэрыкъоКъопцIэ лIы цIыкIоу — лъэкIэпIащэу.Къызкъомыхыгъэмэ хьилагъэрСэ о усшIыни Iэщэ-Iущэ!
Иныжъым ыIорэм пымылъэуНартылIыр фэкIо текIоныгъэм.КIэухэу хъущтыр ышъхьэ илъэуЩэтхъэжьы непэ ар дунаим!
Ау ыпэ къекIы и Тхъожъые:КъыреIо шым: «Уенэсы хъущтэпА чатэм, нэсымэ зимыерЫукIэу хабзэшъ, укъелыщтэп.
Ау шIыкIэ иI ащ — Лъэпшъ иIадэ,ИжэхъукIэ Iэти, Iапшъэм лъытхъу.Iэпшъэрыгъуазэ о зыгъэхъу,Джащыгъум сэр пIэ илъэу лъытэ».
ЗэриIоу иш псэугъэ нартыр,Иныжъым ышъхьэ пиупкIыгъ.Ау къызырехым кIэтIэишхорДжыри иш ыпэкIэ къикIыгъ:
«Сыда епшIэщтыр Iадэм пылъым?»«Бгырыпхы сшIыни, сыбг ислъхьащт, —Ащ къыреIожьы нарт лIыбланэм,—Бырыпхы шIагъо ар сфэхъущт!».
Тхъожъыем еIо: «Арэу щытмэ, —О уапэу чъыгым еупцIэкI».Псэиф чъыгышхоу ыдэжь щытымКIэтIэир нартым ридзэкIыгъ.
Къобэ-бжъэбэжъыр зэфэдитIоуНэгъэупIэпIэгъум зэгозыгъ.Джы Саусэрыкъо ышъхьэ фитэуТауташэм дэкIи, ежьэжьыгъ.
Ащ машIор ехьы, гугъэр ехьы,ЧIышъхьашъом щэчъэ, уашъом ехьэ,Зэрэдунаеу къебыбыхьэ,Гухэлъ хъугъахэм ижь зэрехьэ!
Ар къэкIожьыгъ ыIуагъэм тетэу,Зырагъэугъ имашIо нартмэ.«Джы хад» къыраIо илъэпкъэгъумэ,Пкъыгъуищ хихыгъ зыми фэмыдэу:
ПсыщыкIо цуакъэр зэу ыштагъ,Шы къолэныжъи къахихыгъ,Шъоф Iанэр акIыIу ышIыжьыгъ.А пстэури федэу гум ыштагъ:
ПсыщыкIо цуакъэр зэ зыщылъи,Псы кIыIум ущыкIон плъэкIын.Псыр чъэрэу щытми, мыл темылъми,Хы гъогууанэр зэпыпчын.
Шы къолэныжъым о тетIысхьиУзфэе чыжьэм нэс уихьын.УздэкIощт чIыпIэр пшIэу щымытми,Лъыпытэу ащ унигъэсын.
Шъоф Iанэм «къытехъу» зэрепIуагъэу,Гъомлапхъэу пIорэр къытехъон.Гум къилъэдагъэу, пшхы пшIоигъоуУзфаер зэкIэ теплъэгъон.
Нарт Саусэрыкъо разэ хъугъэ,Тхъожъыем тесэу егъэзэжьы.ИзекIо гъогу феузэнкIыжьы,А гъогур лIыгъэкIэ ушъагъэ.
Усэ шапхъэм изылъхьагъэр Дэрбэ Тимур.