АМ
Лъэпкъ литературэр щыIэ хъунымкIэ зышъхьамысыжьэу Iоф зышIагъэхэм, апэрэхэу мы Iофыгъо иныр пхырызыщыгъэхэ Т. КIэращэм, И. Цэим Хьаткъо Ахьмэд ягъус. Тхьэм къыхилъхьэгъэ зэчый ин гъэшIэгъон хэлъыгъ, апэрэ еджэгъэ-гъэсагъэхэм ащыщыгъ.
Игупшысэ бэ зылъыIэсыщтыгъэр, ытхыхэрэр адыгэхэм ящыIэкIэ-псэукIэ зафэ фэгъэхьыгъагъэх. Хьаткъо Ахьмэд поэзиеми, прозэми, драматургиеми зэфэдэу арылэжьагъ, къыгъэшIагъэр илъэс 36-рэ ныIэп, ау шIагъэу иIэр бэкIэ ащ пэщачэ. Куоу щыIакIэм хаплъэщтыгъ: адыгэм ищыIэкIэ гъогу зэнкIэным, нэфынэным усакIор сыдигъуи ыгукIэ фаблэщтыгъ ыкIи ар къыдэхъугъ, творческэ лъэуж нэф илъэпкъ къыфигъэнагъ.Хьаткъо Ахьмэд Джанхъот ыкъор чъэпыогъум и 24-м 1901-рэ илъэсым Шэуджэн районым ит къуаджэу Хьатыгъужъыкъуае къыщыхъугъ. Ятэу Джанхъот дин гъэсэныгъэ ин иIэу хэкум исыгъэхэм ащыщыгъ. Илъфыгъэхэми диныр аIэкIэлъ хъуным фэягъ. Иманкъулэ Ибрахьимэ — нэгъой просветителым, Хьатыгъужъыкъуае къыщызэIуихыгъэ еджапIэм Ахьмэд чIэхьагъ, 1910 — 1912-рэ илъэсхэм дэгъу дэдэу ащ щеджагъ. Ар къызеухым, Ставропольскэ илъэситIу кIэлэегъэджэ семинариеу Баталпашинскэм (джы Черкесск) иеджэн щылъигъэкIотагъ.
1921 — 1923-рэ илъэсхэм Хьаткъо Ахьмэд кIэлэегъаджэу Iоф ышIагъ. Ащ пыдзагъэу 1923 — 1926-рэ илъэсхэм КУТВ-м (Коммунистическэ университет трудящихся Востока) щеджагъ. Ар къыухи хэкум къызегъэзэжьым, хэку гъэзетым иредактор гуадзэу, иредакторэу, лъэпкъ гъэсэныгъэм ихэку отдел иIофышIэу, адыгэ тхакIохэм я Союз ипащэу лэжьагъэ.Ытхыхэрэр 1923-рэ илъэсым щегъэжьагъэу хиутыщтыгъэх. Ахэр гъэзетэу «Адыгэ макъэм» къихьэщтыгъэх. Иапэрэ усэхэр «ЛIыхъужъ плъыжь», «ЛэжьэкIо орэд» зыфиIохэрэр ары. Джащ къыщегъэжьагъэу гъэзетхэм, журналхэм Хьаткъо Ахьмэд иусэхэр, ирассказхэр, очеркхэр къарыхьэщтыгъэх. ЦIыф гумыпсэфхэм ащыщыгъ, Iофыр, тхэн-гупшысэныр иIусыгъ. Хьаткъо Ахьмэд къыгъэшIагъэр макIэми, литературэм, адыгэ культурэм яхэхъоныгъэ иIахьышIу ахилъхьагъ.АдыгабзэкIэ (псаузэ) тхылъэу къыдигъэкIыгъэхэр: рассказэу «Сыбылым фэкIод», общественнэ-политикэ тхыгъэу «Зао къэхъущта?», инсценировкэхэр зыдэт тхылъэу «КъежьэгъакI», «Пщыналъ» ыкIи дзэ усэхэр, орэдхэр дэтэу «Часовой» къыдигъэкIыгъэх.Хьаткъом итхылъхэр урысыбзэкIи къыдэкIыгъэх: «Жертва денег», усэхэмрэ пщыналъэхэмрэ зыдэт тхылъэу «Мужество», ежь зыщымыIэжь уж Ростов-на-Дону 1938-рэ илъэсым къыщытырадзагъ.Таганрог дэт санаторием къыщеIазэхэу щыIэзэ, тыгъэгъазэм и 23-м 1937-рэ илъэсым, пчыхьэм сыхьатыр 9-м ышъхьэкуцI лъыр ечъи, идунай ыхъожьыгъ.А уахътэр тIыбг-сыбгыгъ. Хьаткъо Ахьмэд ыцIэ къыраIон фимытхэу бэкIае ыкъудыигъ. УсакIор зыщымыIэжьым илъэс 20 зытешIэгъэ уж итхыгъэхэр къыхаутыхэу рагъэжьэжьыгъ. Хьаткъом ипоэмэхэр, иусэхэр, ирассказитIу дэтхэу «ЦIыфыр щэрэI…» зыфиIорэ тхылъыр 1959-рэ илъэсым Мыекъуапэ къыщыдэкIыгъ. «Стиххэр» зышъхьэ итхылъ 1967-рэ илъэсым къыхаутыгъ.УсакIор къызыхъугъэр илъэс 80 зэрэхъурэм ехъулIэу Адыгэ тхылъ тедзапIэм «Къаштэ пIапэ» зыфиIорэ тхылъыр адыгабзэкIэ ыкIи урысыбзэкIэ зэкIыгъухэу 1981-рэ илъэсым къыщыдэкIыгъ.Хьаткъо Ахьмэд адыгэ литературэр еджапIэм щызэрагъэшIэнымкIэ Iофыбэ ышIагъ, программэхэм, учебникхэм язэхэгъэуцон-ятхын дэлэжьагъ, къыдигъэкIыгъэх.Художественнэ зэдзэкIынымкIи лэжьыгъэшхо иI. А. С. Пушкиным ихэшыпыкIыгъэ усэхэр зыдэт зы том хъурэр адыгабзэкIэ зэридзэкIи, 1937-рэ илъэсым къыхиутыгъ, 1939-рэ илъэсым ятIонэрэу къыдагъэкIыжьыгъагъ.Хьаткъо Ахьмэд СССР-м итхакIохэм я Союз 1934-рэ илъэсым къыщыублагъэу хэтыгъ.Мамырыкъо Нуриет.