Шыхэр ягъогогъух

ЕгъашIэм а зы Iофым пылъ унагъохэр щыIэх. Зы лIэужым IэпэIэсэныгъэу илъэс пчъагъэхэм зэIуигъэкIагъэр къыкIэлъыкIорэм ритыжьызэ мэпсэух. Ащ фэдэ унэгъо гъэшIэгъон къуаджэу Тэхъутэмыкъуае дэс.

ТыкъызтегущыIэщт Хьаблаукъо лIа­къор зэзыпхырэр шыхэр ары. МэкъумэщышIэ унагъом 1914-рэ илъэсым къихъухьэгъэ Хьаблаукъо Къарбэч зэуитIумэ ахэтэу тихэгъэгу къыухъумагъ — Хэгъэгу зэош­хом ыкIи Япон заом. Байкал нэсыгъагъ, «За отвагу» зыфиIорэ медалыр ыбгъэгу хэлъэу къэкIожьыгъ.Зэоуж илъэсхэм хабзэр зыукъорэ бзэджашIэхэр бэ хъущтыгъэх, ахэм НКВД-р ауж итыгъ. Гъэсэныгъэ икъу къулыкъушIэмэ яIагъэп, ау сыд фэдиз къиныгъо апэ къикIыгъэми, ахэм яIоф агъэцакIэщтыгъэ, хэгъэгум хабзэ илъыным фэлажьэщтыгъэх. Исмахьилэ ахэм ащыщыгъ, 1946-рэ илъэсым НКВД-м икъулыкъу СССР-м и МВД-кIэ зызэбла­хъум, уполномоченнэмэ транспорт папкIэу къоджэ псэупIэмэ ащагъэфедэщтыгъэхэр шыхэр арыгъэ, ахэм гъогу зыдэщымыIэ чIыпIэхэм километрипшI пчъагъэхэр ащакIун алъэкIыщтыгъ. Исмахьили иныбджэгъушIоу шы иIагъ.

Игъо къэси Исмахьилэ къыщагъ. Ишъхьэ­гъусэу ФатIимэтрэ ежьыррэ сабыищ къафэхъугъ: шъэожъыитIурэ зы пшъэшъэжъыерэ. Анахьэу тыр зыщыгугъыщтыгъэр ишъаоу Аслъан ары. Ятэ ихьатыркIэ Аслъан шыхэр шIу ылъэгъугъагъэх, илъэсих нахь ыныбжьыгъэп ахэм апылъэу зырегъажьэм, кIэлэкIэ дэдэу шыгъачъэу къуаджэм щырагъэкIокIырэмэ ахэлажьэу зеублэм. Къулыкъу дэкIыгъори къэсыгъ, ар Москва пэмычыжьэу щыIэ къалэу Алабино ащагъ, кинематографическэ кавалерийскэ полкыр ащ дэ­тыгъ. Укъыхахыным пае шым утесыныр е ар огъэIорышIэ къодыекIэ икъущтыгъэп, шыр зэрэчъэшъоу пфын фэягъэ. Нэбгырэ 660-мэ ащыщэу лIыблэнэ 16 ныIэп къахахыгъэр, ахэм Хьаблаукъо Аслъан ахэфагъ. Аслъан зыхэлэжьагъэмэ ащыщэу зэкIэмэ анахьэу ыгу къинэжьыгъэр Сергей Бондарчук ифильмэу «Битва при Ватерлоо» зыфиIорэр ары. Мыщ зэфэмыдэу бэ къыщишIыгъэр: зэмкIэ урыс гусарэу щытыгъ, етIанэ француз кирасирыгъ, гъогурыкIохэр зыхъункIэрэ бзэ­джашIэуи хэтыгъ.Техынхэм ахэлажьэзэ, Аслъан зэлъа­шIэрэ цIыфмэ нэIуасэ афэхъугъ, хэгъэгубэмэ ащыIагъ: Чехословакием, Герцеговинэм, Украинэм, нэмыкIхэми. Фильмэу «Бег», «Ленин в завтрашнем дне» зыфи­Iохэрэм ахэлэжьагъ.

Къулыкъум къызекIы­жьым, Аслъан электрик сэнэхьатыр зэригъэгъотыгъ. Исэнэхьат хэшIыкIышхо фызиIэ цIыфэу ар икъоджэгъумэ ашIэщтыгъ. БэмышIэу Аслъан Исмахьилэ ыкъом идунай ыхъожьыгъ.Аслъан икIэлэ Адами шымэ апыщагъэ хъугъэ. Ятэ фэдэу ари электрик сэнэхьатым феджагъ, Тэхъутэмыкъое районым иэлектросетьхэм ащы­лэжьагъ. Дзэ къулыкъум къызекIыжьым, ветеринарнэ станцием водителэу Iухьагъ. Ау ежь шыхэр ары нахь шIогъэшIэгъоныгъэр, ятэжърэ ятэрэ апкъ къикIэу ахэр шIу ылъэгъугъагъэх.1995-рэ илъэсым Тэ­хъутэмыкъое районым шы-спорт комплекс къыщызэIуахыгъагъ, ар зигукъэкIыгъэр а лъэхъаным районым ипэщагъэу Н.В. Демчук, комплексым цIэу «Щагъдый» фаусыгъ. Шыхэм яIы­гъын фэгъэхьыгъэ адыгэ хабзэм изыкъегъэIэтыжьын анахь пшъэрылъ шъхьаIэу ащ фагъэуцугъагъ. ЕгъэшIэрэ пащэу ащ иI шыхэр шIу дэдэ зылъэгъурэ ХыдзэлI Ислъам Хьамедэ ыкъор.Шымэ зэрапылъыр ары Адами шы-спорт комплексым къэзыхьыгъэр, бэ темышIэу ащ тренерэу IофшIэныр щыригъэжьагъ. 2017-рэ илъэсым Шыу Хасэр зэхащагъ, шым епхыгъэ адыгэ шэн-хабзэмэ языкъегъэIэтыжьын пшъэрылъэу а IофыгъошIум фагъэуцугъ.Адам ащ изэхэщакIохэм ащыщыгъ, етIанэ Тэхъутэмыкъуае щыIэ Шыу Хасэм ипащэу ар хъугъэ. Ащ фэдэ хасэхэр Адыгэ, Къэбэртэе-Бэлъкъар, Къэрэщэе-Щэрджэс республикэхэм ыкIи Краснодар краим ащызэхащагъэх. Ахэр яIэубытыпIэхэу шъолъыр Шыу Хасэри щыIэ хъугъэ.— Адыгэ шымэ уатегущыIэ хъумэ, апэу угу къэкIырэр тятэжъ пIа­шъэмэ зекIо хабзэу ахэлъыгъэр ары, — къеIуатэ Адам. — Шы зекIоныр къэтIэтыжьынэу унашъо тшIыгъэ. Апэ къуаджэу Фэдз къыщедгъэ­жьагъ, ащ тыкъикIи, Мые­къуапэ нэс тыкъэ­кIуагъ. 2017-рэ илъэ­сым КъЩР-м ит къуаджэхэр къэткIухьагъэх. ЕтIанэ шыу зекIоу «Ща­гъ­дый ижъогъобын-2018-рэ» зыфи­Iорэр жъоныгъокIэ мазэм 2018-рэ илъэсым шъолъыр общественнэ движениеу «Шыу Хасэм» зэхищагъ, ТекIоныгъэм и Мафэ ар фэгъэхьыгъагъ. Iофтхьабзэм IэпыIэгъу къы­фэхъугъэх Адыгэ Рес­публикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат, рес­публикэ Адыгэ Хасэр, Теуцожь ыкIи Тэхъутэмыкъое районхэм, Адыгэ­къалэ яадминистрациехэм япащэхэр. Гъогууанэр километрэ 320-рэ хъущтыгъэ, шыуи 120-мэ ар мэфи 5-м къакIугъ. Шыухэр адыгэ шъуашэкIэ фэпэгъагъэх ыкIи ижъы­рэ уахътэм диштэнхэм, ар агукIэ нахь зэхашIэным пае телефонхэр, планшетхэр щагъэзы­ягъэх, интернетыр агъэфедагъэп. ЗекIо гъогур къуаджэу Аскъэлае къы­щежьагъ ыкIи районитIумрэ Адыгэкъалэрэ ахэхьэрэ чылагъомэ зэкIэмэ адэхьагъэх. Шыгъачъэу Тэхъутэмыкъуае щыкIуагъэмкIэ зекIоныр зэфашIыжьыгъагъ.

Нахь ныбжьыкIабэ шыгъэчъэ спортым хэщэгъэным пае Адам шым игъэIорышIэн искусствэм (джигитовкэм) зыфигъэзагъ, ащ шыур чъэзэ гимнастическэ ыкIи акробатическэ трюкхэр къышIынхэр, джащ фэдэу зэрэчъэрэм тетэу шхончымкIэ оныр, сэшхомкIэ пкъыгъохэр ыупкIэтэнхэр, чIыгум щылъыр къыпхъотэныр ыкIи нэмыкIхэр къыделъытэх. Ащ фэдэ егъэ­джэнхэр зэхэщэгъэнхэм фэшI ежь Адам ыпэрапшIэу Москва дэт хэушъхьафыкIыгъэ Гупчэм ухьазырыныгъэ курсхэр щикIугъэх. Ащ ыуж ар тренер IэпэIасэ хъугъэ ыкIи илъэсыбэрэ Iоф зешIэм, гъэхъагъэхэм къызафэкIом ауж шым игъэIорышIэнкIэ АР-м итренер шъхьаIэу агъэнэфагъ.Адамрэ ишъхьэгъусэу Заремэрэ ялъфыгъэхэу Алкъэсрэ Русетэрэ ины хъугъэх. Алкъэс исэнэхьаткIэ ветеринар, пшъашъэр медучилищым цэшIэ сэнэхьатыр щызэрегъэгъоты. Ау унэгъо хабзэр ахэми алъыIэсыгъ. Ятэ ашъхьагъ итэу шыу зекIоныр ыкIи шым игъэIорышIэн искусствэр зэрагъэшIагъ, зэнэкъокъу зэфэшъхьафыбэхэм республикэр къащагъэлъагъо.Алкъэс шым игъэIорышIэнкIэ (джигитовкэмкIэ) Адыгеим изэхэугъоегъэ командэ хэхьагъ. Хэгъэгум икъэлабэхэм ыкIи Тэхъутэмыкъуае ащ иIэпэIэ­сэныгъэ къащигъэлъэгъуагъ.— Сятэ апэрэу шым сызытырегъэтIысхьэм сыцIыкIу дэдагъ. Сизэха­шIэ къэкIуагъэу тренировкэхэр зысэублэхэм илъэси 9 — 10 сыныбжьы­гъэр, сшынахьыжъ ежь шы иIэ зэ­хъур ары. Тызэгъусэу шым тыпы­лъыгъ, тэрэзэу узэрекIолIэщтыр, узэрэтетIысхьащтыр зэдгъэшIэ­гъагъ. Шым узытетIысхьэрэм псынкIагъэр, шъхьафитыныгъэр зэхэошIэх, убыбырэм фэдэу къыпщэхъу. А шым фэшъхьафэу ШэхэкIэй шы къунанэу щытиIэр тэгъасэ, — къеIуатэ Русиет. — Анахь хъу­гъэ-шIэгъэ шъхьаIэу сищыIэныгъэкIэ слъытэрэмэ ащыщ шым игъэIорышIэнкIэ апэрэ зэнэкъокъухэу Тэ­хъутэмыкъуае щыкIуагъэхэр. Краснодар краим щызэхащэгъэ зэнэкъокъухэм бэрэ сахэлэжьагъ, станицэу Брюховецкэм шъхьафитэу шыр гъэIорышIэгъэнымкIэ а I-рэ чIыпIэр къыщысхьыгъ. ЦIыфхэм агъэ­шъошэрэ шIухьафтынри а дэдэм къыщысатыгъагъ. Апэрэ чIыпIэр джигитовкэмкIэ къызэрэсхьыгъэм пае Кубокрэ щытхъу тхылърэ Къэбэртэе-Бэлъкъарым къыщысатыгъэх. Сшынахьыжъэу Алкъэси хэгъэгум ичIыпIабэхэм Адыгеир къащегъэлъагъо, апэрэхэм ренэу ащыщ.1999-рэ илъэсым къыщыублагъэу гъэ къэс Санкт-Петербург Дунэе шы къэгъэ­лъэгъонэу «Иппосфера» зыфиIорэр щэкIо. Ащ шы лъэпкъ 11 зыхэлэжьэрэ чемпионатхэр щырагъэкIокIых, ВНИИ-м иэкспертмэ анахь шы лъэпкъышIухэр ащ щагъэнафэх. «Иппосферэм» хэпхын умылъэкIынэу, анахь мэхьанэ зэратырэ Iахьэу шы лъэпкъ рингыр хэт.Адыгэ, Къэбэртэе-Бэлъкъар, Къэрэщэе-Щэрджэс республикэхэм ялIыкIохэр зыхэхьэрэ Шыу Хасэм Адыгеир а Iоф­тхьабзэм къыщегъэлъагъо — ар культурнэ программэ шъыпкъэу щыт, къэ­бэртэе шы лъэпкъмэ язытет цIыфмэ ащкIэ арагъашIэ. Адыгеим илIыкIомэ ренэу Алкъэс ахэт. 2021-рэ илъэсым ащ фэдэ шы лъэпкъ рингэу «Щагъдый ижъо­гъобын» зыфиIорэм чемпион щыхъугъэр Алкъэс зытесыгъэ шэу Налмэсыр ары. «Иппосфера-2021-р» пштэмэ, ащ хэлэжьагъэхэр зэкIэ зызэрагъапшэм, Налмэсым «вице-чемпион» цIэ лъапIэр къыдихыгъ.2026-рэ илъэсым къалэу Тверь шы спортымкIэ шъолъыр зэнэкъокъухэр щыкIуагъэх. Ащ тичIыгогъухэри хэлэжьагъэх — Адыгеим щыщэу спортсмени 8 — Тэхъутэмыкъуае дэт шы комплексэу «Щагъдыим» зыщызыгъасэхэрэр. ТикIалэмэ дэгъоу зыкъагъэлъэгъуагъ, Алкъэс я 2-рэ чIыпIэр къыдихыгъ. Лъэныкъоу «Шъхьафит гъэIорышIэнымкIэ» я 3-рэ хъугъэ Мэзыужьэкъо Ислъам.Алкъэс ятэ иныбджэгъоу ЛIыф Мэджыдэ игукъэкIыкIэ ПсышIопэ районым шы спортым пылъыщт кIэлэцIыкIу куп щаугъо­игъ, ахэр агъасэх, шыоу къарагъэчъыхьэ. ЗыгъэпсэфакIо ШэхэкIэй къэкIорэ зекIо­хэри а Iофтхьабзэм къыхагъэлажьэх. «Щагъдый» зыцIэ клубым хэт кIэлакIэмэ яIэпэIэсэныгъэ пчыхьэзэхахьэу зыгъэпсэфакIомэ апае зэхащэрэмэ къащагъэлъагъо.«Сэ сянэу Зареми шыхэр зыщаIы­гъыгъэ унагъом щыщыгъ. Джыри сабыйзэ ахэм узэрадэзекIощтыр зэригъэшIэгъагъ, ныбжьыкIэ дэдэу къуа­джэм щырагъэкIокIырэ шыгъачъэмэ ахэлажьэщтыгъ, апэрэ чIыпIэхэр къыдихыщтыгъ. ДжырэкIэ ащ уахътэ иIэп шымэ апы­лъынэу, сатыушIыным зыфигъэзагъ, ау ыпэкIэ фэдэу шыхэр шIу елъэгъу, къыддырегъаштэ», — къыIотагъ Русетэ.Джащ тетэу Тэхъутэмыкъуае щыпсэурэ Хьаблаукъо унагъом ныбжьыкIэмэ шыхэр шIу арегъэлъэгъу, зыфэдэ къэмыхъугъэ псэушъхьэу цIыфым фэшъыпкъэм нэIуасэ фашIыхэзэ, адыгэмэ шыхъуным епхыгъэ хабзэу ахэлъыгъэхэм зыкъарагъэIэтыжьы.АкIэгъу Разиет.Тэхъутэмыкъуай.