Къафэмыкъинэу, ашIогъэшIэгъонэу арегъашIэ

НыдэлъфыбзэмкIэ ыкIи литературэмкIэ Адыгеим икIэлэ­егъэджэ анахь дэгъу хъугъэ КIыкI Розэ мыщ епхыгъэ зэнэкъокъум иурысые уцугъо бэмышIэу хэлэжьагъ. Адыгабзэм идэхагъэ, ибаигъэ ащ къыгъэлъэгъуагъ, кIэлэцIыкIухэм яныдэлъфыбзэ шIу аригъэлъэгъуным пае шIыкIэу, амалэу ыгъэфедэхэрэр къыщыриIотыкIыгъэх.

— Нэбгырэ пэпчъ иныдэлъфыбзэ егъэлъапIэ. Ащ епхыгъэ зэнэкъокъу щыIэ зэрэхъугъэм шIогъэшхо хэлъэу сэлъытэ, сыда пIомэ уишIэныгъэхэм ащыхэ­огъахъо, нэIосакIэхэр ошIых. Муниципальнэ ыкIи шъолъыр уцугъохэм текIоныгъэ къазщы­дэсэхым ыуж урысые уцугъом зыфэзгъэхьазырэу сыублагъ. Шапхъэу пылъыгъэмкIэ, лъэпкъ шэн-хабзэр къэзыгъэлъэгъорэ сурэт техыгъэ бгъэхьынэу щытыгъ. Тэ къыхэтхыгъагъэр дышъэидэм ишIын. Ащ ыуж видеотехыгъэ дгъэхьазырыгъэ. Ащ тишъолъыр идэхагъэ, ижъыкIэ къыщегъэжьагъэу хэбзэ дахэхэр зэрэтиIэхэр къыщыдгъэлъэ­гъуагъ. Джащ фэдэу Адыгэ­къалэ, Хьэлъэкъое гурыт еджапIэу Iоф зыщысшIэрэм такъытегущыIагъ, егъэджэн сыхьатхэр зэрэзэхатщэхэрэр, ны-тыхэм Iоф зэрадасшIэрэр, зэIукIэу тшIыхэрэр къыщитIотыкIыгъэх. ТакъикъипшI хъурэ видеотехыгъэм осэшхо къыфашIыгъ, — еIо тигущыIэгъу.

Зэнэкъокъум иочнэ едзыгъоу Липецкэ щыкIуагъэм КIыкI Розэ зэрифэшъуа­шэу зыкъыщигъэлъэгъуагъ. Ухэзыщэрэ егъэджэн сыхьатэу («вводный урок» зыфаIорэр) къытефагъэр гъэшIэгъонэу зэхищагъ. Такъикъ 35-м къыкIоцI урыс кIэлэцIыкIухэм гущыIитф адыгабзэкIэ аригъэшIэнэу щытыгъ. Ау ащ нэмыкIэу шIуфэс зэрэзэпхыщтыри, узэращыт­хъущт гущыIэхэри ашIогъэшIэгъонэу къаIожьыгъэх. ДжэгукIэ шIыкIэхэр къызфигъэфедэхэзэ, урыс кIэлэцIыкIухэм къин къащымыхъоу гущыIэхэр зэрагъэшIагъэх. Анахьэу ыгъэшIэгъуагъэр а гущыIэхэр атхынхэуи зэраIуагъэр ары.

УиIофшIэнкIэ хэхъоныгъэхэр пшIынхэмкIэ мыщ фэдэ зэнэкъокъухэм шIогъэ ин зэрапылъыр тигущыIэгъу къеIо. Iоф­тхьабзэм хэлэжьагъэхэр шIэныгъэ куу зиIэу, яныдэлъфыбзэ зыгъэлъэпIэрэх. Зэнэкъокъур къиныгъэми, цIыфэу къе­кIолIагъэхэм ар къагъэбаигъ.

— Адыгеим шъхьэкIафэ къыфашIыгъ, тагъэлъэпIагъ. Ти­республикэ сырыгушхоу, адыгэ шъуашэр сщыгъэу, адыгэ быракъыр сIыгъэу сахэтыгъ. Бурятием щыщ бзылъфыгъэу къытхэтым адыгэ къэшъуакIэ езгъэшIэнэу къысэлъэIуи, ыгу еты­гъэу, мыукIытэу зэригъэшIагъ, — еIо кIэлэегъэджэ пэрытым.

Адыгэ шэн-хабзэхэр зыщагъэлъэпIэрэ унагъу Розэ къызэрыхъухьагъэр. Янэжъи, янэ-ятэхэми бзэм мэхьанэшхо ратыщтыгъ, адыгэ тхылъхэр бэу яIагъ. Еджэныр зикIэсэ пшъэшъэжъыем ищыIэныгъэ гъогу зэрипхыщт сэнэхьатым бэрэ егупшысагъэп. Адыгэкъалэ дэт гурыт еджапIэу N 2-м ия 8-рэ класс къызеухым, Адыгэ кIэлэегъэджэ училищэу Андырхъое Хъусен ыцIэ зыхьырэм илъэ­сиплIэ щеджи, Адыгэ къэралыгъо университетым илъэпкъ факультет къыухыжьыгъ. Илъэс 30 фэдиз хъугъэ Розэ Хьэлъэкъое гурыт еджапIэм пэублэ классхэмкIэ ыкIи адыгабзэмкIэ кIэлэ­егъаджэу Iоф зыщишIэрэр.ЯцIыкIугъом къыщегъэжьагъэу кIэлэцIыкIухэм яныдэлъфыбзэ идэхагъэ алъегъэIэсы. Нэрылъэгъу IэпыIэгъухэр, интерактивнэ доскэр къызфегъэфедэх, адыгабзэкIэ зэрадзэкIыжьыгъэ мультфильмхэм арегъэплъых. КIэлэцIыкIур тхылъым еджэ къодыекIэ зэрэшIомыгъэ­шIэгъоныщтыр къеIо.

— КъыткIэхъухьэрэ ныбжьыкIэхэм яныдэлъфыбзэ дэгъоу ашIэныр, шIу алъэгъуныр, жэбзэ къабзэ аIулъыныр ары пшъэрылъ шъхьаIэу зыфэдгъэуцужьырэр. Непэрэ мафэм къыткIэхъухьэрэ лIэужхэм адыгабзэр икъу фэдизэу зэрамышIэрэр гумэкIыгъо шъхьаIэу щыт. Амалэу иIэмкIэ ар дэгъэзыжьыгъэным ыуж тит. КIэлэеджакIохэм нахь ашIогъэшIэгъон лъэныкъохэр къыдэслъытэхэзэ сиIофшIэн зэхэсэщэ. Адыгэхэм ямызакъоу, нэмыкI лъэпкъхэми адыгабзэр ясэгъашIэ, — еIо тигущыIэгъу.

Пэублэ классхэм арысхэм джэгукIэ шIыкIэр нахь зэрапэблагъэр къыди­лъытэзэ иегъэджэн сыхьатхэр КIыкI Розэ зэхещэх, римыгъэзхэу, агукIэ фэщагъэхэу, ашIогъэшIэгъонэу яныдэлъфыбзэ зэраригъэшIэщтым ыуж ит.

— СыдигъокIи кIэлэцIыкIухэм зэрашIогъэшIэгъоныщтыр ары сынаIэ зытетыр. Адыгабзэм изэгъэшIэн IэшIэхэп, анахь къин зышIырэр мэкъэ Iужъухэр бэу зэрэхэтхэр ары. Ахэр кIэлэеджэкIо цIыкIухэм нахь IэшIэх къафэхъуным пае бэ згъэфедэрэр. ГущыIэм пае, тыкъэзыуцухьэрэ дунаим макъэхэр еспхыхэзэ ясэгъашIэх, — еIо Розэ.

Егъэджэн сыхьат закъокIэ адыгабзэр кIэлэцIыкIухэм ябгъэшIэн зэрэмылъэ­кIыщтыр гъэнэфагъэ. Ныдэлъфыбзэр нахь куоу алъыгъэIэсыгъэным фэшI лъэпкъ шэн-зэхэтыкIэхэр кIэлэегъаджэм арегъашIэх. Джащ фэдэу къыхэгъэщыгъэн фае еджапIэм адыгабзэм изэгъэ­шIэнкIэ Iофтхьабзэхэр бэу зэрэщызэхащэхэрэр. Адыгэ культурэр, намысыр, шэн-зэхэтыкIэхэр къызщагъэлъэгъорэ зэхахьэхэм язэхэщэн КIыкI Розэ иIа­хьышIу хелъхьэ.

ДЕЛЭКЪО Анет.