Республикэм икъэхъукI

МэщбэшIэ Исхьакъ дунаим ехыжьынкIэ мэфэ заулэ щыIэу упчIэ горэ сиIэу сыфытеонэу хъугъагъэ.

ТыгущыIэзэ, республикэм и Мафэу къэблагъэрэм тынэсыгъ ыкIи упчIэхэр згъэхьазырхэмэ, зэдэгущыIэгъу дытестхэнэу тызэзэгъыгъагъ. «Ащ нэс джыри мазэ имыкъу щыI, арышъ, игъо тифэщт. ЦIэу фэтшIыщтыри сэшIэ — «Республикэм икъэхъукI», — ыIогъагъ. Ау игъо тифагъэп, тызызэдэгущыIагъэм мэфищ тешIагъэу игъашIэ зэпыугъ.

Игъо тимыфагъэми, тизэзэгъыныгъэ згъэцэкIэжьы сшIоигъу. АщкIэ «гущыIэгъу» сфэхъугъэр МэщбашIэм игукъэ­кIыжьхэр къызщитхыжьыгъэ тхылъэу «ЧIыгу-огу зэнэсым сыда щыIэр?» зыфиIорэр ары. ИцIыкIугъом къыщегъэжьагъэу илъэс 80 ныбжьым нэс къыщышIыгъэ-къехъулIагъэр, икъоджэ гупсэ епхы­гъэ гукъэкIыжьхэр, зыщыпсэугъэ илъэс­хэм язэман зэфэшъхьафхэу ынэ кIэ­кIыгъэхэр ащ къыщитхыжьыгъэх. Къэралыгъом, Хэкум лъэныкъо зэфэшъхьаф­хэмкIэ зэхъокIыныгъэу щыхъугъэхэм ар яшыхьатыгъ. Адыгэ автоном хэкур рес­публикэ хъуным зымакъэ фэзытыгъэхэм ахэтыгъ, нэужым ащ иуцун дэ­лэжьагъэмэ ащыщыгъ.

Гъунэгъу шъолъырым адыгэ чIыгум зыкъыхиушъхьафыкIынымкIэ рекIокIыщтыгъэ апэрэ зэхэсыгъохэм ар ахэлэ­жьагъ. Республикэм шъолъыр шъхьаф зишIыжьынымкIэ зыпхырыкIыгъэр зэкIэ ынэ кIэкIыгъ. МэщбашIэм къызэриIожьыщтыгъэмкIэ, апэу ащ игугъу зышIыгъэхэм ежьыр ащыщ. 1989-рэ илъэсым ибэ­дзэогъу мазэ СССР-м и Апшъэрэ Совет изэхэсыгъоу зыхэлэжьэгъагъэм ар къы­щиIогъагъ.

— Республикэ тиIэным бэрэ тыкIэ­хъопсыгъ. ГущыIэу «къэрал», «хэгъэгу» зыфэпIощтхэр зыбзэ хэмыт лъэпкъхэр щыIэх. Ау адыгабзэм ахэр иIэх, — ­къыщиIогъагъ ащ ыныбжь илъэс 95-рэ зыхъурэм ипэгъокIэу дэтшIыгъэгъэ зэдэгущыIэгъум.

1990-рэ илъэсым, чъэпыогъум и 5-м Адыгэ автоном хэкум идепутатхэм язэIукIэу республикэр зэхэщэгъэным иIоф зыщытегущыIагъэхэу ежьыр зыхэлэжьагъэр МэщбашIэм игукъэкIыжь тхылъ мырэущтэу къыщитхыжьыгъ:

«… дунаир фабэ, жъоркъ, ащ нахьи нахь жъоркъыжь зэIукIэр зыщыкIорэ залыр. Уахътэр щэджэгъо ужым блэкIи, пчыхьэшъхьапэм риублэгъугъ. Депутат езэрэмыгъэхь-зэпеожь къэгущыIэм ирегламент-шапхъэр аухыгъ. Республикэм фэгъэхьыгъэ унашъор штэгъэнымкIэ пчъагъэр икъурэп, икIэрыкIэу Iэ къэIэтыным зыфагъэзэжьы. Ары къэси урамым тет, къэлэ гупчэм ит цIыф шъэ пчъагъэхэр къэзэрэгъэбырсырых. Ахэр дгъэIэсэнхэ-тяушъыинэу Шъхьэлэхъо Абурэ сэрырэ мызэу-мытIоу такъыфычIэкIы. Республикэ Iофыр депутатмэ зыпхырамыгъэкIыкIэ, къычIэбэнэнхэшъ, тызэбгырафынэу къытаIо. Джы депутат закъу республикэм икъыдэхын изымыгъэкъужьырэр. Ар Дорофеев генералыр ары. Автоном Республикэм «Советскэ Социалистическэ» пымытхэгъэщтмэ, ыIэ къымыIэтынэу еIо. Зыфаер Дорофеевым зыфашIэкIэ, республикэр зэхэщэгъэным иунашъо депутатмэ янахьыбэмэ аштэшъ, IэгутеошхокIэ кIэух фашIыжьы.

Адрэ депутатхэм афэдэу сэри сы­пшъыгъэу Лениным ыцIэкIэ щыт пло­щадым сыкъызихьэкIэ, гушIуагъом зэрихьэрэ кIэлэ купмэ Дорофеевыр аIэтыгъэу дадзыезэ, мэкуох…» (МэщбэшIэ И. «ЧIыгу-огу зэнэсым сыда щыIэр?», н. 408-рэ).

Ащ ыуж Автоном хэкур республикэ зэрэхъужьырэр РСФСР-м и Апшъэрэ Совет къыгъэшъыпкъэжьын фэягъ. Мэщ­бэшIэ Исхьакъ итхылъ къызэрэщиIорэмкIэ, ащкIэ апэрэ мэкъэтыным депу­татхэм амэкъэ зыхыблыр щыкIагъ, пхырыкIыгъэп. ИкIэрыкIэ мэкъэтынэу ащ ыуж агъэнэфагъэм статусыкIэр къыгъэшъыпкъэжьыгъ.

«Ау гушIогъу тыримыгъафэу сызыгосыгъэ Джарымэ Аслъан тэджи, игухэлъи къымыIоу, Хазбулатовым дэжь кIуагъэ, риIуагъэр Руслан Имрановичым къызеIожьыр ары зыфэкIуагъэр къызыдгурыIуагъэр.

— ЗэрэхъурэмкIэ, лъытэныгъэ зыфытиIэ депутатхэр, республикэм ыцIэщтымкIэ Джарымэм къыIорэр тэрэз, — Хазбулатовыми Джарымэм къыдырегъаштэ. — «Адыгейская республика» ыцIэным нахьи, ащ щыпсэурэ цIыф лъэпкъхэм ар зэрэзэдыряер «Республика Адыгеям» къетышъ, ащкIэ зэблэтхъужьынэу къэлъаIо. Сыд, депутатхэр, ащ шъузэреп­лъырэр? Тэрэз шъоIомэ, «Республика Адыгея» зэрэтIощтымкIэ шъуишIошI шъуиголосхэмкIэ къешъуIуалI. — АщкIэ джы зэкIэми къызэдырагъэштагъ, джащ фэдэу цIэхэмкIи адрэ республикэхэри пхырыкIыгъэх». (н. 410-рэ).Адыгэ Республикэр щыIэ хъугъэ, Джарымэ Аслъан Президентэу хадзыгъ, министрэхэр, тхьаматэхэр агъэнэфа­гъэх… Ау республикэм и Быракъ, и Тамыгъэ ыкIи и Гимн иIэнхэ фэягъэ. Аужырэм игущыIэхэр зытхыгъэхэр Мэщ­бэшIэ Исхьакъ, орэдышъор зиер Тхьабысымэ Умар. ГукъэкIыжь тхылъым мырэущтэу къыщетхыжьы:

«Тхьабысымэмрэ сэрырэ тIорэр зэтемыфэщтыгъэми, усэкIо 21-мэ, сыхэмыукъомэ, яусэхэу зэнэкъокъум къырахьылIагъэмэ тамыгъэ шъэф атырадзи, атегущыIагъэх. Сиусэ Комиссием хэтхэм янахьыбэм къыдырагъашти, апэрэ чIыпIэр къыдихыгъ. Композитор зэнэкъо­къум ар зыратым, Тхьабысымэм иорэдышъо къыхахи, джаущтэу Тхьабысымэ Умаррэ сэрырэ Адыгэ Республикэм и Гимн зэдэттхынэу хъугъэ…

МэщбэшIэ Исхьакъ ихьатыркIэ респуб­ликэм кIэлэцIыкIу ыкIи литературнэ журналхэу «Зэкъошныгъэр», «Литературная Адыгея», «Жъогъобыныр» ыкIи «Родничокыр» непэ иIэх. «Тызыфэбэ­нэгъэ республикэм ахэр къыдэкIуагъэх», — ыIощтыгъ ащ. Адыгэ литературэм хэхъоныгъэ ышIынымкIэ ахэм яшIуагъэ къызэрэкIощтым ицыхьэ телъэу Джарымэ Аслъан екIолIагъ ыкIи республикэм диштэрэ статус къаритынэу елъэIугъ.

«…сызыфаер къыгурыIуи, культурэмкIэ министрэу Хьанэхъу Адам къари­гъэщагъ, Iофым изытет кIэкIэу риIуагъ:

— Адыгэ писательскэ организацием итхьамэтэ Исхак Шумафовичым къытфиIэтыгъэ Iофыгъор республикэм щызэшIохыгъэн фае, ащ мэхьэнэ куу иI. ЦIыфхэр, къыткIэхъухьэрэ ныбжьыкIэхэр пIугъэнхэмкIэ, адыгэ литературэм хэхъо­ныгъакIэхэр ышIынхэмкIэ журналхэм яшIогъэшхо къэкIощт. Журналхэм ябюджетыщтым къыщежъугъажьи, IофышIэ пчъагъэу ачIэсыщтым, ялэжьэпкIэщтым щыкIэкIыжьэу къэшъуухьазыри, бащэ тешъумыгъашIэу правительствэм къыхашъулъхь. ТхьэмэфитIу пIалъэр шъуфикъунба?.. Джа мэфэ дэдэм журналхэм ястатусыщтыр, ащ ишIуагъэ зыфэдэ-щтыр кIэкIэу стхыгъэ… Правительствэм ыштэгъэ унашъом тетэу тижурналхэр къыдэкIхэу рагъэжьагъ». (Н. 426-рэ).

Автоном хэкум илъэхъан тедзэгъухэм «альманах» цIэр яIэу илъэсым зэ къыдэкIыщтыгъэх.

Республикэм ие зэхъужьхэм, мэзищ пэпчъ къыхаутых.

Анцокъо Ирин.