«Черкесхэр. Мамлюкхэр. Тарихъым къыхихырэр»

Мыщ фэдэ цIэ зиIэ къэгъэлъэ­гъон АР-м и Лъэпкъ музей къыщызэIуахыгъ. Краснодар и Къэралыгъо тарихъ-археологие музей-заповедникэу Е. Д. Фелициным ыцIэ зыхьырэм ар ыгъэ­хьазырыгъ.

Я ХIV — XV-рэ лIэшIэгъухэр къэгъэ­лъэгъоным къызэлъеубытых. Ащ хэхьэгъэ пкъыгъохэм дунэе тарихъым чIыпIэшхо щаубытырэп, ау ахэмкIэ къэпIотэн плъэкIыщтыр макIэп. ИкъэтыкIэкIэ нэмыкI къэгъэлъэгъонхэм ар атекIы. Нэбгырищым къакIугъэ щыIэныгъэ гъогумкIэ тарихъыр къаIотэнэу шIэныгъэлэжьхэм къыхахыгъ.— Къэгъэлъэгъоным хэдгъэхьагъэхэр охътэ зэфэшъхьафхэм къычIатIыкIыгъэх. Археологическэ кIэныр илъэси 150-рэ музеим иIофышIэхэм аугъоигъ. Тари­хъым изы пычыгъо чIыпIэ зэфэшъхьаф­хэм ащыпсэугъэ цIыфхэр къэдгъэлъэгъо­нэу ахэр зэхэтыубытэжьыгъэх. Мамлюкхэм ятетыгъо лъэхъанрэ черкесхэм япщы­хэмрэ зыщызэдэлэжьагъэхэр мыщ къеубыты, — къеIуатэ Краснодар икъэ­ралыгъо тарихъ-археологие музей-заповедникэу Е. Д. Фелициным ыцIэ зыхьырэм археологие кIэныр зы­щызэхэугъоегъэ къутамэм ипащэу, тарихъ шIэныгъэхэмкIэ кандидатэу Александра Абрамовам.

Нэбгырищ якъэбар къэгъэлъэгъоным къеIуатэ. Апэрэр ичIыгу къэзыгъэзэжьыгъэ черкес мамлюкэу шIэныгъэлэжьхэм алъытагъ. Ар Пшызэ шъолъыр ит къуты­рэу Лениным дэжь къыщычIатIыкIыжьыгъагъ. Тамыгъэу, зэреджэхэрэр «ранки», къыдычIахыгъэмкIэ къыздикIыгъэр агъэу­нэфыгъ. Мамлюк лIэкъо лъэшхэр ары ащ фэдэ тамыгъэр зиIагъэр. Хъулъфыгъэр Кавказым къэкIонэу зэрэхъугъэри, зэрылIыкIыгъэри къэшIэгъуай, сыда пIомэ, къупшъхьэхэр къэнэжьыгъэхэп. Мамлюк зычIэлъ къэу непэрэ мафэмкIэ къагъотыгъэр мы зыр ары.— Тикъэгъэлъэгъон зыфэгъэхьыгъэ ятIонэрэ цIыфыр черкес ныбжьыкI.Ари лIэкъо лъэшмэ ащыщыгъ. Джэрзым хэшIыкIыгъэ пхъэмбаим ар дэлъэу къэд­гъотыжьыгъ (тимузей иIофшIэн зыри­гъэжьагъэм щегъэжьагъэу джэрз пхъэм­баеу къэдгъотыгъэр 9). КIалэм икъуп­шъхьэхэр къызэтенагъэх, ащ ишIуагъэкIэ, Михаил Герасимовым ишIыкIэ дгъэфеди, шъхьэкъупшъхьэмкIэ итеплъэ зыфэ­дагъэр тшIыжьышъугъ, — видеокIэ кIалэр зыфэдагъэм къэзэрэугъоигъэхэм анаIэ тыраригъэдзагъ Александра Абра­мовам.Ыпэрэ хъулъфыгъэм елъытыгъэмэ, мы черкес кIалэм нахь къэбарыбэ пылъ. ЫныбжьыкIэ илъэс 25 — 35-м нахьыбэп. ЗэрылIыкIыгъэр уIэгъэ хьылъ. УплъэкIунхэм къызэрагъэлъэгъуагъэмкIэ, зы щэ­бзащэр ныбэмкIэ хахьи цагэм нэ­сыгъ. ЯтIонэрэр тхыцIэ кIыбым хэхьагъ. Къау­хъурэйи кIалэр зэраукIыгъэр зэфэхьысыжьэу шIэныгъэлэжьхэм ашIыгъ. Хъулъ­фыгъэр зыдэлъыгъэ пхъэмбаим данэм ыкIи парчам ахэшIыкIыгъэ щыгъынхэм ащыщ такъырхэр къыдагъо­тэжьыгъ. ШIэныгъэлэжьхэм ащ епхыгъэ IофшIэнхэр джыри лъагъэкIуатэх.— Ящэнэрэу тикъэгъэлъэгъон зыфэгъэхьыгъэр черкес пшъашъ, я XV-рэ лIэшIэгъум ар етэпхы. Ащ икъупшъхьэхэр къэзыгъотыгъэр археологоу, АР-м гу­манитар ушэтынхэмкIэ иинститут иIофышIэу Лазарь Голубевыр ары. Илъэс заулэкIэ узэкIэIэбэжьмэ, Шытхьэлэ Iуашъхьэ ар етIэщтыгъ. Я 19-рэ лIэшIэгъум Iуашъхьэм етыгъогъагъэх, ау археологие кIэн къыгъотыгъэным игугъапIэхэр щыIагъэх. Бзылъфыгъэм икъупшъхьэхэм зыпари къащымышIыгъэу ащ къычIатIыкIыжьыгъ, — къыIотагъ Абрамовам.Бзылъфыгъэр ныбжьыкIагъ, илъэс 25 — 30 ратыгъэр. ЗэрылIыкIыгъэр агъэу­нэфыгъэп, ау зыфэдагъэр шъхьэкъуп­шъхьэмкIэ нэрылъэгъу къашIыжьышъугъ. Джащ фэдэу, зызэрагъэкIэрэкIэрэ хьап-щыпхэр къыдычIахыгъэх. Ыпшъэ тхьэлъэIу тхыгъэхэр зэрылъ пкъыгъо илъыгъ. Ащ фэдэхэр мамлюкхэм ашIыщтыгъэу шIэныгъэлэжьхэм къаIо.Апчым хэшIыкIыгъэ пкъыгъохэри мы къэгъэлъэгъоным хэхьагъэх. Араб къэралыгъохэм, Венецием, Византием ахэр къарыкIыгъэхэу агъэунэфыгъ, лъэпIэ дэдагъэх. ЦIыф къызэрыкIом ахэр зэригъэгъотынхэ ылъэкIыщтыгъэп. ШIу­хьафтынэу черкес пщымэ къафащэщтыгъэу тарихъым къеIуатэ.Къагъотыжьыгъэ пкъыгъохэр рахьы­лIэжьхэзэ, игъэкIотыгъэ уплъэкIунхэр арашIылIэзэ мы къэгъэлъэгъоныр къызэIуахыным ыпэкIэ шIэныгъэлэжьхэм илъэситфырэ Iоф дашIагъ. Антрополог­хэр, археологхэр, тарихълэжь — ащ дэлэжьагъэр бэ. Мамлюкхэмрэ черкесхэмрэ зэпхыныгъэу яIагъэр мыхэм джыри зэ къаушыхьатыжьы. Ау мы къэгъэлъэгъоныр ухыпагъэ пIонкIэ джыри жьы, тарихъыр къэзыгъэбаищт уплъэ­кIунхэр музеим иIофышIэхэм Каир джырэ уахътэм щашIых.Цэй Замир.