Операциеу «Трест»

1925-рэ илъэсым Iоныгъом и 25-м советскэ-финскэ къэралыгъо гъунапкъэм къыщыхъугъэ хъугъэ-шIагъэм фэгъэхьыгъэу советскэ гъэзетхэм къыхаутыгъагъ контрабандисти 2 ащ хэкIодагъэу. Ащ фэдэ къэбар ­къагъэIуным пае илъэсыбэмэ къакIоцI ОГПУ-р – Зэхэт къэралыгъо политическэ гъэIорышIапIэр – зыдэлэжьэгъэ Iоф­тхьабзэу Артур Артузовым зэхигъэуцогъэ программэм тетэу агъэцэкIэнэу щытыгъэр ухыгъэ хъугъэ. НэмыкIэу къэпIон хъу­мэ, совет хабзэм ипый анахь лъэшхэм ащыщэу Британием щалъытэщтыгъэ разведчикэу Сидней Рейли Москва къыщаубытыгъагъ.

Агъэплъэхъугъэх1920-рэ илъэсым икъихьэгъум дэжь совет хабзэм иконтрразведкэ Iофыгъо къин зэшIуихын фаеу къыпыщылъыгъ, аукъодыеу зырызэу пыир къэуубытэу огъэтIысыкIэ ахэм уафырикъунэу щытыгъэп. Хэхэс хъугъэхэу «белэкIэ» заджэщтыгъэхэр итэкъухьэгъагъэх, ау ренэу зыуж итыгъэхэр Урысыем къинагъэхэм зэпхыныгъэ адыряIэныр ары. А пый купыр зэбгырыпфыным, нахь тэрэзэу къэпIон хъумэ, зэхэбгъэтэкъоным пае яIофшIэн зэрэзэхэщагъэм дэгъоу ущыгъозэн, хэшIыкI икъу фыуи-Iэн фэягъ.Чекистхэм агу къэкIыгъэр гъэшIэ­гъоны: «подпольекIэ» заджэхэрэм ыуж афыным ычIыпIэкIэ, ежьхэми ар зэхащагъ. Джащ тетэу щыIэ хъугъэ организациеу «Монархическое объединение Центральной России» (МОЦР) зыфиIорэр. ПIопэн хъумэ, ащ фэдэ организацие щыIагъэп, ау IэкIыб къэралхэм арысхэм ар ашIошI хъугъэ. А къэбар нэпцIыр шъыпкъэм пэблэгъагъ ыкIи илъэс пчъагъэхэм къызфагъэфедагъ эмигрантхэм зэпхыныгъэ адыряIэнымкIэ ыкIи якъэбархэм, ягухэлъхэм игъэ­кIотыгъэу ащыгъозэнхэмкIэ.А операцием «ТресткIэ» еджэгъагъэх ыкIи 1922-рэ илъэсым къыщыублагъэу 1927-м нэс кIуагъэ. Ар зигукъэкIыгъэр ыкIи зэрэзекIощтхэр зэкIэ зыгъэнэфэгъагъэр Артур Артузовыр ары, ыцIэ шъыпкъагъэр Артур Фраучи. ОГПУ-м иконтрразведывательнэ отдел ар ипэщагъ. Ащ ыпэкIи Iофтхьабзэу «Синдикат-2» зыфиIорэм ипэщагъ. А лъэхъаныр ары совет хабзэм пэшIуекIорэ движениеу «Народный союз защиты родины и свободы» зыфиIорэм иIэшъхьэтеты­гъэхэм ащыщэу Борис Савинковыр къызаубытыгъагъэр.Хэт щыщыгъа РейлиЗытет шъыпкъэр икъоу зыми ышIэрэп: Сидней Рейли къызщыхъугъэри ыцIэ шъыпкъагъэри зэтемыфэу документхэм къахэфэ. Ежь къызэриIощтыгъэмкIэ, Ирландием къыщыхъугъэу ары. 1917-рэ илъэсым ыкIэхэм адэжь британскэ разведкэм къулыкъур щихьынэу ригъэжьэгъагъ. Ау, енэгуягъо, ащ ыпэкIи зэпхыныгъэ горэхэр ащ дыриIагъэкIэ.1918-рэ илъэсым «Iоф шъэфэу зэ­къуадзагъэм» игъэцэкIэкIо шъхьаIэхэм Рейли ащыщ хъугъэ. Кремлыр къэзгъэгъунэрэ латыш дивизиер къырагъэзэ­гъыныр ары ахэм пшъэрылъэу яIагъэр. Англием, Францием ыкIи США-м ядипломатхэм сомэ 1200000-рэ къаугъоигъагъ. А ахъщэр Берзиным езытыгъагъэр Рейли ары. Ау а Iофыр къычIагъэ­щыгъ. 1918-рэ илъэсым чъэпыогъум къаубытыгъэ дипломатхэр Советскэ Урысыем рафыгъэх. Ау Рейли зигъэбылъыжьынэу игъо ифагъ, къэралыгъо гъунапкъэр зэпичыгъ. А Iофэу зэкъуа­дзагъэм зэрэхэлэжьагъэм пае заочнэу укI тыралъхьэгъагъ.Ащ нэужми IэкIыб къэралхэм (Эстонием ыкIи Финляндием) зэрарысэу совет хабзэм пэшIуекIорэ Iоф бзаджэр зэпигъэугъэп. Большевикхэм апэшIуе­кIорэ зэхахьэхэм ягъэхьазырын чанэу ар хэлажьэщтыгъ.Рейли организацие нэпцIым цыхьэ зэрэфишIыгъэр«Трест» зыцIэ операцием ипащэхэм пшъэрылъ зыфашIыжьыгъагъ МОЦР-м гъэпсыкIэу ыкIи гухэлъэу иIэр агъэунэфынэу. Британскэ разведкэм а Iофым фигъэзагъ Сидней Рейли. Советскэ-финскэ гъунапкъэм дэжь ащ къыщыпэ­гъокIынэу щытыгъ «цыхьэшIэгъу цIыфыр». Ар ГПУ-м иIофышIэу къычIэкIыгъ. Рейли дипломатическэ статусэу иIэр тырахыжьыным пае чекистхэм зэкIэми агурагъэIуагъ а нэбгыритIур къэралыгъо гъунапкъэм дэжь щыфэхыгъэхэу. Советскэ гъэзетхэм официальнэу къыхаутыгъагъ финскэ къуаджэу Алакюля дэжь къэралыгъо гъунапкъэр зэпачызэ контрабандисти 2 зэраукIыгъэр. Ащ нэужым Рейли СССР-м къихьанэу хъугъагъэ ыкIи 1925-рэ илъэсым Iоныгъом и 25-м Моск­ва ар къыщаубытыгъагъ.1918-рэ илъэсым пщыныжьэу тыралъхьэгъагъэр 1925-м шэкIогъум и 5-м Сокольники имэзхэм ащагъэцэкIэжьыгъагъ. Хьадэр Лубянкэм щыIэ хьапсым къащэжьыгъагъ къаплъыхьаным ыкIи сурэт тырахыным пае. Ащ нэужым къэ­барыр зэтыраIотыкIыгъ, Сидней Рейли псаоу ыкIи ГПУ-м икIэрыкIэу вербо­вать ышIыжьыгъэу зыIуагъэхэри къа­хэкIыгъэх.А хъугъэ-шIагъэм епхыгъэу1967-рэ илъэсым советскэ телесериалэу «Операция «Трест» зыфиIоу режиссерэу Сергей Колосовым ыгъэуцугъэм лъапсэ фэхъугъэр Рейли къызэраубытыгъэр ары. Артур Артузовым ироль къэзышIыгъэр Армен Джигарханян, Сидней Рейли — Всеволод Якут.