Адыгабзэр хагъэхьащт

Адыгэ къэралыгъо университетым шъхьэкуцIым епхыгъэ операциехэм апае адыгабзэкIэ агъэфедэщт тестым хэ­тыщт гущыIэхэр къыщыхахыгъэх.

Апшъэрэ еджапIэм лингвистикэмкIэ иушэтыпIэ лабораторие экономикэмкIэ апшъэрэ еджапIэм акъылымкIэ ыкIи бзэмкIэ и Гупчэ игъусэу мэхьанэ зиIэ Iофышхо зэшIуахы — «интраопера­ционное картирование» зыфаIорэр адыгабзэкIэ шIыгъэным епхыгъэ Iоф­шIэнхэр ыкIи ушэтынхэр агъэцакIэх. Нейрохи­рургхэм шъхьэкуцIыр операцие ашIызэ, сымаджэр къагъэущынышъ, гущыIэным фэгъэзэгъэ чIыпIэхэр ауплъэкIунхэм ыкIи псышъор (ткань) ахэм къа­щызэтырагъэнэжьыным ар фытегъэпсыхьагъ. Ащ ишIуагъэкIэ бзэр зэрэзэщыкъорэр нахь макIэ мэхъу.Бзэ пчъагъэ зышIэрэ сымаджэхэр бзэ пэпчъкIэ ауплъэкIунхэ фае. ащ къыхэкIыкIэ адыгабзэм ылъэныкъуи къыхагъэхьа­нэу ыуж ихьагъэх.IофшIэныр лъэныкъуитIукIэ зэшIуахыгъ: пкъыгъохэм ыкIи зекIуакIэхэм ацIэхэм япхыгъэ текстхэр. ЯтIонэрэ модулыр ары Адыгэ къэралыгъо уни­верситетым IэкIыб къэ­ралыгъуабзэхэмкIэ факультетым ия 4-рэ курс къэзыу­хырэ студенткэу Хъымыщ Данэ къыхихыгъэр. Иквалификационнэ IофшIэн ащ фэгъэхьыгъ. Научнэ пащэр филологие шIэныгъэхэмкIэ докторэу, профессорэу, апшъэрэ еджапIэм лингвистикэмкIэ иушэтыпIэ лабораторие иIэшъхьэтетэу Сусанна Макеровар. Проектым изэхэгъэуцонкIэ IэпыIэгъу къафэхъугъ акъылымкIэ ыкIи бзэмкIэ Гупчэм иIофышIэу, филологие шIэныгъэхэмкIэ докторэу, профессорэу Ольга Драговар. Программэу «Приоритет» зыфиIорэм къыдыхэлъытагъэу щыIэны­гъэм ар щыпхыращы.Адыгабзэр дэгъоу зы­шIэрэ, зипсауныгъэкIэ пы­тэ нэбгырэ 40 ушэтыным хэлэжьагъ, диалект пстэури къыдалъытагъ. ЗэкIэмкIи зекIуакIэхэр къэзыгъэлъэгъорэ сурэт 55-рэ тестировать ашIыгъ.Зэфэхьысыжьхэм къызэрагъэлъэгъуагъэмкIэ, стимули 6-мкIэ зэфэдэ джэуапхэр къатыгъэх. Ахэр гущыIэхэу «еплъы», «едэIу», «ешъо», «егъалэ», «мэджэгу», «щыс» зыфи­Iохэрэр ары. Ахэм къа­кIэлъыкIощт тестым лъа­псэ фашIы ыкIи хэукъоныгъэхэр имыIэнхэу агъэ­нафэ. Стимул 20-мкIэ процент 80-м къыщегъэ­жьагъэу 98-м нэсэу зэтефагъэх. Ахэм ащыщых «епэмы», «еджэ», «къэшъо», «мачъэ» зыфиIо­хэрэр. Апэрэ стимулым игъусэу 26-рэ хъугъэх.Сурэти 8-мкIэ джэуап­хэр зэфэшъхьафых. ГущыIэм пае «мэупкIэ» зы­фиIорэ гущыIэр зэфэшъхьафи 6-у, «мапхъэр» къэIокIэ 11-кIэ къаIуагъ, нэбгыри 9-мэ джэуап къатыгъэп. Ащ къыхэкIыкIэ мы гущыIэхэр зэблахъущтых. Стимул 21-мэ джыри Iоф адашIэщт.Ушэтыным къызэри­гъэлъэгъуагъэмкIэ, урыс ыкIи инджылызыбзэ стимулхэр адыгабзэм иплъхьанхэ плъэкIыщтхэп. Анахь зэфэмыдэныгъэ шъхьаIэр грамматическэ шъуашэхэр ары. Джащ фэдэу гущыIэхэм якIы­хьагъи, яхьылъагъи зэ­фэшъхьаф. НахьыбэрэмкIэ адыгэбзэ гущыIэхэр нахь кIыхьэх. Джащ фэдэу глаголхэм ащыщхэр гущыIитIоу къаIох, гущыIэм пае, «петь» зыфиIорэр — «орэд къэIон», «гладить» — «ут тедзэн». Хэукъоныгъэхэр къыхэмыхъухьанхэм пае ащ фэдэ гущыIэхэр хагъэ­кIыгъэх.ГумэкIыгъохэр къыз­хэкIыгъэхэм ащыщых ­диалект пэпчъ къэIокIэ гъэнэфагъэхэр зэриIэхэр. ГущыIэм пае, кIэмгуехэм «хэупкIын», къэбэртаехэм «хеупшъыкIы» е «хегъэжьы» аIо. IофшIэныр агъэцакIэ зэ­хъум, къэIуакIэхэр зэкIэ атхыгъэх, зэфэхьысыжь тестым пае нахь къэIокIэ IэшIэххэр къыхахыгъэх.— Адыгабзэм играм­матикэ урысыбзэми инджылызыбзэми лъэшэу атекIы, — еIо Данэ. — Зы глагол шъуашэм имэхьанэ нэмыкIыбзэхэмкIэ гущыIэ заулэкIэ къэпIон фаеу мэхъу. Ащ къыхэкIыкIэ стимул пэпчъ шъхьафэу тыдэлэжьагъ, грамматикэм, къэIокIэ гъэнэфагъэм, гущыIэм икIыхьагъэ ыкIи нэмыкIхэр къыдэтлъытагъэх.ГущыIэхэм яугъоин аухыгъ. Республикэ клиническэ сымэджэщым инейрохирургхэм стимул 26-рэ аратыным фагъэ­хьазырыгъэх. Къэнэгъэ 29-м джыри Iоф адашIэщт.— Бзэм иинтраоперационнэ картирование епхыгъэ тест хэушьхьа­фыкIыгъэ щыIэп. Бзэ пэпчъ ежь екIолIэкIэ шъхьаф ищыкIагъ, арышъ, мы проектыр лъэбэкъу инэу щыт, — къыIуагъ Сусанна Макеровам.Адыгэ къэралыгъо университетым ипресс-къулыкъу.