«Сэ непэ - сытыгъ»

Непэ тыгу къэдгъэкIыжьы тшIоигъу лъэпкъым итхэкIо цIэрыIоу, лъытэныгъэшхо зыфэтшIырэ Къуекъо Налбый. Ар бэдзэогъум и 20-м къэхъугъ.

«Сыхэта сэ?!» — зэупчIыжьы усакIор. Емыхъырэхъышэу, ыкIуачIэ зыдишIэжьэу, гупшысэ самэхэм закъыIэпихызэ, пса­лъэм идахэр, идэгъур зэхэзышIэрэм усэ хъырахъышъэр къыIотэкъу:Сэ непэ — сычъыг,Сэ непэ – сыкуам,Сэ непэ – сыбзыу там.КъысэлъэIу, куамэри, тхьапэ сыхъунэу,Бзыури – орэд сылъыхъунэу,Сэ непэ – сытыгъ,Сэ непэ – сыогу.ЦIыфыр ныдэлъфэу зы шIагъо горэ хэлъэу къэхъу, Налбый Тхьэр къыфэупсагъэу адыгабзэр икIэсагъ, ежьыри ащ фэIэзагъ, усэнэу къэхъугъагъ. Псэм хэткIухьагъэм уехъожь къодыемэ, псэ къыпэкIэжьы. Къуекъом игупшысэхэми, игъо къэси, шъуи ли ­ашIыгъ, псэ агъотыгъ.

Ау ар къэIогъошIуми, щыIэныгъэр Iордэгъэзэ псынкIэп, хэти игъэшIэ гъогу къекIуфэ бэ ыщэчырэр, ыушэтырэр, а зэкIэмэ цIыфыр апсыхьэ, теубытагъэ хэлъэу имурад фэкIо, игугъэ фэшъып­къэшъ тамэ егъоты.ЦIыфыгу цIыкIужъыем нахь чэфи, нахь гуIэлэ-гумэкIыли, лъыхъокIо емызэщыжьи, лэжьэкIо- гупшысакIуи хъужьырэп. Гур шъхьафит! Ар къыоупчIыжьырэп оуие шъыпкъэми, ежь шIоигъом тетэу ренэу ишыIупэ егъа­зэ; макIо, мачъэ, мэгугъэ, мэусэ. Гур хьатыекIо гъэ­шIэгъонэу щыIэныгъэм щэIорышIэ: ымышIи, зынэмыси, зэримыгъэзафи щыIэп. Джары бзыум фагъадэу «гур тэмабгъу» зыкIаIорэри. Къуекъом ныбжьи институт къымыухыгъагъэми, сэ сишIошI­кIэ, хэлъыр къы­хэкIы­жьын фэягъэти усэщтыгъ, тхэщтыгъ, нэмыкI гъогу ащ иIагъэп. Гупшысэ кIэпсэ кIыхьэкIэ дунэешхом епхыгъэ кIалэр ыгу зэпэзыкъудыирэ гупшысабэм зэлъаIыгъыгъ, иапэрэ усэ тхылъи «ЧIыгур сыгу къыщекIокIы» зэреджагъэр ыкIи ар бгъэгум бзыоу къыдэбыбыкIыгъ:Мэчэрэгъу ЧIыгур, мэчэрэгъу.КъеIом фэд цIыкIу-цIыкIоу: дэгъу, дэгъу.Щэчэрэгъу ЧIыгур чэщ шIункIым,Чэщ шIункIым; хъоо-пщэо нэкIым.Сэри зысIэтыгъэу лъагэу-лъагэу,ЧIыгури огури къэсэплъыхьэх пагэу…Зы тхэкIошхоукъэхъугъагъКъуекъо Налбый бэдзэогъум и 20-м, 1938-рэ илъэсым Теуцожь районым ит къуаджэу Къунчыкъохьаблэ къыщыхъугъ. Ытхыхэрэр 1965-рэ илъэсым къыщегъэ­жьагъэу къыхиутыщтыгъэх, усэ тхылъ пчъагъэ къыдигъэкIыгъ, ахэр адыгабзэкIи урысыбзэкIи къыхаутыгъэх. Налбый кIэ­лэцIыкIухэми афэтхагъ, прозэми гуапэу зыщиушэтыгъ: адыгабзэкIэ къыдэкIы­гъэх «Псым ыхьырэ Iуашъхь», «ЩымыIэжьхэм ясэнабжъ» («Вино мертвых»), «Зэкъо­мэз» («Лес Одиночества»), повестэу «Къушъхьэ ябг» («Черная гора»), ежь авторым мыхэр урысыбзэкIэ зэридзэкIыгъэх.Налбый драматургиемкIэ гъэзагъэуи Iоф ышIагъ: ипьесэхэу «Шъэожъыемрэ ЦэIунэжъымрэ», «Пщы-оркъ зау», «Псым ыхьырэ Iуашъхь», «Тятэжъмэ яорэдхэр», «СышъолъэIу, сыжъугъэтIылъыжь» ­Лъэпкъ театрэм щагъэуцугъэх. Налбый исценариекIэ апэрэ адыгэ документальнэ-­художественнэ фильмэу «Гугъэм имэзах» («Сумерки надежд») ыIоу тыра­хыгъ, Адыгеим ыкIи нэмыкI чIыпIэхэм къащагъэлъэгъуагъ.

ТхакIом зэдзэкIыгъэ IофшIагъэхэри иIэх. Къуекъо Налбый творческэ кIочIэ ин зыхэлъыгъэ тхакIу.Налбый илъэс 40-м къехъум хьалэлэу, зафэу адыгэ литературэм щылэжьагъ. УсэхэмкIэ ригъажьи, литературэ жанрэ пстэумкIи Iофышхо ылэжьыгъ, адыгабзэр ыгъэбзэрэбзагъ.Къуекъо Налбый зэчый гъэшIэгъон Тхьэм къыритыгъагъ, щэIэфэ ар хьалэлэу ылэжьыгъ, гущыIэр зэрэкIочIэшIур ышIагъэу, игущыIэ фэсакъэу пытэу ыгъэуцун ылъэкIыгъ:… Сэщ фэдэу дунаир уиемэ,Тыгъэ ухъущт е жъуагъо.ЕтIанэ пшэс шIуцIэр къыпшъхьарыхьагъэми,Укъуалъэгъощт пщэс къогъум.ЕтIанэ жъуагъоу огум уистыхьагъэми,ЫIэгу уифэщт шIулъэгъум…Адыгэ гущыIэр, адыгэ гупшысэр зыгъэбэгъощт усэкIо-гупшысакIоу мы чIым Къуекъо Налбый къытехъогъагъ, итхыгъэхэм, игупшысэ гъогу адыгэхэр бэрэ рыплъэжьыщтых.Налбый АР-м искусствэхэмкIэ изаслуженнэ IофышIэшхуагъ, литературэмкIэ АР-м и Къэралыгъо премие, дунэе шIухьафтынэу М. Къандурым ыцIэкIэ агъэнэфагъэм ялауреатыгъ, шIэныгъэ­хэмкIэ Дунэе Адыгэ (Черкес) академием (АМАН-м) ицIыф ГъэшIогъагъ, ­1974-рэ илъэсым щегъэжьагъэу Урысыем итха­кIохэм я Союз хэтыгъ.Мамырыкъо Нуриет.