ЧIыгу гупсэм имэкъамэхэр

Кавказым ыпсэ мэкъамэ пэпчъ хэлъ. Адыгэ пщынаохэм яапэрэ зэIукIэ къуаджэу ШэхэкIэй щыкIуагъ, ижъырэ орэдхэм ягуапэу цIыфхэр ядэIугъэх.

Лъэпкъыр къэзыгъэлъэгъорэ пкъыгъо­хэм, мэкъэмэ дахэхэр къэзытырэ лъэпкъ Iэмэ-псымэхэм пщынэр ащыщ. Урысмэ ащ фэдэ Iэмэ-псымэ зэфэшъхьафипшI пчъагъэ яI, ахэм къахэкIыгъэу тихэгъэгуи, IэкIыбыми ащыIэм ибагъэ зыми къылъы­тагъэп сшIошIы. ГущыIэм пае, хы ШIуцIэ Iушъом щыпсэурэ чIыпIэрыс шапсыгъэмэ пщынэр шIудэдэ алъэгъугъэу, ежьхэм ялъэпкъ пщынэу алъытэ. Зы хъугъэ-шIагъэ ар хэмытэу рагъэкIокIырэп — джэгу­хэм, къызщыхъугъэ мафэхэр зыщыхагъэу­нэфыкIыхэрэм, ныбджэгъухэм язэIукIэхэм, хьакIэхэм зыщапэгъокIыхэрэм, къулы­къум ныбжьыкIэхэр зыщагъэкIуатэхэрэм. Ау тиадыгэ пщынэ лъапсэу иIэр IэпэIасэхэр зыщыпсэухэрэ урыс къалэу Вяткэ къызэрэщежьэрэр бэмэ ашIэрэп.

Пщынэмрэ псэмрэ

— Адыгэмэ бэшIагъэу вятскэ пщынэмэ къарагъаIо. Зы лъэныкъомкIэ уегупшысэн плъэкIыщт: сыда ащ гъэшIэгъонэу хэлъыр? Вятскэ Iэмэ-псымэхэр зэрэ Урысыеу ащашIэх, Кавказ къушъхьэ-чIыналъэ­ри зэлъаубытыгъ, мары, вятскэ IэпэIасэмэ адэжь макIох, пхъэкIэ зэхэгъэпкIэгъэ пщынэ шIагъохэр яадыгэ къуаджэхэм анагъэсых, — къеIуатэ Мыекъуапэ щыщэу, зэлъашIэрэ искусствоведэу, илъэс пчъагъэхэм адыгэмэ якультурэ зэзыгъэшIэрэ Алла Соколовам. — Чылагъо пэпчъ пщынэо IэпэIасэхэр щэп­сэух. Зымэ шъхьэихыгъэу, цIыфмэ ахэтэу пщынэм къырагъаIорэп, нэмыкIхэм — ежь яныбжьыкIэ куп закъохэр ары, ау щыIэх зэлъашIэгъэ IэпэIасэхэри. Ахэм лъытэныгъэ афашIы, арэгушхох, джэгу­хэм арагъэблагъэх, а пщынаохэр хамыгъэлажьэхэу зы мэфэкI Iофтхьабзэ къуа­джэхэми къалэхэми ащарагъэкIокIырэп. Пщынаомэ янахьыбэм къызэрагъэIорэ пщынэхэр урыс IэпэIэсэ Столбовхэм ашIыгъэ закъохэр ары — Вятскэ губернием ит къуаджэу Столбовэ щыщхэм.

Алла Соколовам къызэриIуагъэмкIэ, я 19-рэ лIэшIэгъум иаужырэ илъэсхэм гъогур къызэрэхагъэщыгъэм зи щыгъуа­зэп, къэбарыр щэн-щэфын Iофхэм къа­хэкIыгъэкIэ енэгуягъо. Столбов Федор Илья ыкъор лъапсэ зыфэхъугъэ IэпэIасэхэм ялIакъо щыщхэм ашIыгъэ пщынэр ары непэрэ Адыгеир зыщыпсэурэ чIыналъэм апэдэдэ къифагъэр, етIанэ хы ШIуцIэ Iушъом щыпсэурэ шапсыгъэмэ ар аIэкIэхьагъ. Пщынэр чIыпIэрыс музыкантмэ лъэш дэдэу агу рихьыгъэти, илъэс заулэ нахь темышIагъэу адыгэхэр ежь-ежьырэу Вяткэ кIохэу аублагъ. Ары пакIошъ, Iэмэ-псымэр нахьышIу шIыгъэнымкIэ, мэкъамэу къытырэр нахь дахэу къэIунымкIэ предложениехэр яIагъэх.

— Ахэр, гущыIэм пае, фэягъэх пщынэр нахь псынкIэ хъунэу: адыгэхэр джэгухэм сыхьати 3 — 4-м къащырагъаIо, ащ нахьыбэуи къыхэкIы, етIани, хабзэ зэрэхъу­гъэу, ахэр нахьыбэрэмкIэ щытых. Iэмэ-псымэ онтэгъур ащ фэдизым пIыгъышъуна! — къыкIегъэтхъы искусствоведым. — Тальянкэхэм, клавишэ пшIыкIутIу яIагъэ­мэ, адыгэ музыкантхэр фэягъэх зэрэпшIыкIу­тIоу яIэнэу. Ащ фэдэ хъумэ, мэкъамэу къэIурэр нахь дахэ ыкIи нахь жъынч хъу­щтыгъэ. Регистрэ кнопкэхэр адыгэмэ ящыкIэгъагъэхэп, ау пщынэр къагъэкIэракIэти, къагъэнагъэх. Джарэущтэу, тIэкIу-тIэкIузэ, урыс Iэмэ-псымэр ылъап­сэу адыгэ лъэпкъ пщынэр щыIэ хъугъэ.

ЛIэужхэм язэпхыныгъэ пытэ

— Столбов Федор Илья ыкъом иIоф икIалэхэу Василий, Иван, Александр ыкIи Михаил лъагъэкIотагъ, ахэр хэшIыкIышхо зиIэ IэпэIасэхэу хъугъагъэх. «Столбовыр ыкIи икIалэхэр» зыфиIорэ тамыгъэр зытетыгъэ пщынэр, — къыхегъэщы Алла Соколовам, — анахь Iэмэ-псымэ дэгъукIэ алъытэщтыгъ, ащ фэдэу щыIагъэр зырызыгъ, джары псынкIэу зыкIызэбгырахыщтыгъэхэр». Пщынэхэр почтэкIэ агъахьыхэуи къыхэкIыщтыгъ. Иван Федор ыкъом хэушъхьафыкIыгъэ заказкIэ ышIыгъэ Iэмэ-псымэхэр ежь- ежьырэу пчъагъэрэ Кавказ, къалэу Шъачэ ыкIи ТIопсэ шъолъырым къафищэжьэу хъугъэ, музыкант нэIосаби ащ тичIыпIэхэм ащыриIагъ.

— Ау нахьыбэрэмкIэ адыгэхэр ары Вяткэ чыжьэм кIощтыгъэхэр, — къеIуатэ Алла Соколовам. — Гъогу чыжьэми ыгъащтэщтыгъэхэп: непэрэ мафэм къызэраIоу — эксклюзивнэ пщынэм пае, шъыпкъэмкIэ, зы Iэмэ-псымэр адрэм фэдэп, анахьэу «ымакъэкIэ», ахэр хьазырыгъэх «чIым игъунапкъэ» нэс кIонхэу.

Столбовмэ яIэмэ-псымэхэу адыгапсэ зиIэу алъытэщтыгъэхэр бэшIагъэу тарихъым къыхэнагъэх, ахэр, гухэкI нахь мышIэми, зыми къышIыжьхэрэп: лIакъом иаужырэ IэпэIасэу Иван Федор ыкъор щыIэжьэп, 2011-рэ илъэсым имэзэе мазэ ыныбжь илъэс 92-м итэу идунай ыхъо­жьыгъ. Столбовмэ ауж къикIыгъэхэри щыIэх, фэшъхьаф специалистхэу ижъырэ пщынэмэ афэдэхэр зышIыхэрэр, ау ядэгъугъэкIэ зэлъашIэрэ IэпэIасэмэ ашIыщтыгъэмэ акIагъахьэрэп.

Лъэпкъ пщынэм узыIэпещэ

Хы ШIуцIэ Шапсыгъэ а Iэмэ-псымэхэр джырэкIэ щымакIэх, къэнагъэхэр осэнчъэх. ХэшIыкIышхо зиIэмэ анэ упIыцIагъэми, столбовскэ пщынэхэр къашIэжьых — ахэм ямэкъамэ зыми хэкIокIэщтэп, ащ фэдэ пщынэ зиIэ насыпышIохэр зырызых, загъорэ адыгэ джэгумэ къащырагъаIоу зэхэпхыщтых. А Iэмэ-псымэ шIагъор IэкIэ аубытыныр бэмэ насыпыгъэкIэ зыфалъэ­гъужьы, къырагъэIон алъэкIымэ, ягушхуа­гъэ гъунэ иIэжьырэп.

Пщынэм къезыгъаIохэрэр шапсыгъэмэ сыдигъокIи агъэлъапIэщтыгъэх. Искусствэр пIэ къибгъэхьаныр хьылъэ, ар фае пэпчъ фызэшIокIыщтэп. Музыкальнэ еджапIэхэм ыкIи училищхэм непэ пщынэ еоныр ащызэрагъашIэ, ау блэкIыгъэм ежь-ежьырэу а IофыгъошIур зэшIуахыщтыгъ: нахьыжъмэ яIэпэIэсэныгъэ къыз­IэкIагъахьэщтыгъ, ижъырэ виниловэ пластинкэхэмкIэ ыкIи магнитофоным къытырэмкIэ мэкъамэхэр къыхырагъэщыщтыгъ, зэхахырэр агу раубытэщтыгъэ, джары лъэпкъыр зэрыгушхорэ IэпэIасэхэу зыкIэхъущтыгъэхэр, ау ащ фэдэу зырыз ныIэп къэнагъэр. Ежь-ежьырэу пщынэм къыригъэIонэу зэзыгъэшIагъэхэр чылагъо пэпчъ щыпсэущтыгъэх, тинасыпкIэ, джырэ уахътэми сэнаущыгъэ зыхэлъ кIэлабэ щыI — дунэе, урысые ыкIи шъолъыр фестивальмэ ащытекIуагъэхэр, арэу щытми, ячIыгогъухэм алъытагъэхэр, къыхагъэщыгъэхэр ары пщынэо шъыпкъэкIэ алъытэхэрэр.

Орэдым зэрепхых

ШэхэкIэй щызэхащэгъэ пчыхьэзэхахьэм сэнаущыгъэшхо зыхэлъ музыкантхэу Шапсыгъэ ичIыпIэ зэфэшъхьафхэм ыкIи Адыгеим ащыщхэр, джащ фэдэу лъэпкъ орэдхэр зикIасэхэр зэрипхыгъэх.

— ЦIыфхэр зы чIыпIэ щытыугъоинхэм, гуфэбэныгъэ зыхэлъ пчыхьэзэхахьэр редгъэкIокIыным игукъэкI къызэрыкIо мы Iофтхьабзэр къыхэкIыгъ, — къеIуатэ фестивалым изэхэщакIоу, ПсышIуапэ дэт лъэпкъ культурэм и Гупчэ иадыгэ орэдыIо лъэпкъ ансамблэу «Насыпым» иартистэу Шъхьэлэхъо Рустам. — Тэ тиуахътэ пштэмэ, цIыфмэ язэхахьэ нахь макIэ зэрэхъугъэр нафэ, зэныбджэгъухэри зэрэлъэгъужьхэрэп, зэIукIэжьхэрэп, орэдмэ ядэIужьхэрэп. Джары мыщ фэдэ унашъо зыкIэтшIыгъэр, адыгэ мэкъамэмэ ыкIи лъэпкъ культурэм афэгъэ­хьыгъэ мэфэкI Iофтхьабзэр цIыфмэ шIухьафтынэу зыкIафэтшIыгъэр. Лъэпкъ культурэр къэухъумэгъэныр ыкIи ягъэшIэгъэныр, цIыфхэр зыщызэдэгущыIэщтхэ пчэгур афэгъэпсыгъэныр, зэкъош зэфыщытыкIэхэр гъэпытэгъэнхэр, — джары пчыхьэзэхахьэм ипшъэрылъыгъэ­хэр.

— Фестивалыр апэрэу зэхэтщагъ нахь мышIэми, чIыпIэрысми хьакIэми лъэшэу агу рихьыгъ, — къеIуатэ Шъхьэлэхъо Рустам. — Къедгъэблэгъэгъэ пщынаохэм, артистхэм, творческэ купхэм къыддырагъэштагъ ыкIи типчыхьэзэхахьэ къыхэлэжьагъэх, ахэр — къуаджэу Тэхъутэмыкъуае щыщ лъэпкъ ансамблэу «Удж», ипащэр Къэлэкъутэкъо Инвер; ПсышIуа­пэ дэт лъэпкъ культурэм и Гупчэ иадыгэ орэдыIо лъэпкъ ансамблэу «Насыпыр», ипащэр Саид Гербо; къуаджэу Хьаджыкъо искусствэхэмкIэ икIэлэцIыкIу еджапIэу N4-м ишъонтрыпэо кIэлэцIыкIу купэу «КъушъхьэчIэсхэр», ипащэр Хэхъо Саид; зэлъашIэрэ пщынаоу ыкIи орэдыIоу Къэ­лэкъутэкъо Мурат (Тэхъутэмыкъуай); Кобж Рэмэзан (ШэхэкIэй), Адыгеим ит Шэуджэн районым илIыкIо купышхоу Иныхъу Эльдар зипащэр. ЗэлъашIэрэ пщынаохэу Гъуагъохэу Бислъанрэ Дамиррэ, джащ фэдэу сэнаущыгъэ зыхэлъ орэдыIоу Бзэджэжъ Ерстэм сценэм яIэпэIэсэныгъэ къыщагъэлъэгъуагъ.

— Рэзэныгъэ гущыIэхэр апэдгъохы тшIоигъу зэкIэ музыкантхэм ыкIи артистхэм, шхапIэу «Къушъхьэ къуадж» зыфиIорэм иIофышIэ куп, джащ фэдэу къуаджэхэу ШэхэкIэй ыкIи Хьаджыкъо ащыпсэухэрэм, Iофтхьабзэм изэхэщэнрэ ирегъэкIокIынрэкIэ зишIуагъэ къытэзыгъэкIыгъэхэм, — къыкIигъэтхъыгъ Рус­там. — Ахэм яIэпыIэгъу ары типчыхьэзэхахьэ, анахь хъугъэ-шIэгъэ дэгъоу аужырэ уахътэм щыIагъэхэм ахалъытагъэр, къэзыгъэдэхагъэр.

Мы фестивалыр хэбзэ дахэ, культурнэ хъугъэ-шIэгъэ IофыгъуакIэ хъунэу, гъэ къэс ШэхэкIэй музыкантхэр ыкIи хьа­кIэхэр щаугъойхэзэ ашIынэу зэхэщакIохэр мэгугъэх.

Ныбэ Анзор.