Мыгъэ фэдэ къыхэкIыгъэп

Джырэблагъэ Шэуджэн районым тызыщэIэм тызэблэгъагъэхэм ащыщ Зезэрэхьэ Аслъан иунэе мэкъумэщ хъызмэтшIапэ. Хьасэм ащ гущыIэгъу тыщыфэхъугъ.

Губгъо IофшIэнхэр игъом зэшIозыхэу есэгъэ фермерым мыгъэ иIофхэр ежь зэриIоу зэрэмыхъугъэхэр пстэумэ апэу къыхигъэщыгъ. Илъэс 27-у чIыгулэжьыным зыпылъым тыгъэгъазэу джы зыхэтым фэдэ бэдзэогъу мазэм иIагъэу къыхэкIыгъэп. Игъом зигъор зэришIэрэм ишIуагъэкIэ, илэжьыгъэ уахътэм сыдигъокIи диштэщтыгъ. Джы мыгъэ, тичIыгулэжь пстэуми афэдэу, ар ощх зэпымыужьым ыгъэохъугъ.

Аслъан пстэумкIи лэжьыгъэ гектар 550-рэ иI. Ащ щыщэу 280-р бжыхьэсэ коц, 120-р рапс. Гъатхэм тыгъэгъазэ хилъхьанэу ыгъэхьазырыгъэ гектари 150-м щыщэу 80-р игъом чIыгум ригъэ­кIун ылъэкIыгъэу ощххэр къызэкIэлъыкIохи, къэнагъэр гужъуагъэ хъугъэ. Апэ хилъхьагъэр игъом Iуихыжьынэу къэ­хъущт, ар зытет чIыпIэр нахь Iэтыгъэти, псыр кIэуцуагъэп, ау тызщыIукIэгъэ хьасэм хэт тыгъэгъазэр бэшIагъэп къы­зыхэкIыгъэр.

— Мы плъэгъурэм зэрэщытэу псы итыгъ, зыпари чIы шIуцIэ чIыпIэ иIэжьыгъэп, — ыIуагъ Аслъан. — Ощххэр зэпыухи псыр зыкIелъашъом, тыгъэ т1экIу зэрилъэгъоу уц шIоим зэлъикIугъ. Арэу щытми, уцым зыкъымыIэтызэ лэжьыгъэр хэтлъхьагъ. Ащ лъыпыдзагъэу, тыгъэгъазэр къы­хэмыкIызэ, уцыр зыгъэгъущт щэнаутыр тетыутхагъ.

Тыгъэгъазэр къыхэкIыгъ, уцэу къыхэнагъэр мэкIэ дэд. ТызыкIогъэ мафэм тракторыр хэтэу сатырхэм азыфагу уц гъугъэу дэлъыр къыугъоищтыгъ, чIыгур ыгъэушъэбыщтыгъ. Ащ лэжьыгъэм жьы хигъэхьащт, нахь псынкIэу хигъэхъощт. Культивацием ыуж чIыгъэшIухэр тыракIагъэх.Тыгъэгъазэр натрыфым фэдэу щэнджэу халъхьэрэп, арышъ, уц шIоир зыгъэкIодыщтыр зэрэтыракIагъэм иягъэ екIыгъэп, хэзыгъэ имыIэу къыхэкIыгъ. Ау ар гужъощт, апэ халъхьагъэу игъом зыхэхъуагъэм ыуж лъэшэу къинэщт.

Аслъан къызэриIуагъэмкIэ, кIасэ хъу­гъэ тыгъэгъазэм ежь-ежьырэу игъо хъунышъ, Iупхыжьыным уежэмэ, шэкIогъу мазэми нигъэсыщт. Арышъ, лъэхъа­ным къыздихьыгъэ шIыкIэу, «десикация» зэреджэхэрэр, ащ фэдэ чIыпIэхэм ащагъэфедэрэр хэкIыпIэ закъо фэхъу. Лэжьыгъэм зыкъыIэтэу, шъхьэ къыпы­хъоу, цэхэр зихъохэкIэ, ахэм ягъо хъу­нышъ, мыгужъоу Iупхыжьын амал ащ къеты. Бжыхьэм, коцыр апхъыным ыпэкIэ, а шIыкIэр ыгъэфедэ шIоигъу.

Бжыхьэсэ лэжьыгъэм изытет гъэтхасэхэм анахьышIу, арэу щытми, ощхым иягъэ ямыкIыгъэу пIон плъэкIыщтэп.

— Ощхым коцым клейковинэу хэлъыр хехы, ащ идэгъугъэ къыщегъакIэ, — еIо Аслъан. – Ионтэгъугъи къеIыхыным тытещыныхьэ. Джырэ фэдэ уахътэм коцым къитхыщт центнер пчъагъэр сицыхьэ телъэу къэс­Iон слъэкIыщтыгъ, мыгъэ сшIэрэп. УеплъынкIэ дахэ, цэу итхэми нэр агъэгушIо, ау къызэрэчIэкIыжьыщтыр къэшIэ­гъуай. Коц хьасэм джыри псы зыкIэт чIыпIэхэр, гектар 50 фэдиз пIоми хъунэу, иIэх.

Аслъан къызэриIуагъэмкIэ, чылэпхъэ лъэпкъхэу «Алексеевич», «Степь» зыфиIохэрэр ары мыгъэ Iуихыжьынэу хилъхьагъэхэр. Ахэр нахьыпэкIи ыгъэфедагъэхэу, лэжьыгъэ бэгъуагъэ къызэратырэр ыушэтыгъэу ыпхъыгъэх, ау мыгъэ фэдэу шынэгъакIэ бэу ахэм нахьыпэкIэ «алъэгъущтыгъэп».КъэкIощт илъэсым лэжьыгъэ чылапхъэ ышIыщтыр къызщигъэкIырэ хьасэхэри илъэсыбэ хъугъэу иIэх. Чылэпхъэ лъэпкъыкIэхэм апылъ Гупчэу П.П. Лукьяненкэм ыцIэ зыхьырэм, ар Краснодар зыдэтыр, зэпхыныгъэ дыриIэу, ащ къыщыхахыхэрэм ащыщхэр къещэфышъ, хелъхьэх, еушэтых, ичIыгухэм, ом зэхъо­кIыныгъэу фэхъухэрэм къякIунэу ахэтыр къахехышъ, епхъы.

Мыгъэ ащ фэдэ хьасэхэм «Цаца», «Эмма» зыфиIорэ лъэпкъыкIэхэр ащи­пхъыгъэх. ТIури дэгъу хъугъэу ары Аслъан къызэриIуагъэр. Ощххэми, нэмыкI зэхъокIыныгъэхэми яягъэ якIы­гъэп. Джыри мыгъэ Iахьзэхэлъ обществэу «Дондуковскэ элеваторым» ичIыгухэм Гупчэу зигугъу къэтшIыгъэм къыщыхахыгъэ лъэпкъыкIэу щаушэтыгъэхэм ащыщэу «Кольчуга» зыцIэр ыгу рихьыгъэу, бжыхьэм хилъхьан гухэлъ иI. ЩтыргъукIи, ощхи, ошъуи, жьыбгъи яягъэ екIыгъэп, лъхъанчэу къэкIыхэрэм ащыщ, ау ар зэхэгъуалъхьэрэп, «иммунитет» ин зэриIэм ишIуагъэкIэ «фузариоза» зыфаIорэ узэу шынэгъакIэр шапхъэхэм зашIокIыкIэ коцым къыхахьэрэр къеузыщтэп.

Коцым егъэпшагъэмэ, Аслъан ирапс изытет егъэразэ. Ащ изы гектар, гурытымкIэ лъытагъу, центнер 30-35-рэ къы­тынэу щэгугъы. Ощххэм амыгъэ­охъумэ, бжыхьэсэ коцым иIу­хыжьын мы тхьамафэм ыкIэм нэс ригъэжьэн гухэлъ иI.

— Комбайным сытетIысхьэу ащ къыIожьырэм изытет слъэгъумэ ары лэжьыгъэм уасэ зы­фэсшIыщтыр, — ыIуагъ ащ.

ТехникэкIэ Зезэрэхьэ Аслъан ихъыз­мэтшIапIэ зэтегъэпсыхьагъ. «АКРОС» зыфаIорэ лъэпкъэу комбайнитIу, «Беларусь» тракторхэу плIы, «Т-150-у» тIу, зы «Кировцэ» иI, ахэм апышIэгъэн фэе пстэури ыщэфыгъ. Джащ фэдэу лэжьыгъэр зыщиIыгъыщтымкIи зыпари гумэкIыгъо иIэп.Ом зэрарэу къыхьыгъэм нэмыкIэу гумэкIыгъоу Аслъан къыхигъэщыгъэр цIыфэу а техникэр зыгъэIорышIэщтхэмкIэ щыкIэгъэшхо зэряIэр ары. ГущыIэм пае, илъэс 22-рэ ихъызмэтшIапIэ щылэжьэгъэ комбайнерыр ипсауныгъэ къыщыкIагъэу IукIыжьыгъ. Джы ащ ычIыпIэкIэ Iоф зышIэщтыр гъотыгъуае хъугъэ. Нэбгырихым къыщымыкIэу илъэс псаум цIыф ищыкIагъ, нэбгырищ ныIэп Iоф щызышIэрэр. ГухэкIыми, мыщ изакъоп, фермерхэм янахьыбэм ар ягумэкIыгъу.

— Непэрэ техникэр нахьыпэкIэ щыIагъэхэм афэдэп, цIыфым иIофшIэн къыфэзыгъэпсын­кIэщт пстэур къадыхэлъытагъ, арэу щытми, чIыгур шIу плъэ­гъун фае комбайным, тракторым уатесэу Iоф пшIэнэу уеуцолIэным пае. Ащ фэдэ щыIэжьэп, — ыIуагъ Аслъан.

Шъыпкъэ, чIыгур шIу умылъэгъумэ, ащ илэжьын мылъку къэкIуапIэу къы­хэохыкIэ пфэгъэцэкIэщтэп. ЧIыгулэжьым иIофхэр зэрэхъущтхэр бэ зэлъытыгъэр. Мыгъэ ар анахьэу къэлъэгъуагъ. КIуачIи, мылъкуи, шIэныгъи халъхьагъэр ощхым хьаулые ышIыгъ пIоми хъущт. Арэу щытми, гъэмафэм щыщэу къэнэгъэ уахътэр федэ афэхъунышъ, лэжьыгъэр игъом Iуахыжьышъунэу тичIыгулэжьхэм тафэлъаIо.

Мыгъэ Iуахыжьынэу Адыгеим бжыхьэ­сэ гектар мини 112,6-рэ пстэумкIи щыхалъхьагъ. Ащ щыщэу мин 90-м ехъур коцы, гектар мини 8,4-р хьэм рагъэубытыгъ, рапсыр мин 13,5-рэ мэхъу, тритикале гектари 130-рэ яI. Хъыз­мэтшIапIэхэм янахьыбэм хьэм иIухыжьын рагъэжьагъ, ом ымыгъэохъухэмэ, охътэ благъэхэм коцым иIожьын ыуж ихьащтых.

ХЪУТ Нэфсэт.