ЛIэшIэгъуныкъо къызэдагъэшIагъ

ЯщыIэныгъэ гъогукIэ, язэгурыIоныгъэкIэ щысэ зытепхын унагъу, илъэсыбэ хъугъэу щыIэныгъэ гъогум зэдытетхэу тиIэр зэрэбэм уегъэгушхо. Ахэм ащыщ Теуцожь районым ит къуаджэу Пэнэжьы­- къуае щыпсэурэ ЯхъулIэ зэшъхьэгъусэхэу Пщымафэрэ Дэхэнагъорэ.

Илъэс 52-рэ хъущт ахэр щыIэныгъэ гъогум зызэдытетхэр. Гуфэбэныгъэр къызэбэкIырэ мэфэкIым ипэгъокIэу «Адыгэ макъэр» ахэм адэжь еблэгъагъ. УнэгъошIэным ишъэфхэмкIэ зэшъхьэгъу­сэхэр ягуапэу къыддэгощагъэх.

Илъэс 50-р тарихъымкIэ — нэгъэупIэпIэгъу, ау цIыфымкIэ — щыIэныгъэ псау. А лIэшIэгъуныкъор ЯхъулIэ зэшъхьэгъу­сэхэм яIорэ яшIэрэ зэхэлъэу, зэгурыIоныгъэр ыпэ рагъэшъызэ къызэдакIугъ. Гуфэбэныгъэу зэшъхьэгъусэхэм яIэн ылъэкIыщтыр дышъэм фэд, ар ушIуцIырэп, илъэс къэс нахь лъапIэ мэхъу. КъызэдагъэшIэрэ илъэс пэпчъ мэфэкI гъэнэфагъэу щыт. Бырсыр хэтыгъэхэу яшIэжь къыхьырэп, сыд фэдэ гумэкIыгъо къэуцугъэми, зэрэзэшIуахыщтым нэбгыритIур ыуж итыгъэх.Унагъом ышъхьэу Пщымафэ Теуцожь районым щызэлъашIэрэ цIыф. Илъэс пчъагъэхэм пэщэ IэнатIэхэр ыгъэцэкIагъэх: бжьахъохэм ахэтыгъ, гъогушI гъэ­IорышIапIэм, Пэнэжьыкъое къоджэ псэупIэм япащэу, район депутатэу щытыгъ. УнэгъошIэныр зыщыригъэжьагъэр, Дэхэнагъо нэIуасэ зыщыфэхъу­гъэр дэгъоу къешIэжьых.

— Машинэм сисэу сыдигъуи сычъэ зэпытыгъ. Мафэ горэм тикъо­джэгъу Шъаукъомэ адэжь сыблэкIызэ, пшъэшъэ ищыгъэ лъэпэ- лъагэ горэ пхъэнкIыпхъэр ыIыгъэу Iуслъэ­гъуагъ. Ащ зэу сынаIэ тесы­дзагъ. СызыкIэупчIэм, ар Аскъэлае зэрэщыщыр, янэшхэм адэжь къызэ­рэкIуагъэр къысаIуагъ. Ары па­кIошъ, сыкъызыдэхьажьырэм тянэ къысеIо: «А кIал, Шъаукъомэ адэжь пшъашъэ ис аIо, кIори зэ къап­лъэба». АщкIэ къызгуригъэ­Iуагъ ыгу зэрэрихьырэр. А уахътэм нэмыкI пшъашъэхэми садэгущыIэу щытыгъ, ау иIокIэ-шIыкIэхэмкIэ Дэхэнагъо къахэсхыгъ. 1975-рэ илъэ­сым бэдзэогъум унэгъошIэныр зэдедгъэжьагъ, — еIо Пщымафэ.

ГущыIэр лъегъэкIуатэ Дэхэнагъо:— СыныбжьыкIэ дэдэу унагъо сихьагъ, илъэс 19 сыныбжьыгъэр. Аскъэлэе Бэрэтархэм сыряпхъу. СыкъызэрихьылIэгъэ гуащэм фэдэ цIыф дэгъу щыIагъ Iоу сшIэрэп. ЕгъашIэм мы унагъом сисыгъэм фэдэу агукIэ саштагъэти, щыIэныгъэр сэркIэ псынкIэ дэдагъ. Сянэ фэдэу къысфыщытыгъ, гузэгъабгъэ тазыфагу къихьагъэу къэсшIэ­жьырэп. Уигъэсэн ылъэкIыщтыгъ, IуакIи, шIыкIи сигъэшIагъэх, илъагъо сытырищагъ, ышъхьэ сыдигъэсагъ. Ащ къысиIогъэ гъэсэпэтхыдэхэм сарыгъуазэзэ тикIалэхэр тпIугъэх. Ар щымыIэжь зэхъум, тигъунэгъу бзылъфыгъэу Щамсэт пкъэоу къыскIэуцуагъ. Илъэс пчъагъэм къоджэ почтэм IофышIэ сэкIофэ ащ сичэмхэр сфищыгъэх, щэр гъэжъожьыгъэу, щхыур икIэгъахэу е къуаер рихыгъэу сыкъихьажьыщтыгъ. Ащ фэдэ зэфыщытыкIэ фабэхэр сыгу къинагъэх. Зэрэхъу­рэмкIэ, нысэ гъэшIуагъэу сыряIагъ. Сэ сшъхьэкIи амалэу сиIэмкIэ лIакъуи, гъунэгъуи, сиунагъуи зэрифэшъуашэу сафыщытэу сыкъырэкIо.

ЯхъулIэ зэшъхьэгъусэхэм сабыиплI зэдапIугъ. Пщымафэ сыдигъокIи хэбзэ IофшIэнхэр зэригъэцэкIэщтым, унагъом къырихьылIэщтым ауж итыгъ. Арэу щыт нахь мышIэми, ибын щыгъупшэу хъугъэп. ЯкIэлэцIыкIухэр зэрифэшъуашэу пIугъэн­хэм, цIыфхэм шъхьэкIэфэныгъэ афашIыным сыдигъуи ынаIэ тетыгъ.

Хъулъфыгъэр унагъом ышъхьэу зэрэщытыр, ащ мэхьанэу иIэр, шъхьэкIэфэныгъэу фэпшIын фаер ялъфыгъэхэм Дэхэнагъо сыдигъокIи агуригъэIуагъ. Тым ищынагъо кIалэхэм дэгъоу зэхашIэ, гъогу занкIэ тетынхэмкIэ, емрэ шIумрэ зэхафынымкIэ бэрэ адэгущыIэ, гъунэ алъефы. Ным ыпшъэ ифэрэр бэ: IофшIэным къыщегъэжьагъэу гыкIэни, тхьакIэни, пщэрыхьани, егъэджэжьыни… Ау ахэр къиныгъохэкIэ егъашIи бзылъфыгъэм ылъытагъэхэп. Ежь зэрыкIогъэ гъо­гум иныситIу зэрэтырищагъэр, ахэм ядэгъугъэ гуащэм игуапэу къыхигъэ­щыгъ.Лъэпсэ пытэ зиIэ унагъо бгъэпсынымкIэ нахь мэхьанэ зиIэмкIэ зэшъхьэгъусэхэм тяупчIыгъ. Джэуапыр Пщымафэ къытыжьыгъ.

— Унагъом лъапсэу иIэр хъулъфыгъэр ары, бзылъфыгъэр апшъэу щыт. Хъулъфыгъэм Iоф ышIэн, къы­лэжьырэр къырихьылIэн, ар бзылъфыгъэм кIиугъоен фае. Бзылъфыгъэр бгъунджэу кIоу, хъулъ­фыгъэм емыдэIоу зыхъурэм, унагъо пшIэшъущтэп. НэбгыритIуми пIэ зэкIэдзагъэу, уиIорэ уишIэрэ зэхэлъмэ, унэгъо пытэ бгъэпсыщт. Джащ фэд, шъхьэкIэфэныгъэ уазыфагу имылъымэ, шIулъэгъум зи къи­кIырэп. ШIулъэгъур къакIошъ, мэкIожьы, удихьыхын ылъэкIыщт. ШIу зэрэплъэгъурэм пае имыщыкIагъэр фэбгъэгъу хъумэ, ухэукъо. ИщыкIагъэу тэрэзыр ори оIо, адрэми къыуеIо, шъхьакIо пштэрэп. Арышъ, унэгъошIэным апэ итыр шъхьэкIэфэныгъэмрэ зэгурыIоны­гъэмрэ ары, — еIо Пщымафэ.

ЛIэшIэгъуныкъо къыздикIугъэ хъулъфыгъэм Дэхэнагъо пэгущыIэжьыгъэп. Анахь охътэ кIасэм иныбджэгъухэр игъусэу Пщымафэ къэкIожьыгъэми, Iэнэ шыгъэр къежэу щытыгъ. ЯIорэ яшIэрэ зэхэлъэу зэдэпсэух.

ЯхъулIэ Пщымафэрэ Дэхэнагъорэ кIэлитIурэ — Инверрэ Нурдинрэ ыкIи пшъэшъитIурэ — Фатимэрэ Нэфсэтрэ зэдапIугъэх. ЗэкIэри еджагъэх, унагъохэр яIэхэу дахэу мэпсэух. Нэнэжъ-тэтэжъмэ джы пхъорэлъф-къорэлъфи 10-мэ, ахэм къакIэхъухьажьыгъэу сабыитIумэ ямафэ­хэр къафагъэчэфых, ягъэхъагъэхэм арэгушхох.

Дышъэ джэгур — унэгъо тарихъым инэкIубгъо шъхьаI, пщымыгъупшэжьын гушIогъо хъугъэ-шIагъ. Ари зэрифэшъуашэу ЯхъулIэмэ хагъэунэфыкIыгъ ягушIуагъо, ягупсэхэм, къапэблагъэхэм къадаIэтыгъ. Непэ къызнэсыгъэм яIуплъэ фабэ гу лъымытэнэу хъурэп, гушIуагъор, насыпыр къызэ­рябэкIырэр къахэщы. АIэ зэкIэдза­гъэу, уасэ зэфашIызэ мэпсэух. ЩыIэныгъэм фэразэх, зэгурыIохэу зэрэщыIагъэхэм кIэгушIух, ялъфыгъэхэм анаIэ къатетэу мэпсэух.

IЭШЪЫНЭ Сусан.