Адыгэхэр — мэкъумэщышIэ лъэпкъыжъых

НэмыкI ижъырэ лъэпкъхэм афэдэхэу тятэжъ пIашъэмэ былымхъуным имызакъоу, чIыгум, ащ илэжьын ишIуагъэ бэшIэгъэ дэдэу къагурыIуагъэу, ­хъызмэтэу пыхьэгъагъэх.

Илъэс мин пчъагъэхэм мэкъу-мэщым ишъэфхэр аIэ къырагъэхьагъэх ыкIи хэшIыкI ин фыряIэ хъугъэ.Зэрэдунаеу анахь жъокIупIэ чIыгу чIыпцIэ дэгъухэр зыдэщыIэхэу, лэжьыгъэшIу къызыщыкIырэр Темыр Кавказым икъохьэпIэ чIыналъэхэмрэ Америкэм итемыр хэгъэгоу Канадэмрэ. Джырэ Адыгеир пштэмэ, етIэпцIэ къатхэу тигубгъомэ арылъхэр Iужъух, анахьэу ахэр зыщыкуухэр Шэуджэн ыкIи Джэджэ районхэр ары, метритIум нэсых, гъэ­бэжъу къэкIуапIэх.Титарихъ тызэригъэгъуазэрэмкIэ, пый зэпымыужьхэм тилъэпкъ амыгъэгупсэфэу игъашIэ къырагъэхьыгъ, тихэку ичIынэлъэ шIагъомэ къямынэцIыгъэ щыIэп.Хэгъэгу зэошхом илъэхъан, тихэку фашистхэм заубытым, тижъокIупIэхэм яхъуапсэхи, Джаджэ пэмычыжьэу щыратIыкIызэ, етIэ шIуцIэр мэшIоку-мэшIокоу Германием ащэгъагъ.Мыекъопэ культурэм, джэрз лIэшIэгъум ипэсэрэ лъэхъанэхэм, чIыгу лэжьыкIэ зэфэшъхьафхэр ашIэщтыгъэх. Гущы­Iэм пае, губгъэзэблэхъу (переложное земледелие). Ащыгъум зыпарэми имыунаеу чIыгу нэкIхэр яхъоищтыгъэх. ЖъокIупIэхэу илъэсыбэрэ агъэфедагъэ­хэу, «оды хъугъэхэу», гъэбэжъу къэзы­мытыжьыщтыгъэхэр абгынэщтыгъэх ыкIи илъэс заулэрэ зарагъэгъэпсэфыщтыгъ. ЧIыгукIэу аубытыхэрэр ажъощтыгъэх. Ащыгъур ары апэрэ пхъэIэшэ къызэрыкIохэр агъэфедэхэу зырагъэжьэгъагъэр.Шъоф зэикIым щыпсэущтыгъэ типэсэрэхэм фышъхьэ лэжьыгъэхэр: хьэр, зэнтхъыр, коцыр, хьамцIыир, гъэтхэшыр, аблэр, гъычыр, цIырамышъэр, ашIэгъу­джыр (цIырамышъэ плъыжь), фыр, ашэфыр (гъо), гъажъор ыкIи нэмыкIхэр къагъэкIыщтыгъ.ИжъыкIэ къыщегъэжьагъэу мэшIогъэл чIыгу лэжьыкIэр лъэхъаныбэрэ щыIагъ. Ащ адыгэхэм раIорэр жъормашIо-­жъотхъурым-жъотхъурыл (подсечно-­огневое земледелие). Жъотхъурылыр тIоу зэтефыгъэ (бжыхьэпэ гъэлэу, гъэ­т­хэпэ гъэлэу). Мэзым щыщэу лэ­жьы­гъэ­шIапIэу къыхахырэр аукъэбзыщтыгъ, чъыгхэр щыраупкIыщтыгъэх, агъэстыщты­гъэх. Яжьэр чIыгъэшIу хъущтыгъэ. Мы лэжьакIэр лъэшэу къиныгъ, унэгъошхомкIи хьылъагъэ. Ащ пае жъотхъурылым зэрэчылэу е зэцэегъу унэгъуабэ хэла­жьэщтыгъ. Мэзыр тырахэу, шъофыр ажъоу е загъэушъэбхэкIэ, чIыгур ощх щымыкIэнэу тхьэлъэIухэр ашIыщтыгъэх: псыгощахь, псыгощэ къехьакI, хьанцэнысэ къещэкI, псызэутх, псыхадз ыкIи нэмыкIхэр. Ащ ыуж лэжьэкIупIэр Iахь-Iахьэу зэфагощыщтыгъ. ПхъэIэшэ пчъа­гъэм телъытагъэу чIыгу жъуагъэр, къо­рэгъыкIэ ашызэ, зэтыраутыщтыгъ ыкIи чIыгу Iахьыр зипхъэдз къырахыщтыгъэм фагъэшъуа­шэщтыгъ.Къорэгъ — кIыхьагъэмкIэ шапхъэ, метри 4 — 6 фэдиз хъоу дэжъые бэщ занкI, ащ фэдиз тхьэ пчъагъэу зэрэхъу­рэр. Тхьэ — ижъырэ шапхъ, джабгъу блыпкъым щегъэжьагъэу Iэ сэмэгу зэ­кIэщыгъэм игурыт Iэхъомбэ пакIэ нэс къыдиубытэрэм икIыхьагъ. Ар сантимет­ри 100 фэдиз е IэнтэгъуитIу («тхьэныкъуитIу»).Губгъохэр зэфагощыхэ зыхъукIэ, цуих е цуий зыкIашIэрэ пхъэIашэ зиIэ унагъом хьэсэ псау ратыщтыгъ. ЦуитIурэ зы пхъэIашэрэ нахь зимыIэгъэ унэгъо зыщыплIым джащ фэдиз ныIэп тефэщтыгъэр, етIанэ ар щэу-плIэу бысым пэпчъ фызэтыраутыжьыщтыгъ. Илъэ­сиплI тешIэ къэс икIэрыкIэу а хьасэхэр агощыжьыщтыгъэх. Мыщ дэжьым къэIогъэн фае чIыгукIэхэу аубытхэрэри мэкъупIэхэри гъэ къэс зэфэдэу зэрэзэфагощыщтыгъэхэр.Хьасэу аштэхэрэр апэрэ илъэсым — зы тIуалэ икууагъэу, ятIонэрэм — тIолитIу ыкIи ящэнэрэм — тIолищэу цоплIэIукIэ ажъощтыгъэх. ЦоплIэIу (цуг) — пхъэIашэм кIэшIэгъэ цухэм апэ рагъэуцохэу кIашIэхэрэ цуитIур. ПхъэIашэми куми мыхэр анахьыбэрэ акIашIэщтыгъэх, агъэIорышIэнхэмкIэ нахь псын­кIагъ ыкIи нахь фэкъулайхэу акъудыищтыгъ.Аущтэу илъэс къэс чIыгу къатыкIэ къычIагъэщыщтыгъ ыкIи ащ фэдэ шIыкIэм лэжьыгъэр бэгъонымкIэ ишIуагъэ къакIоу алъытэщтыгъ.Шъоф зэныбжьыхэм ямызакъоу, къу­шъ­хьэ чIыпIэ тешъохэм лэжьыгъэ къащагъэкIыщтыгъ. Ащ зэреджэхэрэр бгыгъунэкIуахь (террасное земле­делие).ПхъэIашэу зэрэжъощтыгъэхэр щэу зэтекIыщтыгъэх. Онтэгъухэм чIыгукIэхэр къараIэтыщтыгъэх. Ахэм цуих е цуий акIашIэщтыгъэ, нэбгырэ заулэмэ агъэ­IорышIэщтыгъ. КъызэрыкIохэм цуитIу акIагъэуцощтыгъэр. ПсынкIэхэр бгыгъу­нэ­кIуахьым щагъэфедэщтыгъэх.ИжъыкIэ джырэ фэдэу шъофышхохэр жъокIупIэ ашIыщтыгъэхэп. Ягубгъохэм чъыгышхохэр арытыщтыгъэх. Ахэм чIым ишынэгъакIэ къызэтырагъанэ ыкIи лэ­жьыгъэр нахьыбэу къырахыжьынымкIэ яшIуагъэ къэкIо. Ащ мэз-губгъо лэжьа­кIэ раIощтыгъэр, урысыбзэкIэ — лесопольный способ земледелия.ЧIыгу лэжьыкIагъэхэр джыри зэ къэ­тэ­­Iожьых: губгъэзэблэхъу (переложно-залежное земледелие), мэз-губгъо лэжьакIэ (лесохлебный способ земледелия), бгыгъунэкIуахь (террасное земледелие), жъормашIо — жъот­хъурым — жъотхъу­рыл (подсечно-­огневое земледелие).Тэу Аслъан.