1941 – 1945-рэ илъэсхэм щыIэгъэ Хэгъэгу зэошхор тарихъым ианахь нэкIубгъо нэшхъэйхэм ащыщ. Лъыпсыр псыхъоу ащ щычъагъ: щэм жъи, кIи зэхэдз иIагъэп.

Заор сыд фэдизэу жъалымыгъэу мызэфагъэми, советскэ цIыф къызэрыкIо жъугъэхэр зышъхьасыжьыгъэхэп, апсэ атызэ, Хэгъэгур аухъумагъ.

ТекIоныгъэр зэошхом къызыщыдахыгъэр илъэс 75-рэ хъугъэ. Хэт щыщми заом хэлэжьагъэу, хьазабыр зыщэчыгъэм ыкIи зисабыигъо ащ ылыпкIыгъэм, ыцIэ епIоныр, ишIушIагъэ пIотэныр тефэ.

Адыгеим щапIугъ, щалэжьыгъ

ЗыфасIорэр Иванов Николай Максим ыкъор ары. Ар 1918-рэ илъэсым Краснодар краимкIэ станицэу Пашковскэм къыщы- хъугъ. Ау янэ-ятэхэр пасэу чIинагъэх, ежьри кIэлэцIыкIу унэм ратыгъагъ. Джащыгъум Адыгэ автоном хэкум ит поселкэу Маякым щыпсэущтыгъэхэ Шибикин зэшъхьэгъусэхэу Прокофий Тимофей ыкъомрэ Евдокия Иван ыпхъумрэ кIалэр къокIэ аштэгъагъ.

УнэгъуакIэу иIэ хъугъэм Николай фэбагъи, гукIэгъуи щызэхишIагъ. ЕджапIэр, рабфакыр ыкIи Краснодар аэроклубыр къыухыгъэх. 1938-рэ илъэсым дзэ летчикхэм яеджапIэ чIэ­хьагъ, ар къызеухым, я 2-рэ Краснознаменнэ полкым ия 50-рэ разведывательнэ къутамэ къулыкъу щишIынэу фронтым агъэкIуагъ.

1943-рэ илъэсым кIалэр коммунистическэ партием хэхьагъ.

Зэо лъэхъаным пыим идзэхэр ыкIи итехникэ язытет гъэунэфыгъэнымкIэ быбыгъуи 193-рэ фэдиз ышIыгъ. Ежь ышъхьэкIэ дзэ пшъэрылъышхор ыгъэцакIэзэ, пыим ипытапIэхэу псыхъохэу Дон, Днепрэ янэпкъхэм, Киев, Харьков ыкIи Белгород адэжь щытхэм сурэтхэр атырихызэ, унашъоу фашIыгъэр зэшIуихыгъ. Ивановыр ащ фэдизым зэрысыгъэр самолет цIыкIоу ПО-2-р ары, мэкIэ-мэкIэ дэдэу зекIоу, ухъумэгъэшхоуи щымытэу, ибыбыгъо пэпчъ кIалэмкIэ лIы­хъужъныгъэ шъыпкъагъ.

Николай дэгъу дэдэу техникэр ышIэу ыкIи разведкэм ишъэф щыгъуазэу, сурэттехыкIэми фытегъэпсыхьэгъагъ. Н. М. Ива­новым советскэ командованиемкIэ мэхьанэ зиIэ лъэныкъохэу — пыидзэхэр зыфэдизхэр, зэ­рэщытхэр ыкIи ятехникэ яхьы­лIэгъэ къэбарыр игъом къаIэкIигъахьэщтыгъ.

Дзэм хэтыфэкIэ, ипшъэрылъ фэшъыпкъэу, Н. Ивановым танк 460-рэ, автомашинэу мин 25-рэ фэдиз, аэродромхэм атет самолетэу 1700-рэ, станциехэм ащыIэ мэшIоку 800, ыпэкIэ амышIэщтыгъэу пыим иуцупIэ аэродроми 4 ыгъэунэфыгъэх.

ЛIыхъужъныгъэу, псэемыблэжьныгъэу капитанэу Ивановым къыхэфагъэм къэралы- гъом осэшхо къыфишIыгъ — орденхэу Жъогъо Плъыжьым, I-рэ ыкIи я II-рэ шъуашэ зиIэ Хэгъэгу зэошхом ыкIи Быракъ Плъыжьым яорденхэр къыфагъэшъошагъэх. Чъэпыогъум и 26-м, 1944-рэ илъэсым дзэ пшъэрылъхэр дэгъоу зэригъэцакIэхэрэм пае, Воронежскэ ыкIи а I-рэ Украинскэ фронтхэм япащэхэр зэрэкIэлъэIугъэмкIэ, СССР-м и Апшъэрэ Совет и УнашъокIэ капитанэу Николай Максим ыкъом «Советскэ Союзым и ЛIыхъужъ» зыфиIорэ щытхъуцIэр къыфагъэшъошагъ.

Зэо ужым Ивановыр дзэм къыхэнэжьи къулыкъур щи­хьыгъ, 1959-рэ илъэсым идунай ыхъо­жьыгъ. Илъэс 42-рэ къыгъэшIагъэр, Хэгъэгум, лъэпкъым гъу­нэнчъэу афэшъыпкъагъ.

Мамырыкъо Нуриет.