Iофыгъуабэр зы мафэкIэ

БлэкIыгъэ шэмбэт мафэм, мэкъуогъум и 9-м, АР-м и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат Джэджэ районым щыIагъ. Лэжьы­гъэм иIухыжьынэу рагъэжьэщтым изыфэгъэхьазырын ыкIи зэрэкIощтым зыщытегущыIэгъэхэ зэхэсыгъо ащ щызэхищагъ, ОАО-у «Дондуковскэ элеваторым» игубгъоу бжыхьэсэ коц ыкIи тритикале  лъэпкъыкIэхэр зыщаушэтыхэрэр къыплъы­хьа­гъэх, культурэм иунэхэу агъэкIэжьхэрэм IофшIэнхэр зэращыкIохэрэр зэригъэлъэгъугъ, район сымэджэщыкIэу къашIырэр зынагъэсыгъэм зыщигъэгъозагъ, сабыибэ зэрыс унагъоу станицэу Джаджэм щыпсэурэм ищыIакIэ нэIуасэ зыфишIыгъ. 

КIэзыгъэ фэмыхъоу Iухыжьыгъэныр

Джэджэ районыр мэкъумэщ хъызмэтым анахь зызщиушъомбгъурэ муниципальнэ образованиехэм ащыщ. Ары бжыхьэсэ лэжьыгъэм иIухыжьын фэгъэ­хьыгъэ зэхэсыгъор ащ щызэхащэным лъапсэ фэхъугъэр. Iоф­тхьабзэр рагъэжьэным ыпэкIэ АР-м и ЛIышъхьэ ОАО-у «Дондуковскэ элеваторым» игубгъоу лэжьыгъэ лъэпкъыкIэхэр зыщаушэтыхэрэм щыIагъ. Илъэсыбэ хъугъэу мы хъызмэтшIапIэм лэ­жьыгъэхэмкIэ Лъэпкъ гупчэу П. П. Лукьяненкэм ыцIэ зыхьырэм Iоф дешIэ, бжыхьэсэ коц ыкIи тритикале лъэпкъыкIэхэр зэдаушэтых.

Гупчэм ипащэу Александр Романенкэм къызэриIуагъэмкIэ, 2009-рэ илъэсэу язэдэлэжьэн зыщырагъэжьагъэм къыщыублагъэу лъэпкъыкIэу 20-м ехъу мы хъызмэтшIапIэм игубгъохэм аща­­ушэтыгъ. Ахэм ащыщхэр зы гек- ­тарым центнери 100 — 120-рэ къыщатыным фытегъэпсыхьа­гъэх. Мы илъэсым джыри лъэпкъыкIищымэ яушэтын рагъэжьагъ.

АР-м и ЛIышъхьэ иеплъыкIэ­хэр къыриIотыкIыхэзэ, лэжьыгъэ лъэпкъыкIэхэм яушэтын зэрэзэхэщагъэм лэжьыгъэу угъои­жьыгъэ хъущтым ибагъэрэ идэ­гъугъэрэ, федэу къыхэкIыщтыр бэкIэ зэрелъытыгъэхэр, лъэп­къыкIэ зэфэшъхьафхэр нахьы-­
бэу бгъэфедэхэмэ, лэжьыгъэ бэ­гъуагъэ къэхьыжьыгъэным зэ­рэфэIорышIэрэр къыхигъэщыгъ.

УшэтыпIэ губгъохэр къызеплъыхьэхэм ыуж район адми­нистрациер зычIэт унэм лэжьыгъэм иIухыжьын фэгъэхьыгъэ зэхэсыгъор щырагъэжьагъ. Ащ хэлэжьагъэх АР-м и Къэралыгъо Совет – Хасэм и Тхьаматэу Владимир Нарожнэр, Премь­ер-министрэу Александр Наролиныр, министрэхэм я Кабинет хэтхэр, муниципальнэ образова­ниехэм, мэкъу-мэщымкIэ ахэм ягъэIорышIапIэхэм, псэупIэ кой администрациехэм япащэхэр, фермерхэр. Джащ фэдэу зэ­хэсыгъом къырагъэблэгъагъэх лэ­жьыгъэхэмкIэ Лъэпкъ гупчэу П. П. Лукьяненкэм ыцIэ зыхьырэм ипащэу, РАН-м иакадеми­кэу, мэкъумэщ шIэныгъэхэмкIэ докторэу, профессорэу Алек­сандр Романенкэр, дагъэ зыха­шIыкIхэрэ лэжьы­гъэхэм апылъ Всероссийскэ шIэныгъэ-ушэтыпIэ институтэу В. С. Пустовойтовым ыцIэ зыхьэу Краснодар дэтым ипащэ иIэнатIэ зыгъэцакIэгоу, РАН-м иакадемикэу, мэкъумэщ шIэныгъэхэмкIэ докторэу, профессорэу Вячеслав Лукомец ыкIи мы институтхэм яспециалистхэм ащыщ­хэр. Ащ фэдэу лъэныкъо пстэури къыхагъэлажьэзэ лэжьыгъэм иIухы­жьын ипэгъокIэу игъэкIотыгъэ зэхэсыгъо апэрэу респуб­ликэм щызэхащэ.

Мыгъэ Iуахыжьынэу бжыхьэсэ гектар мини 100 фэдиз республикэм ичIыгулэжьхэм къагъэкIыгъ. Ар блэкIыгъэ 2017-рэ илъэсым Iуахыжьыгъагъэм нахьи мини 9,5-кIэ нахьыб. Анахьыбэу халъхьагъэр коцыр ары, гектар мин 87-м ехъу. Бжыхьэсэ лэ­жьыгъэхэм мыгъэ гугъэпIэ инхэр къы­зэратыхэрэр, ом изытет иягъэ къызэрэмыкIуагъэр, гъэтхасэхэм япхъын игъом зэраухыгъэр, блэкIыгъэ илъэсым хэукъоныгъэу ашIыгъагъэхэр къызэрэдалъытагъэхэр АР-м и ЛIышъхьэ ипэублэ псалъэ къыщыхигъэщыгъэх. Джащ фэдэу Iоныгъо уахътэм кIэухэу фэ­хъущтыр лэжьыгъэм иIухыжьын зэрэзэхэщэгъагъэм бэкIэ зэре­лъытыгъэщтым анаIэ тырари­гъэдзагъ.

Лэжьыгъэм иIухыжьын изэ­хэщэн фэгъэхьыгъэу пшъэрылъ гъэнэфагъэхэр къыгъэуцухэзэ, гъэстыныпхъэ-щыфэ материал­хэр икъоу чIыгулэжьхэм аIэкIэгъэхьэгъэныр, машIом зэрар къымыхьыным, лэжьыгъэм изе­щэн щынэгъончъэным гъэлъэшыгъэу алъыплъэгъэныр шIокI зимыIэ Iофхэу зэрэщытхэр кIигъэтхъыгъ.

Iоныгъо уахътэм зызэрэфа­гъэхьазырыгъэм нэужым къытегущыIагъ АР-м мэкъу-мэщымкIэ иминистрэу Юрий Петровыр. Ащ къызэриIуагъэмкIэ, бжыхьэсэ хьэм иIухыжьын чIыгулэжьхэм рагъэжьагъ, коцыми игъо къэхъу. Гъэтхасэу халъхьагъэхэм язытети уигъэрэзэнэу щыт. Ом зэ­хъокIыныгъэу фэхъухэрэм амы­гъэохъухэмэ, мэфэ 20 — 25-кIэ бжыхьасэхэм яIухыжьын аухынэу мэгугъэх. Ащ техникэу ищыкIагъэм фэдиз щыI. ПстэумкIи комбайнэ 507-рэ хьазыр. Ахэм ащыщэу 185-мэ уарзэр аупкIэтэжьы. АР-м и ЛIышъхьэ иупчIэ джэуап къыритыжьызэ, блэкIыгъэ илъэсым изакъоу комбайни 6 къызэращэфыгъэр къыIуагъ. Джащ фэдэу мыгъэрэ Iоныгъо уахътэм автомашини 193-рэ лэжьыгъэр рыIуащынэу фагъэхьазырыгъ.

Лэжьыгъэ чылэпхъэ лъэпкъхэу къыхахыщтхэм, ахэм яхэлъхьанкIэ ыкIи якъэгъэкIынкIэ шапхъэхэр икъоу ыкIи игъом гъэцэкIэгъэнхэм илъэс къэс анаIэ зэрэтырагъэтырэри ми­нистрэм къыхигъэщыгъ. АщкIэ лэжьыгъэхэмкIэ Лъэпкъ гупчэу П. П. Лукьяненкэм ыцIэ зыхьырэм зэпхыныгъэ дыряIэу, илъэсыбэ хъугъэу Iоф зэрэзэдашIэрэм шIогъэ ин къызэритырэр къы­Iуагъ. ТапэкIэ гугъэпIэ ин-
хэр къэ­зытхэрэ лъэпкъыкIэхэр Адыге­им чIыгоу щалэжьырэм ипроцент 17-мэ непэ атырапхъэ. Лэжьыгъэу республикэм щыхалъхьэрэм ипроцент 96-р мы гупчэм иселекцие щыщых.

АР-м и ЛIышъхьэ ом зэхъо­кIыныгъэу фэхъухэрэм яегъэ­шхо къэмыкIоным, лэжьыгъэу Iуа­хыжьырэр зыIуагъэкIыкIэ чIыгулэжьхэм зэрар амышIыным пстэури лъыплъэнэу къариIуагъ. БлэкIыгъэ илъэсым ошъум зэрарыбэ къафихьыгъ. Ащи рес­публикэм ипащэ анаIэ тырари­гъэдзагъ. Ошъур къызхэкIырэ ошъуапщэхэр зэбгырызыфхэрэ установкэ 11 агъэуцугъ, джыри 28-рэ ящыкIагъ. Ау Iофыгъо къэзытырэр арарэп. Сыд фэдиз Адыгеим ыгъэуцугъэми, гъунэгъу субъектхэм мы лъэныкъомкIэ япшъэрылъхэр амыгъэцакIэхэмэ, Iофыр зэшIохыгъэ хъурэп. Федеральнэ гупчэр къыхэмылажьэу ежьхэм язакъоу акIуачIэ ар къыхьыщтэп. АР-м и ЛIышъхьэ тхылъэу ащ ищыкIагъэхэр охътэ благъэм къагъэхьазырынхэу къа­фигъэпытагъ, ежь ышъхьэкIэ ащ ыуж ихьащт. Джащ фэдэу страхование зышIыхэрэ компаниехэм, лэжьыгъэр зыщэфы­хэрэм якъыхэхынкIэ сакъыны-
гъэ къызхагъэфэнэу хъызмэтшIапIэхэм япащэхэм къари-
Iуагъ.

Лэжьыгъэм изещэн щынэгъон­чъэным, машIом щыухъумэгъэным афэгъэхьыгъэу къэгущыIагъэх АР-м хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ иминистрэу Владимир Алайрэ УФ-м и МЧС АР-мкIэ и Гъэ­IорышIапIэ ипащэ игуадзэу Ан­дрей Колесникрэ. Джащ фэдэу лэжьыгъэхэм афэгъэзэгъэ ушэтыпIэ институтхэм япащэу къырагъэблэгъагъэхэм яеплъыкIэхэр къыраIотыкIыгъэх, лъэпкъы­кIэхэм якъыхэхын мэкъумэщ хъызмэтшIэпIэ инхэм ямыза­къоу, цIыкIухэри къыхагъэлэжьэнхэм зэ­рэфэхьазырхэр къаIуагъ.

Фермерхэу зэхэсыгъом хэ-ла­жьэхэрэр зыгъэгумэкIыхэрэ упчIэхэр къэгущыIагъэхэм зэкIэми афагъэзагъэх, ежьхэм яеплъыкIэхэри къыраIотыкIыгъэх.

АР-м и ЛIышъхьэ пстэури къы­зэфихьысыжьызэ, лэжьыгъэ лъэпкъыкIэу агъэфедэхэрэми, Iоныгъо уахътэм изэхэщэн епхыгъэ Iофхэу зэхэубытагъэу зэшIуахынхэу агъэнэфагъэхэми яшIуагъэ инэу къэкIонэу зэращыгугъхэрэр къыхигъэщыгъ.

— МэкъумэщышIэм иIофшIэн къин, ау лъэныкъо пстэумкIи шIогъабэ зыхэлъ Iофэу щыт, — къыIуагъ ащ. — Мыгъэ лэ­жьыгъэ бэгъуагъэ тиI, кIэзыгъэ имы­Iэу ар Iухыжьыгъэныр пстэ­умэ анахь шъхьаI. АщкIэ IэпыIэгъу тышъуфэхъунэу тыхьазыр.

Пстэумэ ауж АР-м и ЛIы-шъхьэ иунашъокIэ лэжьыгъэхэмкIэ Лъэпкъ гупчэу П. П. Лукьяненкэм ыцIэ зыхьырэм ипащэу Александр Романенкэмрэ дагъэ зыхашIыкIыхэрэ лэжьыгъэхэм апылъ Всероссийскэ шIэны­гъэ-ушэтыпIэ институтэу В. С. Пус­товойтовым ыцIэ зыхьырэм ипа­­щэ иIэнатIэ зыгъэцакIэгорэ Вя­чеслав Лукомецрэ Адыгеим имэкъумэщ хъызмэт хэхъоныгъэ егъэшIыгъэным яIахьышхо зэрэхашIыхьэрэм фэшI «Адыгэ Республикэм имэкъумэщ хъызмэт изаслуженнэ IофышI» зыфиIорэ щытхъуцIэр афагъэшъошагъ ыкIи ар къэзыушыхьатхэрэ тхылъхэмрэ бгъэхалъхьэхэмрэ КъумпIыл Мурат аритыжьыгъэх. Джащ фэдэу мы ушэтыпIэ институти­тIум яIофышIэхэм, джэнч ­лъэпкъ зэфэшъхьафхэм ыкIи дагъэ зы­хашIыкIхэрэ лэжьыгъэхэм яселекцие изегъэушъомбгъун яIа­хьышхо зэрэхашIыхьагъэм фэшI, АР-м и ЛIышъхьэ зэрафэразэр къызщиIорэ тхылъхэр аритыжьыгъэх.

ЩыкIагъэхэр къыхигъэщыгъэх

ЫпэкIэ къызэрэщытIуагъэу, АР-м и ЛIышъхьэу КъумпIыл Му­рат мы мафэм Джэджэ район сымэджэщымрэ поликлиникэу ащ хахьэрэмрэ ащыIагъ.

Поликлиникэм мы уахътэм гъэцэкIэжьынхэр рашIылIэх. ЛIы­шъхьэр ащ апэ чIэхьагъ, врачым дэжь зыхэтхэгъэнымкIэ, тхылъхэм ягъэзекIонкIэ, нэмыкI лъэныкъохэмкIэ лъэхъаным амалыкIэу къыздихьыгъэхэр зэрэщагъэцакIэхэрэм зыщигъэгъозагъ, цIыфэу къекIолIагъэхэм гущыIэгъу афэхъугъ. Зымыгъэрэзэгъа­бэ ащ къыхигъэщыгъ. ЦIыфэу поликлиникэм къеуалIэхэрэм яфэIо-фашIэхэр зэрагъэцакIэ­хэрэм щыкIагъэхэр хилъэгъуагъэх, врачым дэжь затхынымкIэ амалыкIэхэу щыIэхэр икъу фэдизэу зэрамыгъэфедэхэрэм, зэралъамыгъэIэсыхэрэм анаIэ тыраригъэдзагъ, охътэ благъэм ахэр дагъэзыжьынхэу афигъэпытагъ.
Нэужым район сымэджэщыкIэр зыщагъэуцурэ чIыпIэм щы­Iагъ, псэолъэшIын IофшIэнхэр зынагъэсыгъэхэм защигъэгъо­загъ. Проектым къызэрэщыдэлъы­тагъэмкIэ, сымэджэщыр квад­ратнэ метрэ 2800-рэ зэрэхъущтыр, къатищэу зэтетыщт, чIыпIи 100-м ехъумэ ателъытэгъэ отделении 6-у зэтеутыгъэщт. Ахэм ямызакъоу, квадратнэ метрэ 600 хъурэ пщэрыхьапIэ иIэщт.

АР-м и ЛIышъхьэ сымэджэщым ишIын дакIоу чIыпIэу къыдиубытырэм изэтегъэпсыхьани Iоф дашIэнэу АР-м псауныгъэм икъэухъумэнкIэ иминистрэу Мэ­рэтыкъо Рустемрэ сымэджэщым иврач шъхьаIэу Наталья Бурмистровамрэ къафигъэпытагъ.

ЦIыфхэм медицинэм ылъэ-ны­къокIэ фэIо-фашIэхэр икъу фэдизэу афэгъэцэкIэгъэнхэр пшъэрылъ шъхьаIэу зыфагъэуцужьхэрэм зэращыщыр ащ къы­хигъэщыгъ.

— Псауныгъэм икъэухъумэн епхыгъэ учреждениехэм лъэ­ныкъо пстэумкIи ящыкIагъэр ягъэгъотыгъэнымкIэ макIэп тшIэ­рэр, — къыIуагъ ащ. — ФАП-хэр, поликлиникэхэр, сымэджэщхэр, диагностическэ гупчэхэр кIэу тэшIых, лъэхъаным диштэрэ обо­рудованиер къэтэщэфы. Арэу щытми, медицинэм иIофышIэ дэгъу, профессионализмэгъэ ин зыхэлъ врач еплъы­ныр, пстэуми анаIэ къытыра­гъэтыныр сыма­джэмкIэ анахь шъхьаI. Арышъ, республикэм щыпсэухэрэм ­пшъэрылъэу къыт­фагъэуцурэ пстэури зэшIотхын фае.

Мы илъэсым сымэджэщэу рагъэжьагъэм ылъапсэ аухыщт, ащ сомэ миллиони 4,2-рэ пэ­Iухьащт. КъыкIэлъыкIорэ илъэсым Федеральнэ гупчэм Iэпы­Iэгъу къытымэ, псэолъэшIын Iоф­шIэнхэр лъагъэкIотэщтых. Мы уахътэм район сымэджэщэу Iоф зышIэрэр 1964-рэ илъэсыр ары зашIыгъагъэр. Ар жъы хъугъэ, зэтебгъэуцожьын умылъэкIынэу, зэхэоным нэсыгъэу комиссием ыгъэунэфыгъ. СымэджэщыкIэр заухыкIэ ар Iуахыжьыщт.

Творческэ кIочIакIэ къахилъхьанэу

УФ-м и Президент иIэпэчIэгъэнэ фонд къыхэхыгъэ мылъкумкIэ агъэкIэжьых Джэджэ рай­оным ит станицэу Дондуковскэмрэ поселкэу Новый зыфиIорэмрэ культурэм иунэхэу адэтхэр. ТIури жъы хъугъэх, 1968-рэ илъэсыр ары загъэуцугъагъэхэр, щыкIэгъабэ яI. Поселкэу Новэм дэтым пае сомэ миллион 19-м ехъу, станицэу Дондуковскэм дэтым пае сомэ миллион 12,7-рэ къатIупщыгъ.

АР-м и ЛIышъхьэ Джэджэ районым зэкIом, унитIум ягъэ­кIэжьын зынагъэсыгъэм зыщигъэгъозагъ. Унашъхьэхэр, электричествэм ирыкIуапIэхэр, зэрагъэфэбэщтхэ системэхэр зэ­блахъугъэх, дэпкъхэм, ыкIоцIыкIи ыкIыбыкIи, ягъэкIэжьын рагъэ­жьагъ. ПсэолъэшI Iофхэр зэшIозыхрэ организацием ипащэ лъэхъаным ыкIи экологием ишапхъэхэм адиштэхэрэ материалхэр агъэфедэхэу ыIуагъ. Арэу щытми, АР-м и ЛIышъхьэ щы­кIагъэхэр къыхигъэщыгъэх. Унэ­хэм арашIылIэнхэ фаехэр за­гъэнафэхэм, пстэури къызэрэ­дамылъытагъэр ащ кIигъэтхъыгъ. Ахэри къыдалъытэжьыхэзэ, шапхъэхэм адиштэу ыкIи игъом IофшIэнхэр зэшIуахынхэу, биб­лиотекэр зычIэтыри агъэцэкIэ­жьынэу ащ афигъэпытагъ. Джащ фэдэу поселкэу Новый зыфи­Iорэм культурэм и Унэу щагъэ­цэкIэжьырэм пае оборудова-­
ниер къызэращэфыщт ахъщэр къагъотынэу къариIуагъ.

— Культурэм иунэхэр зэрагъэкIэжьыгъэхэм псэупIэхэм якультурнэ щыIакIэ творческэ кIочIакIэ къыхилъхьанэу тэгугъэ, — ыIуагъ республикэм ипащэ. — Къоджэ псэупIэхэм адэсхэм языгъэпсэфыгъо уахътэ зэрагъэ­кIощтыр нахьышIу хъуным, амал пстэури къызIэкIагъэхьан алъэ­кIыным тынаIэ тет. УФ-м и Пре­зидент иIэпэчIэгъэнэ фонд къыхэхыгъэ мылъкоу къытфатIупщыгъэм ишIуагъэкIэ социальнэ мэхьанэ зиIэ псэолъабэ дгъэ­кIэжьын тлъэкIыгъ. Ау ащ имызакъоу, цIыфхэри псэупIэу зыдэсхэм язэтегъэпсыхьан къы­хэлэжьэнхэ фае.

УФ-м и Президент иIэпэчIэгъэнэ фонд къыхэхыгъэ мылъку медицинэм, гъэсэныгъэм ыкIи культурэм япхыгъэ организа­циехэм 2017-рэ илъэсым афэтIупщыгъэным фэгъэхьыгъэ унашъом къэралыгъом ипащэ кIэтхагъ. Мылъкур субъект заулэмэ атырагощагъ. Адыгеим кIэлэцIыкIу IыгъыпIитIум, псауныгъэм икъэухъумэнкIэ учреждениищым ыкIи культурэм иунитIу ягъэкIэжьын пае къыфа­тIупщыгъ. Ахэр зищыкIагъэм пэ­Iугъэхьэгъэнхэм ыкIи социальнэ мэхьанэ зиIэхэ псэуалъэхэр къэралыгъо шапхъэхэм адиштэу шIыгъэнхэм фытегъэпсыхьэгъэ проектхэм япхырыщын республикэм ипащэ ежь ышъхьэкIэ ынаIэ тет.

ХЪУТ Нэфсэт.