Ятэ етхьагъэпцIэкIыщтыгъ

Рассказ

ЛIыбланэкъо Мэсхьудэ зы­фэягъэр къыдэхъугъэти, лIакъор лъигъэкIотэным, ыцIэ раригъэ­Iожьыным пае апэрэ сабыеу къыфэхъугъэр шъао хъуным кIэхъопсыщтыгъэти, гушIуагъэ.

Зыфэягъэр ыкъо еджэгъэшхо, лIыбланэ, цIэрыIо хъунэу ары. Ащ фэшI цIэу фиусыщтымкIэ адыгэхэу зыцIэ лъагэу аIэтыгъэ­хэм захэлъыхъухьэм, Хьатх КъокIасэ къахихыгъ. Ащ фэдэу цIэрыIо хъуным щыгугъэу Къо­кIас фиусыгъ.

Мэсхьудэ ыкъо цIыкIу шIу дэдэ ылъэгъугъ. Ыгъэчъыенэу янэ кушъэм зыхигъэгъуалъхьэрэм ежь, Мэсхьудэ, кушъэр ыгъэхъыещтыгъ Хьатх КъокIасэ иорэд къыфиIозэ:

Хьатхымэ я КъокIасэу
А КъокIэсэжъыер мэшакIуа.
А ишэкIо пщыпIэ шъыхьэлым
ИпщэрыпIэм щымыкIа!
Ар зэрэщымыкIэрэр
КIахэмэ япщыхафэм зэхеха.
А зэрэзэхехэу шыу купыр
Игъусэу къынэса…

Мэсхьудэ Хьатх КъокIасэ щытхъугъэу филъэгъущтыгъ КIахэмэ япщыхафэ зызэрэфимыгъэцIыкIугъэр. Ащ фэдэ пщышхом, пщыхафэу аIорэм ишъуз фэмышъыпкъэу епIоныр лIыгъэ дэдэба!

Мэсхьудэ ыIоу зэхэпхыщтыгъ:

— Сэ си КъокIаси Хьатх Къо­кIасэ фэдэу лIыбланэу, цIэрыIоу хъунышъ, «Уай-уай Шыбланэ­къомэ я КъокIас» аригъэIощт. Ay…

Мэсхьудэ ыкъо рилъэгъу­лIэхэрэр ыгу рихьыщтыгъэхэп. Къэрэбгъагъ. Илэгъу, иныбджэгъу кIалэм, Тембот, зебэнырэм къыриутыщтыгъ. Тембот дэгъу дэдэу еджэщтыгъ. Ежь ыкъо анахь дэеу еджэхэрэм ащы­щыгъ. Ар фиIэтызэ, Мэсхьудэ ыкъо дао фишIыщтыгъ:

— ЛIы ухъунэп, уиныбджэгъу Тембот къызтеогъакIо. ЗыцIэ пхьырэ Хьатх КъокIасэ оушъхьакIу.

Ар ятэ къыриIозэ ригъэзэщыгъэти, ыIомэ, ышIэмэ хъущтым КъокIасэ егупшысэщтыгъ. Ятэ етхьагъэпцIэкIынэу ыгу къэкIыгъ. ЕджапIэм къикIыжьыгъэу унэм зехьажьым, къыхьыгъэ оценкэхэр зэригъэшIэнхэу идневник къыритынэу Мэсхьудэ ыкъо риIуагъ. Къыритыгъэ дневникэу тыр зыдэплъагъэм дилъэ­гъуагъэхэр ыгу рихьыгъэп. Ыпэрэ мафэхэм афэдэу джыри ыкъо оценкэу къыхьыгъэр зэкIэ дэигъэ.

Тыр ыкъо пхъашэу филъыгъ. Къом ятэ риIуагъ:

— Тят, непэ щегъэжьагъэу гущыIэ къыосэты дэгъоу се­джэнэу.

— Теплъын, — ыIуагъ тым ицыхьэ зэрэтемылъыпэр къыхэщэу.

ИгущыIэ къызэригъэшъыпкъэ­жьыщтыр ятэ ышIошъ ыгъэхъумэ шIоигъоу КъокIасэ тхылъмэ яджэу чэщныкъо охъуфэ столым кIэрысыгъ. ЕджапIэм зэкIом, дневник кIэу къызфызэIуихыжьыгъ. КIэлэегъаджэр къызеупчIым, оценкэу къыхьыгъэхэр къыфыдитхэнхэм пае дневникыжъыр ритыгъ. Нафэба, оценкэ дэй нэмыкI къыфыдитхагъэп. Ежь дневникэу къызфызэIуихыжьыгъэм оценкэ дэгъухэр дитхэхи, кIэлэегъаджэр зэрэкIэтхэжьырэм фэдэу кIэтхэжьыгъ.

Еджэныр къыухи КъокIасэ унэм къызэкIожьым, гущыIэу къыритыгъэр ыгу къэкIыжьы­гъэу тым къыриIуагъ:

— Моу уидневник къысэти сыдэгъаплъ, уигущыIэ бгъэцэкIэжьыгъэмэ къэсшIэн.
КъокIасэ дневникыкIэр ипортфель къыдихи, ятэ ритыгъ. Тыр зыдэплъэгъэ дневникым оценкэ дэгъу нэмыкI дэтыгъэп. Ау зыфэшIыр къыгурымыIоу тыр ыкъо еупчIыгъ:

— Мы сыздэбгъэплъагъэр дневникыкI, тыдэ щыIа ыпэкIэ уиIэгъэ дневникэу оценкэу къэ­пхьыхэрэр кIэлэегъаджэм къызыдитхэщтыгъэр?

— Ар кIэлэегъаджэм сIи­хыгъ, — пцIыр фыригъэпщагъ ятэ. – КъызысэупчIым, дэгъоу къэсIотагъэти, оценкэ дэгъухэр сфигъэуцунхэ фаеу зэхъум, оценкэ дэйхэр зыдэтхэ дневникым дитхэнхэр къыригъэкIугъэп, дневник кlэy къысфызэIуи­хыгъ, оценкэ дэгъу щэхъу къэсы­мыхьыжьынэу къысфи­гъэпытагъ.

Тым ышIошъ хъугъэ ыкъо къыриIуагъэр. Гуапи щыхъугъ. Ыкъо къыфыхигъэпсыгъ:
— Дэгъоу едж, едж, си Къо­кIас. Дэгъоу узеджэрэм еджэгъэшхо, цIыф цIэрыIо ухъущт.

КъокIасэ дневникитIур ипортфель дэлъэу къырихьакIыщтыгъ, еджапIэм зыкIоу кIэлэегъаджэр къызеупчIырэм, оценкэу къы­хьыгъэр къыдитхэным пае дневникыжъыр ритыщтыгъ.

КъокIасэ еджапIэм къи­кIыжьэу унэм къихьажьырэм къэс идневник къыригъаштэти, тыр дэплъы­хьэщтыгъ. «5»-р къебэкlэy, оценкэ дэгъу нэ­мыкI дилъагъорэпти, тым игушIогъошхуагъ.

Апэрэ илъэсныкъо еджэныр аухыгъэти, кIэухэу фэхъугъэхэр зыщызэфахьысыжьыщт зэIукIэ ны-тыхэм зэряIэщтыр ыкъо къызыреIом, гуапэр иеу Мэсхьудэ кIуагъэ. Илъэсныкъом классым исхэр зэреджагъэхэр кIэлэ­егъаджэм къызэфихьысыжьымэ, дэгъоу еджэхэу классым исхэм ацIэ къызыриIорэм, зэкIэмэ апэу ежь ыкъо ыцIэ къыриIоным щыгугъэу, ар ежь фэдэ ны-тыхэу зэIукIэм хэсхэм зэрэзэхахыщтым рыгу­шхоу. Ау…

— Классым анахь дэгъоу еджэу исхэм ацIэ къызеIом, сэ скъо сыда ыцIэ къызкIемыIуагъэр? – зыфэмыщыIэу къыз­щылъэтыгъ Мэсхьудэ.

— КъызкIесымыIуагъэр умышIэ фэдэу сыда зыкъызкIэпшIырэр? — зэхихыгъэр ыгъэшIэгъуагъ кIэлэегъаджэм. — Сыда, пкъо идневник удаплъэрэба? Плъэгъурэба оценкэ дэй нэмыкI зэрэдэмытыр? Дэеу еджэхэрэм ащыщыти ары ыцIэ къызкIесымыIуагъэр.

— Хьау, — ыштагъэп Мэсхьудэ. — Скъо идневник мафэ къэс сыдэплъэ, ау ыпэкIэ зэгорэм дэеу зэреджэщтыгъэм джы фэдэжьэп, оценкэ дэгъу нэмыкI джы дэслъэгъожьырэп.

ЫIон ымышIэу кIэлэегъаджэр шIуигъэнагъ. Ежьыр ыкъо идневник оценкэу къыхьыхэрэр фыдэзытхэхэрэр. Тыдэ къикIыгъэха оценкэ дэгъухэр?

КIэлэегъаджэр ащ зегуп­шысэм, Мэсхьудэ къыриIуагъ:

— Ащыгъум неущ пкъо идневник къысфахьи сыдэгъаплъ.

— Боу сигуапэу къыпфэсхьын, — ыIуагъ Мэсхьудэ.

ЯтIонэрэ мафэм Мэсхьудэ ыкъо идневник кIэлэегъаджэм фихьыгъ. Ары, кIэлэегъаджэр зыдэплъэгъэ дневникым оценкэ дэгъу нэмыкI дэтыгъэп. Хъу­гъэн ылъэкIыщтыгъэр къыгурыIуагъэ фэдэу кIэлэегъаджэм къыщы­хъугъ. КъыриIуагъ:

— Мы сыздэбгъэплъагъэр дневникыкI. Тыдэ щыIа пкъо идневникэу ыпэкIэ оценкэу къыхьыхэрэр къызыдастхэщтыгъэхэр?

— Ар о Iыпхыгъэу ары скъо ыIуагъэр…

— Сыд пае? — къэгуIагъ кIэлэегъаджэр.

— УкъызеупчIым урокхэм дэгъоу зафигъэхьазырыгъэти, дэйхэр зыдэт дневникым дэптхэнхэр къемыгъэкIугъэу, дневник кIэу къыфызэIупхыгъэу ары скъо ыIуагъэр.

— Хьау, хьау, ащ фэдэ сэ сIуагъэп ыкIи сшIагъэп, — къы­пиупкIыгъ кIэлэегъаджэм. — Арышъ, джы узыкIожьырэм пкъо идневникэу ыпэкIэ оценкэхэр зыдастхэщтыгъэхэр зыдэщыIэмкIэ еупчI.

«Скъо къысэтхьагъэпцIэкIы­нэуи?!» — ышIошъ ыгъэхъунэу тыр фэягъэп. Къызэ­кIожьым ыкъо ри­Iуагъ:

— Дневникы­жъэу уиIагъэр, оценкэ дэйхэр зыдэтхэгъагъэхэр тыдэ щыIа?

— КъыосIуагъэба, тят, тикIэлэегъа­джэ зэрэсIихыгъэр, дневник кIэу къызэрэсфызэIуихыгъэр, — ыпэкIэ ятэ риIогъа­гъэр джыри КъокIасэ къыкIиIотыкIыжьыгъ.

— Ар шъыпкъэп. КIэлэегъа­джэм зэрэпIимыхыгъэр къыси­Iуагъ. Арышъ, къаштэ, тыр ыкъо техъупкIагъ.

Ay КъокIасэ ежь ыIуагъэм текIыщтыгъэп.

Ыкъо ипортфель Мэсхьудэ зыдэплъыхьэм, дневникыжъыр дэлъэу къычIэкIыгъ.
— Уятэ уетхьагъэпцIэкIы­жьэу, хьэм къылъфыгъэ шъхьэ­убат, — Мэсхьудэ ыIуи, къызэрихьакIи лъэшэу ыкъо шъхьэб­гъуфаоу еуагъ. — Сызэрэпщыгугъыгъэр къэбгъэ­шъыпкъэжьыгъэп. ЗыцIэ къыпфэсыусыгъэ лIы цIэрыIом ынапэ тепхыгъ.

КъокIасэ къэгъыгъ, ау ятэ къыриIожьын къыфэгъоты­гъэп.

Пэнэшъу Сэфэр