ЯгъашIэ шIэныгъэм фагъэшъошагъ

Зы шъхьэIыгъыжьыпIэ Iоф цIыкIоу щымытэу, цIыфлъэпкъым, хэгъэгум апашъхьэ пшъэрылъ инэу щыряIэр зэхашIэу ыкIи агъэцакIэу, шIэныгъэр агъэунэшкIоу щыIагъ мы лIитIур — шIэныгъэлэжь-археологэу Аулъэ Пщымафэ Олэгъэй ыкъор ыкIи шIэныгъэлэжь-этнографэу Мэрэтыкъо Мыхъутарэ Аслъан ыкъор.

Зэблэжьыгъэхэп, зышъхьасыжьыгъэхэп. ШIэныгъэ хьасэшхом ипчэгупIэ итыгъэх, ягушъхьэлэжьыгъи гъунэнчъ, осэшIу иI. ТIури зэкъоджэгъух, зэлэгъух, а зы мазэм, а зы мафэм, а зы илъэсым къэхъугъэх, акъылышIуагъэх.

Археолог цIэрыIу

Тарихъ шIэныгъэм лъэужышIу къыхигъэнагъ археолог-ушэтакIоу, тарихъ шIэныгъэхэмкIэ кандидатэу, Адыгэ шIэныгъэ-ушэтэкIо институтым (джы АРИГИ-м) иотдел ипэщагъэу Аулъэ Пщымафэ Олэгъэй ыкъом.

П. Аулъэр гъэтхапэм и 5-м, 1927-рэ илъэсым Шэуджэн районым ит къуаджэу Хьакурынэхьаблэ мэкъумэщышIэ унагъо къыщыхъугъ. 1943-м илъэс 16 ыныбжьэу кIалэм IофшIэныр икъуаджэ щыригъэжьагъ. Мы илъэс дэдэм ар Мыекъопэ кIэлэегъэджэ институтым зыгъэхьазырынымкIэ икурсхэм макIо, ащ ыужым мы еджапIэр 1946-рэ илъэсым къызиухкIэ, Краснодар дэт кIэлэегъэджэ институтым тарихъымкIэ ифакультет чIэхьажьы. Ау илъэсрэ зыщеджэкIэ къычIэкIыжьышъ, къалэу Ростов макIо, ыкIи ащ апшъэрэ еджапIэр къыщеухы. ТарихъымкIэ кIэлэегъаджэу ихэку Пщымафэ къыгъэзэжьыгъ, 1948 — 1957-рэ илъэсхэм лъэпкъ гъэсэныгъэм хэтэу Iоф ышIагъ; егъэджэн-пIуныгъэм ишъыпкъэу хэлэжьагъ, Мамхыгъэ гурыт еджапIэм тарихъымкIэ икIэлэегъэджагъ, Улэпэ гурыт еджапIэм идиректорыгъ ыкIи хэкуоном еджапIэхэмкIэ иинспекторыгъ.

1957-рэ илъэсыр П. Аулъэм ищыIэныгъэ гъэзапIэ фэзышIыгъэ уахът. Ар къалэу Тбилиси дэт Грузинскэ ССР-м шIэныгъэхэмкIэ иакадемие иаспирантурэ чIэхьэ, 1960-рэ илъэсым ар къеухы. Джащ къыщыублагъэу Аулъэ Пщымафэ илъэс 30-м къыкIоцI археологие шIэныгъэм фэгъэзагъэу Iофышхо ылэжьыгъ, Адыгэ научнэ-исследовательскэ институтым археологиемкIэ икъутамэ инаучнэ IофышIэу, ащ ыужыкIэ ащ иIэшъхьэтетэу щытыгъ.

Пщымафэ къоджэ еджапIэм джыри чIэсыгъ ижъырэ тарихъэу хэкум пылъыр шIогъэшIэгъонэу, ар зэрэзэригъэшIэщтым зыпэхьэм. Тхылъхэм бэу яджэщтыгъ, нахьыжъхэм къаIуатэхэрэм ыкIи кIэлэегъэджэ дэгъухэм акIэдэIукIыщтыгъ. ЫужыкIэ ащ фэдэ фыщытыкIэм сэнэхьатэу къыхихыщтыри къыфигъэпсынкIагъ. Нэужым анахь шIэныгъэлэжь-ушэтэкIо гъэшIэгъонэу, куоу гупшысэу зыкъигъэлъэгъуагъ, ижъырэ щыIэкIэ-псэукIэм итарихъ ыкIи палеолит культурэхэр зышIэу, зэхэзыфэу я 60 — 80-рэ илъэсхэм ПрикубаньемкIэ ащ зыкъиушыхьатыгъ. Темыр-КъохьэпIэ Кавказым палеолитымкIэ исаугъэтхэм янахьыбэр апэрэу къэзыгъотыгъэр, къызэIузыхыгъэр Аулъэ Пщымаф ары. IофымкIэ игуетыныгъэ-чаныгъэ институтым зыщыIутыгъэ апэрэ IофшIэгъу илъэсхэм къащылъэгъуагъ.

П. Аулъэм зыфэдэр къэIотэгъое саугъэтэу станицэу Абадзехскэм дэжь щытыр апэрэу къыхигъэщыгъ. ШтаукI Iэдэ-уадэхэр ащ бэу къыщычIихыгъэх, ахэр къызфигъэфедэхэзэ, «Ижъырэ цIыфым ипсэупIэкIэ» зэджагъэм «Абадзехская нижнепалеолитическая стоянка» зыфиIорэр иIэубытыпIэу монографие ушэтыныр ышIыгъ, ары П. Аулъэм идиссертацие IофшIагъэ лъапсэ фэхъугъэри, тарихъ шIэныгъэхэмкIэ кандидатыцIэр къызэрэфагъэшъошагъэри. Пщымафэ имонографие ижъырэ культурэм изэхэфын-зэгъэшIэнкIэ хъугъэ-шIэгъэ инэу хъугъэ, апэрэ цIыфхэу мы шIэныгъэ лъэныкъом зыкъыщызэIузыхыгъэхэм ащыщ Аулъэр.

КъыкIэлъыкIогъэ илъэсхэм шIэныгъэлэжь-археологэу П. Аулъэм етIупщыгъэу, зым ыуж адрэр итэу палеолит саугъэтхэр къыхегъэщых, къегъотых, ахэр палеолит лъэхъаным иуахътэу зэпхыгъэхэри егъэунэфых, ушэтэкIо инэу Аулъэр къэнафэ, лъапсэ ыкIи мэхьанэ зиIэ IофшIагъэхэр мыхэмкIэ етхых, къыхеутых. Палеолит наукэр Темыр Кавказым епхыгъэу зэрэщытыр къыушыхьатыгъ ыкIи, щэч хэмылъэу, а зэкIэмкIэ Пщымафэ апэрэ къыхэгъэщакIоу ыкIи ушэтакIоу щыт. Темыр Кавказыр палеолит саугъэтхэмкIэ зэрэбаим имызакъоу, ахэм наукэмкIэ уасэу яIэр языгъэшIэгъэ гъэсэгъэшху. Мы тарихъ уахътэм исаугъэтхэр ащ къызэтыригъэнагъэх, зэхифыгъэх, дунаим ахэр итхыгъэхэмкIэ щаригъэшIагъэх. НэмыкIэу къэпIон хъумэ, Пщымафэ а зэкIэ иакъыл-шIэныгъэ илIыхъужъныгъ.

ЛIым илъэсыбэ шIэныгъэ IофшIэным тыригъэкIодагъ, а уахътэм археологие экспедицие 30-м нахьыбэ зэхищагъ, ыпэкIэ амышIэщтыгъэу, наукэмкIэ мэхьанэшхо зиIэ палеолит саугъэт 80 кIэу къыгъотыгъ, ыушэтыгъ, ижъырэ цIыфым — неандертальцэм икъупшъхьэ-лъашъхьэхэр ыпэкIэ хэти Темыр КавказымкIэ IумыкIагъэу къэзыгъотыгъэр, къэзытхыхьагъэр П. Аулъэр ары.

Мыщ дэжьым къыхэгъэщыгъэн фаер, археологэу ущытыныр Iофышхо хьылъэу, щэIагъи, лIыгъи, теубытагъи, акъылыгъи, шIэныгъи бэу ищыкIагъэу зэрэщытыр ары. ЧIыгум уетIэзэ, ижъырэ тарихъ лъагъом утеуцоныр, а къычIэптIыкIыгъэхэ пкъыгъохэр къэуушыхьатыхэзэ, блэкIыгъэ чыжьэр ичIыпIэ ибгъэуцожьыныр Iофышхо дэд. Ар фызэшIокIыгъ, зэлъашIэрэ шIэныгъэлэжь-археологэу Аулъэ Пщымафэ Олэгъэй ыкъом. Уегупшысэмэ, мы сэнэхьатыр щынэгъо иными япхыгъ: мыжъокъефэхыр, къушъхьэзэгочыр, гъочIэгъ цIынэ чъыIэр уиунэу ущыIэныр къин дэд. Ау наукэм кIэр къыщызэIупхыным а зэкIэ епхыгъагъ, лIыгъи, акъыли Iофым пигъохыгъ ыкIи хилъхьагъ П. Аулъэм.

ТIэн шапхъэми фытегъэпсыхьэгъагъ Пщымафэ, IэпкIэ-лъэпкIагъэр зэкIэмкIи къебэкIыщтыгъ. Ощхи, оси къагъэуцущтыгъэп, иIоф, имурад зэрафэкIощтым пылъыгъ. ШIэныгъэ лъапсэм, шъыпкъагъэм алъыкIоныр ишэныгъ — къыдэхъущтыгъэр бэ. Аулъэ Пщымафэ ихьатыркIэ гъочIэгъ зэфэшъхьафхэр — Монашескэр, Баракаевскэр, Руслановар, Сэтэнаер тарихъ нэкIубгъом къыхэуцожьыгъэх. Аулъэ Пщымафэ ыцIэ ишIэныгъэ IофшIэгъэшхохэмкIэ тихэгъэгу имызакъоу, зэрэдунаеуи щызэлъашIагъ. Археологическэ Iофтхьабзэ инхэу тихэгъэгу щызэхащэщтыгъэхэм, шIэныгъэ экспедициехэм, конференциехэм Аулъэр арагъэблагъэщтыгъ, ахэлажьэщтыгъ, дунэе шIэныгъэм хэт шIэныгъэлэжь-археологхэм ясатыр гъэшIуагъэ хэтыгъ, игупшысэкIэ-IофшIакIэкIэ, иIоф гъунэнчъэу зэрикIасэмкIэ шъхьэкIэфэ-лъытэныгъэ ин къызыфаригъэшIын ылъэкIыгъ.

Ау шIэныгъэлэжь-ушэтакIом ипсауныгъэ археологием епхыгъэ IофшIэнышхом зэщигъэкъуагъ, чIыцIынэр, чъыIэр, осыр, уаер къегуаохэми шIоIофыгъэп, къэсымэджагъ, 1991-рэ илъэсым идунай ыхъожьыгъ.

П. Аулъэм гъашIэм, цIыфхэм шъыпкъэгъэ ин афыриIагъ, IофшIэкIошхуагъ. Пщымафэ ыпкъ къикIэу институтым апэдэдэ археологиемкIэ сборникхэр къыщыдагъэкIыхэ хъугъагъэ, ахэм къадэхьэхэрэ материалхэр археологиемкIэ фэсакъэу ыджыщтыгъэх, ыгъэтэрэзыщтыгъэх, сборникым пшъэдэкIыжь зыхьырэ редакторэу иIагъ. Тарихъ наукэм гъэхъагъэу щыриIэхэм ыкIи Адыгеим иобщественнэ щыIакIэ чанэу зэрэхэлажьэрэм апае, Пщымафэ «За доблестный труд» зыфиIорэ медалыр къыфагъэшъошэгъагъ.

ЗэлъашIэрэ академик

Мы лIыр Адыгеим иэтнографическэ шIэныгъэ илъэпсэгъэуцу, тарихъ шIэныгъэхэмкIэ доктор, профессор, академик, Адыгэ Республикэм игъэсэгъэ-еджагъэхэм анахь къахэщы.

ЗэлъашIэрэ шIэныгъэлэжьэу М. Мэрэтыкъор гъэтхапэм и 5-м, 1927-рэ илъэсым Шэуджэн районым ит къуаджэу Хьакурынэхьаблэ къыщыхъугъ. Янэ-ятэхэр мэкъумэщышIагъэх, кIалэм ятэу Мэрэтыкъо Аслъан Хэгъэгу зэошхом щыфэхыгъ, ным сабый быныр — къуитIумрэ пхъуитIумрэ ыпIугъэх, ылэжьыгъэх, къо нахьыжъэу Мыхъутар еджэгъэ-гъэсэгъэшхо хъугъэ.

1934 — 1944-рэ илъэсхэм М. Мэрэтыкъор Мамхыгъэ гурыт еджапIэм щеджагъ, 1944 — 1946-рэ илъэсхэм Адыгэ кIэлэегъэджэ институтым итарихъ-филологие факультет, ащ пыдзагъэу 1946 — 1950-м нэс Тбилис къэралыгъо университетым ифилологие факультет кавказыбзэхэр щызэригъэшIагъэх. 1950 —1953-рэ илъэсхэм Тбилиси къэралыгъо университетым иаспирантурэ къыухыгъ ыкIи 1954-рэ илъэсым кандидат диссертациер «Семейный быт у абадзехов» зыфиIорэмкIэ къыушыхьатыгъ, ар этнографиемкIэ апэрэ шIэныгъэлэжьэу хъугъэ.

1954-рэ илъэсым къыщыублагъэу М. Мэрэтыкъор Адыгэ шIэныгъэ-ушэтэкIо институтым научнэ IофышIэ шъхьаIэу, 1990-рэ илъэсым къыщыкIэдзагъэу этнологиемкIэ ыкIи лъэпкъ искусствэмкIэ отделым ипэщагъ. 1987-рэ илъэсым монографиеу «Семья и брак у адыгов (XIX — 70-е годы XX в.)» зыфиIорэр ытхыгъ ыкIи ащкIэ доктор диссертациер къыгъэшъыпкъагъ, тарихъ шIэныгъэхэмкIэ докторыцIэр 1988-рэ илъэсым къыфаусыгъ. Докторскэ IофшIагъэм адыгэ лъэпкъым ищыIэкIэ-псэукIэ, анахьэу унагъом ихэбзэ-унашъохэр кIэзыгъэнчъэу къыщыриIотыкIыгъэх, лъэпкъ нэшанэхэр ащ епхыгъэу къыригъэлъэгъукIыгъэх, зэгъэпшэн шIыкIэри унэгъошIэн IофхэмкIэ къыщызэхифыгъэх.

Адыгэ лъэпкъым адыгагъэм къытегущыIэн ылъэкIэу шIэныгъэлэжь ин иIэ зэрэхъугъэр къэнэфагъ. 1992-рэ илъэсым УФ-м гъэсэныгъэмкIэ и Министерствэ иунашъокIэ Мэрэтыкъо Мыхъутарэ хэгъэгу тарихъымкIэ профессорыцIэ лъапIэр къыраты. Мыхъутарэ адыгэхэм ящыIэкIэ-псэукIэ ыкIи якультурэ, унэгъо дэкIон-къэщэн зэфыщытыкIэхэр, цIыф лъэпкъхэм язэлъыIэс-зэпхыныгъэ зэгъэшIэгъэным игъашIэ фигъэшъошагъ. Мыхъутарэ итхыгъэхэмкIэ рецензиехэри цIыф гъэсагъэхэм къыхаутыгъэх. Мыхъутарэ итхылъхэу «Жилища адыгов (ХIХ — нач. XX в.)», «Развитие металлургии у адыгов» ыкIи «Отражение древних форм социальных отношений в адыгском нартском эпосе», нэмыкIхэми шIэныгъэлэжь сообществэм осэшIу къафишIыгъ. Мэрэтыкъор шъолъыр ыкIи дунэе шIэныгъэ форумхэм, сессиехэм, конференциехэм этнологиемкIэ ыкIи культурологиемкIэ чанэу ахэлажьэщтыгъ. Адыгагъэм, адыгэ хабзэм, адыгэ зекIокIэ-шIыкIэм, адыгэ намысым яхьылIагъэу ышIэщтыгъэр, къыIуатэщтыгъэр бэдэд ыкIи гъэшIэгъоныгъэ. Ежь ышъхьэкIи ахэм атетэу зекIощтыгъэ.

Мыхъутарэ егъэджэн-гъэсэн Iофышхори ыпшъэ ифэщтыгъ, АКъУ-м ипрофессорыгъ, хэгъэгу тарихъымкIэ ыкIи этнографиемкIэ шIэныгъэлэжь нэбгырэ заулэ ыгъэхьазырыгъ. IофшIэкIошхуагъ. «Культура и быт адыгов» зыфиIорэ сборникэу томи 8 хъурэм изэхэгъэуцокIуагъ, я IХ-рэ къыдэкIыгъом фежьагъэу Iоф дишIэщтыгъ, ау ар ыухынэу хъугъэп, аджалыр къылъыIэбагъ.

Мэрэтыкъо Мыхъутарэ цIыф зэгъэзэфэгъэ-зэдиштэ дэдэу ары къызэрашIэжьырэр. Тарихъ шIэныгъэр — этнографиер сэнэхьат шъхьаIэу иIагъэми, ыгукIэ, ыпсэкIэ ар етIани усэкIуагъ. ИкIэлэгъу-ныбжьыкIэгъум къыздиштэгъагъ усэ тхыныр, икIэсагъ адыгабзэр, дэгъоуи тхэщтыгъэ. Пасэу къоджэ щыIакIэм ехьылIэгъэ тхыгъэ зэфэшъхьафхэри хэку гъэзетым къыщыхиутыгъэх, апэрэ гонорарыр щымыгугъыгъахэу зэтеуагъэу къызыратыжьым, я 5-рэ классым исыгъ, иапэрэ лэжьапкIэ лъэшэу ыгъэгушIогъагъ. ЫшIэрэм сыд щыщми егугъущтыгъ, фэсакъыщтыгъ. ШIэныгъэ IофшIэнышхом зэрэхэтэу, усэхэр ытхыщтыгъэх, ахэр зэкIэ зэгъэпэшыгъэхэу зы тхылъэу къыдигъэкIынхэ мурад иIагъ, ау… игугъэ лъыкIэхьагъэп.

Наукэм зэлъиубытыгъэ шIэныгъэлэжьымкIэ поэзиер гукъыдэчъыгъо-гушIогъуагъэкIэ енэгуягъо, ау хэта зышIэрэр, М. Мэрэтыкъор усэкIо дэгъу хъун ылъэкIыныекIи мэхъу. Ар гупшысэ орхэм сыдигъуи ахэтыгъ ыгукIэ агъатхъэу.

МАМЫРЫКЪО Нуриет.