«ЩэIэгъэшхорэ гукIэгъушхорэ афыуиIэн фае»

«Адыгэ Республикэм инароднэ кIэлэегъадж» зыфиIорэ щытхъуцIэр джырэблагъэ къыфагъэшъошагъ зымылъэгъухэрэ ыкIи зэхэзымыхырэ кIэлэцIыкIухэр зыщаIыгъ республикэ еджэпIэ-интернатым изавучэу Уджыхъу Айщэт. Илъэс 40-м ехъугъэу зипсауныгъэкIэ зилэгъухэм акIэмыхьэрэ кIэлэцIыкIухэм ащ Iоф адешIэ.

Мы мафэхэм еджэпIэ-интернатым тыщыIагъ, щытхъуцIэр къызыфаусыгъэ бзылъфыгъэм нэIуасэ зыфэтшIыгъ.

ЕджэпIэ-интернатыр зэрэзэтегъэпсыхьагъэр тыдэмыхьэзэ нэм къыкIидзагъ. Щагу зэгъэфэгъэ, щагу къэбзэ-лъабзэр чэу лъапIэкIэ къэшIыхьагъ. БэшIагъэп ащ унэкIэ дахэхэр зыщашIыгъэхэр. Илъэсыбэ хъугъэу сабыйхэр зыщеджэщты­гъэхэ унэ зэтетри икIэрыкIэу агъэпсыжьыгъ. ЕджэпIэ классхэри, мыщ щеджэрэ кIэлэцIыкIухэм япсэупIэ унэхэри зэ­тырагъэпсыхьагъэх. Классхэр мыинхэу зэтеутыгъэх, кIэлэ­еджа­кIохэм ящыIакIэ, яегъэджэн нахь къызэрафэпсынкIэщтым тетэу шIыгъэх.

УджыхъуАйщэт бысымгощэ Iушъэбэ цIыкIу фэдэу къытпэгъокIыгъ. ГущыIэу «фэдэр» хэмытми хъущт, илъэс 42-рэ узыщылэжьэрэ чIыпIэр уиунэ шъыпкъэу мэхъу.

Улапэ щыщ Дэхъумэ Хьилымэ ипшъэшъэ Айщэт Адыгэ къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтыр къызеухым Гъобэ­къуаекIэ Уджыхъу Юсыф иунагъо ихьагъ. Ишъхьэгъусэу Ас­кэррэ ежьыррэ Мыекъуапэ къэкIожьхи IофшIэныр ригъэ­жьагъ. КIэлэегъэджэ институтым естествознаниер зисэнэхьатэу къычIэкIыгъэр джы зыхэт системэм хэхьанэу зэрэхъугъэмкIэ Айщэт сеупчIы.

— Мыекъуапэ тыкъызэкIо­жьым пчыхьэ еджапIэу N 2-у Тэу Заур зипэщагъэм илъэсихрэ Iоф щысшIагъ. Ащ зипсауныгъэкIэ илэгъухэм акIэмыхьэрэ ныбжьыкIэхэри чIэсыгъэх. Ахэм Iоф адасшIэщтыгъ, етIанэ Московскэ межобластной очнэ-заочнэ еджапIэу зымылъэгъухэрэр ыкIи дэеу зылъэгъу­хэрэр зычIэсхэм сырагъэблэ­гъагъ. А лъэхъаным гъэсэны­гъэмкIэ Урысые академием коррекционнэ егъэджэнымкIэ и Институт илъэсым зэ, тIо сыкIощтыгъ, курсэу институтым зэхищэхэрэм сащеджэщтыгъ. Ащ тетэу сэнэхьат шъхьаф шъыпкъэу дефектологиер сIэ къизгъэхьагъ. ЫпшъэкIэ зыцIэ къесIогъэ Московскэ очнэ-заочнэ еджапIэм Мыекъуапэ дэт консультационнэ пунктыр хахьэщтыгъ. Ари методикэр къыс­IэкIэхьанымкIэ IэпыIэгъушхуагъ. Москва, Санкт-Петербург, Казань, нэмыкI къалэхэм курсхэр ащыскIущтыгъэх. Ащ тетэу сэнэ­хьатыкIэр сIэ къизгъахьэщтыгъ.

— Сабыеу зипсауны­гъэкIэ илэгъухэм акIэмыхьэрэр езыгъэджэщтыр сыд фэдэн фая?
— Cабыеу Iоф зыдишIэхэрэр шIу ылъэгъунхэ, ахэр адрэ кIэлэцIыкIухэм зэрафэмыдэхэр къыгурыIон фае. ЕтIанэ щэIэгъэ­шхо, гукIэгъушхо ахэм афыуимыIэу Iоф адэпшIэн плъэкIыщтэп. Ны-тыхэм къагурыIон фае ясыбый удеIэнэу, щыIэныгъэм хэпщэнэу, хэбгъэгъозэнэу узэ­рэ­фаер. Джащыгъум Iофэу ада­пшIэрэм шIуагъэ къытыщт.

Непэ зымылъэгъурэ ыкIи зэхэзымыхырэ кIэлэцIыкIухэм анэмыкIхэри тиеджапIэ чIэсых. Ахэр аутизмэ зиIэхэр арых. Ащ фэдэ класситIу тиI. Зым нэ­бгыри 4, адрэм нэбгыри 5 арыс. Ахэм кIэлэегъаджэхэм шъхьа­фэу Iоф адашIэ.

— Илъэси 10 — 15 фэдизкIэ узэкIэIэбэжьмэ, мы еджапIэм Темыр Кавказым ичIыпIэ зэфэшъхафхэм къаращыгъэ сабыйхэр щеджэщты­гъэх.

— Ары, а лъэхъаным Чэчэным ыкIи нэмыкI чIыпIэхэм къарыкIыгъэ кIэлэцIыкIухэр нахьыбэу чIэсыгъэх. Джы Краснодар краим щыщхэр арых нахьыбэу къытфащэхэрэр. Ахэр Апшеронскэ, Шытхьэлэ районхэм, Курганинскэ ыкIи Лабин-
скэ къарэкIых.

— Айщэт, егъэджэн Iофым зэхъокIыныгъэу хэхъухьэхэрэр шъори ­къышъулъэIэсыхэба?

— Ары, гущыIэм пае, мы илъэсыкIэ еджэгъум егъэджэн Iофыр къэралыгъо шэпхъакIэхэм атетэу тыублэжьыгъ. Ар Iоф къызэрыкIоп, арэу щытми, тэ типрограммэхэр а шапхъэхэм адиштэу дгъэпсыгъэх.

— Сабыеу еджапIэм ­къащэхэрэм Iоф адэ­шъушIэнэу сыдэущтэу ежъугъажьэра?

— КIэлэцIыкIоу къащэрэм ехьылIагъэу тхыгъэхэр ыIыгъхэу къакIо. Арэу щытми, сабыир тэ тэуплъэкIу, ылъэкIыщт-ымы­лъэ­кIыщтыр зэтэгъашIэ. Ежь-ежьырэу ышIэшъурэр, кIэлэегъаджэр деIэзэ ышIэн ылъэкIырэр, ымы­шIэшъухэрэр тэгъэунэфы. Ащ елъытыгъэу Iоф зэрэдэтшIэщтым иплан зэхэтэгъэуцо. Зымылъэгъухэрэм грифелыр зэриIыгъы­шъурэр, тIэкIу зылъэгъурэм ручкэр зэриIыгъыщтыр, къэзыуцухьэрэ идунай цIыкIу зэрэхэгъозэщтыр — бэ къыдэплъытэн фаер. Ручкэр, тетрадыр зыдэщылъхэр, ахэр къыгъотынхэ ылъэкIынэу етэгъашIэ. Нэм зэрилъэгъурэм елъытыгъэу сабыим анахь дэгъоу ылъэгъурэ шъор къыхэпхын фае. Ымы­лъэгъурэр IапэхэмкIэ зэхафэу етэгъасэх. ЕтIанэ тIэкIу зытешIэкIэ, нэмрэ Iапэмрэ зэдеIэхэзэ дунаир къагурыIоным фэтэпIух. Нахь ин зыхъухэкIэ нэмрэ Iапэмрэ къамыубытырэр зэхифыным пае иакъыл, изэхэшIыкI ыгъэфедэнхэм фэтэщэ.

ЕджэпIэ къызэрыкIом ущы­кIэлэегъэджэныр зэрэмыпсын­кIэр къыдгурэIо. Ау Айщэт зы­пылъ Iофым къыдэплъытэн фаеу хэтыр бэдэд. ИIофшIапIэ зэблихъуным, нахь псынкIэм лъыхъуным егупшысагъэмэ ащ сеупчIы.

— Хьау, сыIукIыжьынэу сыгу къихьагъэп. СиIофшIэн сипщ мэхьанэшхо ритыщтыгъ, ащ сыгу къыдищаещтыгъ. Ар Мыекъуапэ къэтщэжьи илъэс пчъагъэрэ къытхэсыгъ. СиныбжьыкIэгъум курсхэм ренэу сыкIо зэхъуми, «къыIукIыжь» зыми къысиIуа­гъэп. «УкъэмыгумэкIэу кIо» къысиIощтыгъ ащ. Сыфэразэу бэрэ ар сыгу къэкIыжьы, — еIо Айщэт.

Айщэтрэ Аскэррэ зы пшъашъэ зэдагъотыгъ, апIугъ, алэжьыгъ, врачэу еджагъ, медицинэ шIэныгъэхэмкIэ кандидат. Унагъо иI, ипщ-игуащэхэм ахэс, пшъа­шъэрэ шъаорэ иIэх. «Ар дэкIон зэхъум сыд епIуагъ?» сэIошъ, Айщэт сеупчIы.

— «Устырэп, усщэрэп, узэ­рыхьэрэ унагъом яхьи, ячэти шIу плъэгъущт, захэбгъэзэгъэщт, шъхьэкIафэ къызыфябгъэшIыщт, уипщи уигуащи о къыпфалъэ­гъущтых, ахэм ящыкIагъэр плъэ­гъун фае» есIогъагъ. Джыри къа­кIо къэс есэIо. ТхьэмкIэ шы­кур, рэхьатыпIэ ифагъ, блэгъэ дэгъухэри тинасып къыхьыгъэх. Арышъ, щыIэныгъэм сы­фэраз, — еIо Айщэт.

Сихъу Гощнагъу.