ШIэныгъэлэжь, общественнэ IофышIэшху

ШIэныгъэлэжь цIэрыIоу, гуманитар шIэныгъэхэм апылъ республикэ институтым илъэсыбэрэ ипэщагъэу Мэкъулэ Джэбраилэ къызыхъугъэр илъэс 80 зэрэхъугъэр жъоныгъуакIэм и 6-м игъэкIотыгъэу хагъэунэфыкIыгъ.

ЦIыфыбэ зыхэлэжьэгъэ научнэ конференциеу институтым щыкIуагъэм Мыекъуапэ имызакъоу, нэмыкI чIыпIэхэм къарыкIыгъэ шIэныгъэлэжьхэри къекIолIэгъагъэх.

Конференциер къызэIуихыгъ институтым ипащэу ЛIы­Iужъу Адамэ.

Адыгэ Хасэм ыцIэкIэ юби­лярым къыфэгушIуагъ ЛIымыщэкъо Рэмэзан. Хасэм изэхэщэн, республикэм игъэпсын ча­нэу зэрахэлэжьагъэр къы­хигъэщыгъ, хасэм ыцIэкIэ шIу­хьафтын къыритыгъ.

Филологие шIэныгъэхэмкIэ докторэу Мамый Руслъани юбилярым игуапэу къыфэгушIуагъ. Мэкъулэр директорэу зыщытыгъэ илъэсхэм Руслъан ащ игуадзэу Iоф дишIагъ. А илъэсхэм институтым хэхъоныгъэу ышIыгъэхэм къащыуцугъ. Институтым ишIэныгъэлэжьхэм япчъагъэ хэхъоным, нахь зиушъомбгъуным пащэм ренэу ынаIэ зэрэтеты­гъэм, ащкIэ Iофышхо зэришIагъэм игугъу къышIыгъ, зэхэщэкIо чанэу зэрэщытыгъэр къыIуагъ.

Институтым ипащэ игуадзэу Биданэкъо Марзиет игуапэу юбилярым къыфэгушIуагъ, Мэкъулэм директорэу Iоф ышIэ зэхъум институтым хэхъоныгъэу ышIыгъэхэм къащыуцугъ, етIанэ юбилярым шIухьафтын къыритыгъ.

Ащ ыуж гущыIэр ратыгъ Мэкъулэр къызыщыхъугъэ Кощ­хьэблэ районым къикIыгъэхэм ащыщэу, хасэм итхьаматэу Шышъхьэ Аминэ.

— Уикъуаджи, уирайони зэрэ­пщымыгъупшэхэрэм, укъызэрэтхахьэрэм, ищыкIагъэмэ, цIыфхэр зэрэбгъэдаIохэрэм апае лъэшэу тыпфэраз, джыри илъэсыбэ къэб­гъэшIэнэу тыпфэлъаIо, — къыIуагъ Аминэ ыкIи район ад­министрацием ипащэ ыцIэкIэ рэзэныгъэ тхылърэ ахъщэ шIу­хьафтынрэ къыритыгъэх.

Бзэсэжъ Заурбый Кощхьаблэ къикIыгъ, юбилярым ицIыкIугъом къыщегъэжьагъэу иныбджэгъу, Джэбраилэ дэгъоу зышIэрэ цIыф. Ащ ипсалъэ я 90-рэ илъэсхэм лъэпкъым зыкъиIэтынымкIэ, хэ­хъоныгъэ ышIынымкIэ, итарихъ тэрэзэу гъэунэфыгъэнымкIэ Кощ­хьэблэ форумыр гуманитар амалышIоу зэрэщытыгъэм фэгъэхьыгъагъ. Ащ ипроект Мэкъу­лэ Джэбраилэ зэхигъэуцогъагъ, изэхэщэкIо чанхэм ар ащыщыгъ.

Лъэпкъым ылъапсэ пытэнымкIэ, зиужьыжьынымкIэ егъэжьэпIэ дэгъу мы Iофтхьабзэр хъугъа­гъэ. ЗэхэщакIохэм пшъэрылъэу зыфагъэуцужьыгъэхэм ащыщыгъ Кавказ заом ехьылIагъэу шъыпкъэр къэIогъэныр, ар лъэпкъгъэ­кIод заоу зэрэщытыгъэр къы­хэгъэщыгъэныр. А лъэныкъомкIэ укъекIолIэн хъумэ, Кощхьэблэ форумыр гуманитар фактэу щы­тыгъ. Мы чIыпIэм къыщысIомэ сшIоигъу Пщыжъ Мосэ а лъэхъа­ным ишIуагъэ лъэшэу къызэрэтэкIыгъэр. ИмылъкукIи иакъылкIи ар IэпыIэгъушхоу тиIагъ. Гупчэм итыгъэхэм ащыщыгъ Мэкъулэ Джэбраилэ, сыдрэ Iофыгъоу къэ­тэджырэмкIи ар тиупчIэжьэгъугъ, псынкIэу ыкIи теубытагъэ хэлъэу ар зекIон зылъэкIырэ цIыф. Iофтхьабзэм Адыгеим икъуаджэхэм, икъалэхэм ащыщ­хэу къэкIуагъэхэм ямызакъоу Краснодар краим ипсэупIэхэм къарыкIыгъэхэри щыIагъэх. Форумыр мамырныгъэр ылъапсэу зэрэкIорэр, бырсырыр зыми къыфэтхьынэу тызэрэфэмыер зэкIэми янэрылъэгъугъ.

А лъэхъаным къэбар дэйхэр зытIупщыхэрэр зэрэщыIагъэхэр сыгу къэкIыжьы. Ау тизекIуакIэкIэ къэдгъэ­лъагъощтыгъ тэ быр­сыр тызэрэфэмыер. Аужы­пкъэм тэ дгъэIэсэ­гъэ купхэри щыIа­гъэх. Джащ фэдэу Краснодар краим щыпсэурэ ермэл­хэм ялIыкIо купэу шъэ пчъагъэ хъу­рэмрэ къэзэкъхэмрэ азыфагу къихъухьэгъэ зэмызэгъыныгъэм къы­хэкIэу лъэшэу зэпэуцу­жьыгъагъэх. Ахэм зао къырамыгъажьэу, цIыф­хэр хэмыкIуадэхэу зэрэрэхьатыжьыгъэхэм Кощхьэблэ форумым ишIогъэшхо хэлъыгъ. ЛъэпкъитIур щызэIукIэнышъ, зыщызэдэгущы­Iэщтхэ чIыпIэхэр къэдгъотыгъэх, жабзэ къызэфагъоти, зэгурыIохи зэхэкIыжьыгъэх.
«Адыгэмэ зауIэшы» аIуи къэ­бар нэпцI агъэ­Iуи, ащи шъхьэгъэуз къыпыкIыгъагъ. Ау шIэныгъэлэжьхэр, тхакIохэр, общест­веннэ IофышIэхэр зыхэтыхэ купыр партием икрайком кIуагъэ, адыгэхэм заом зызэрэфамыгъэхьазырырэр край телевидениемкIэ къаIуагъ, агъэшэхъурэ цIыфхэм адэгущыIагъэх. Ащ фэ­дэу зэдэгущыIапIэхэр — «площад­ки диа­лога» зыфаIорэ чIыпIэхэм хэ­кIыпIэхэм тызэрэщяусэрэм пае тызыхэхьагъэхэр къытэхъопсагъэх. А зэкIэмэ Джэбраилэ ыкIуачIи иакъыли ахэлъыгъ. А форумым щаштэгъэ унашъом теткIэ а илъэсым къы­щегъэжьа­гъэу жъоныгъуакIэм и 21-м шъыгъо Мафэр зэрэадыгэ дунаеу хегъэунэфыкIы, — къыIуагъ Бзэсэ­жъым.

Конференцием доклад шъхьаIэ къыщишIыгъ тарихъ шIэныгъэ­хэмкIэ докторэу Пэнэшъу Аскэр. Ащ къызэриIуагъэу, Мэкъулэ Джэбраилэ Кощхьаблэ 1939-рэ илъэсым къыщыхъугъ, еджэпIэ ужым зы илъэсрэ Iоф ышIагъэу дзэ къулыкъум ащэ. 1961-рэ илъэсым Къэбэртэе-Бэлъ­къар къэралыгъо университетым тарихъымрэ филологиемрэкIэ ифакультет чIэхьэ. Сту­дентыр чанэу археологие тIынхэм ахэлажьэ, научнэ Iоф­шIэнхэр етхых. Университетыр къызеухым ­илъэс заулэрэ еджа­пIэхэм Iоф защешIэ нэуж аспирантурэм чIэхьэ, ащ ишIэны­гъэхэм кIалэм лъэшэу ащыхегъахъо.

1971-рэ илъэсым къыщегъэ­жьагъэу, 1986-рэ илъэсым нэс Мэкъулэм партийнэ органхэм Iоф ащешIэ. А лъэхъаным кандидатскэ диссертациер етхы ыкIи къегъэшъыпкъэжьы. 1986-рэ илъэсым имэзае Джэбраилэ Адыгэ научнэ-ушэтэкIо институтым пащэ фашIы.

Илъэс 14-у Мэкъулэр пащэу зыщэтым научнэ кадрэхэм якъэ­гъэхьазырынкIэ Iофэу ышIагъэм докладчикыр къыщыуцугъ, ар анахь пэщэ дэгъоу институтым иIагъэхэм ащыщэу ылъытагъ. Ащ фэдэу 1986 – 2000-рэ илъэсхэм мыщ Iоф щызышIэхэрэм япчъагъэ фэди 4-кIэ нахьыбэ хъугъэ. Мэкъулэр институтым къызэкIом шIэныгъэхэмкIэ кандидати 7 ныIэп Iоф щызышIэщтыгъэр, 2000-рэ илъэсым ащ шIэныгъэ­хэмкIэ кандидат 25-рэ ыкIи доктор 13-рэ щылажьэщтыгъ.

Мэкъулэм ишIуагъэкIэ ныбжьыкIэ куп Москва аспиран­ту­рэм щеджэнэу янасып къы­хьыгъ. А хъугъэ-шIагъэм мэхьанэшхо иIагъ. ШIэныгъэм игъогу техьэгъэ ныбжьыкIэхэм академическэ институтхэм ащеджэнхэу, Урысыем ишIэныгъэлэжь цIэрыIохэм аIукIэнхэу, рагъэджэнхэу амал яIэ хъугъагъэ.

ЕтIанэ къэгущыIагъ тарихъ шIэныгъэхэмкIэ докторэу, об­щественнэ IофышIэу Ацумыжъ Казбек. Мэкъулэр куоу гупшысэрэ, анализ зышIын зылъэкIырэ шIэныгъэлэжьэу зэрэщытыр, адыгэм итарихъ хэплъэжьыгъэным шIэныгъэлэжьым иIахьэу хэлъыр къыхигъэщыгъэх, анахь пэщэ дэгъоу институтым иIа­гъэхэм зэращыщыр къыIуагъ, Адыгэ Хасэм изэхэщэн зэрэхэлэжьагъэм мэхьанэшхо ритэу къыкIигъэтхъыгъ.

— Я 90-рэ илъэсхэм лъэпкъ зэхашIэм зыкъызеIэтым цIыф­хэм язэхэшIыкIи нэмыкI хъугъа­гъэ. А зэпстэури къыдэплъытэзэ тарихъым укъекIолIэн, зэбгъэфэн фэягъэ. А лъэхъаным Джэбраилэ Iофышхо ышIагъ. Республикэр агъэпсы зэхъум зэхэщэкIо купым хэтхэм ренэу ариIощтыгъ тызыфаер тэрэзэу къэдгъэнэфэн, тищыкIагъэр Урысыем ипащэхэм зэхэфыгъэу алъыдгъэIэсын зэрэфаер. Мы чIыпIэм шIукIэ сыгу къыщэкIыжьы Къалмыкъ Юрэ республикэм игъэпсынкIэ ишIуагъэу къытэкIыгъэр. «Дунэе правэм къызэрэдилъытэу паритетым шъуфэбан» къытиIощтыгъ ащ. Республикэр гъэпсыгъэ зэхъум паритетым пэуцужьыщтыгъэхэр IэнэтIэшхо­хэр зэраубытыщтым пылъыгъэх, кIэдэущтыгъэх, — къыIуагъ Ацумыжъым.

Ащ ыуж къэгущыIагъэх шIэныгъэлэжьхэу ЕмтIылъ Разиет, КIыргъ Асхьад, ПэкIэшхо Нурбый, художникэу Къат Теуцожь ыкIи нэмыкIхэр.

Сихъу Гощнагъу.
Сурэтхэр Къоджэшъэо Казбек тырихыгъэх.