ШIэжьыр зыгъэлъапIэрэм инеущрэ мафэ мамырыщт

Зэо жъалымэр ошIэ-дэмышIэу къызэрежьэгъагъэр тинахьыжъхэм къаIотэжьэу зэхэтэхы. Иунагъо, исабыйхэм афэлажьэхэрэ цIыфхэр ащ имашIо пэIуадзэнхэ фаеу хъугъэ. Заом ижъалымыгъэ, ащ имэшIо лыгъэ зэхэзымышIэгъэ унагъо къэралыгъом исэп тIоми хэукъуагъэ хъущтэп. Ащ пэшIуекIонхэм пае къин макIэп тицIыфхэм къызэранэкIыгъэр, псаоу къыхэмыкIыжьыгъэри бэ. Зэо жъалымым хэтыгъэхэу, щызэуагъэхэу, щыфэхыгъэхэу, ау зыщагъэтIылъыгъэ чIыпIэр яIахьылхэм амышIэу зигугъу къашIырэр макIэп. Ахэм ащыщ Хьатхъохъу Сэфэрбый.

Къэралыгъор шъхьафит зышIыжьынэу дэкIыгъэ купым хэтэу ащ ибын ыбгынагъ ыкIи къыгъэзэжьыгъэп. ГухэкI нахь мышIэми, зыщыкIодыгъэр игупсэхэм ашIагъэп.

Сэфэрбый Алэджыкъо ыкъор Теуцожь районым ит къуаджэу я 2-рэ Едэпсыкъуае къыщыхъугъ. 1939-рэ илъэсым фин заор кIозэ дзэ къулыкъум ащэгъагъ. 1940-рэ илъэсым икъоджэ гупсэ къыгъэзэжьыгъ, ау бэрэ рэхьатэу псэун ылъэкIыгъэп. Заом иапэрэ илъэсхэм къащегъэжьагъэу Сэфэрбый лIыхъужъныгъэ къызхигъафэзэ зэуагъэ.

1941-рэ илъэсым Нижне-Баканскэ иапэрэ зэо гъогухэр щыригъэжьагъэх. КъызэраIотэжьырэмкIэ, а илъэсым икIымафэ Сэфэрбый ишъхьэгъусэу Гощэунае макъэ къыригъэIуи, зыдэщыIэм кIогъагъэ. Ащ ыуж лъэужыр кIодыгъэ, ишъхьэгъусэ къыгъэзэжьыным Гощэунае ежэщтыгъэ, ау ащ икъэбар зэхихыщтыгъэп. ГугъапIэу иIэр ымыухэу охътабэ блэкIыгъ, ау 1942-рэ илъэсым ишъхьэгъусэ зэрэфэхыгъэм икъэбар гухэкI къылъагъэIэсыгъ.

Гощэунае илъэс 20 нахь ыныбжьыгъэп шъузабэу къызэнэм. Бзылъфыгъэм къинэу зэринэкIыгъэр бэ, ау зэкIакIо имыIэу ыпшъэ къифагъэр ыгъэцэкIагъ. Сабый цIыкIоу ыIыгъыгъэ Рэщыдэ гъогу занкIэ тыригъэхьаным, ятэ фэдэу лIыбланэу ыпIуным ныр пылъыгъ. КIалэр сыдигъуи тым фэщагъ, ащ щысэ тырехы, фэдэ хъуным кIэнэцIы. Рэщыдэ нахь ины хъуи, къыгурыIоу зырегъажьэм, ятэ фэгъэхьыгъэ къэбархэр Гощэунае къыфиIуатэщтыгъэх. Ар Хэгъэгу зэошхом зэрэщызэуагъэр, мамырныгъэр цIыфхэм къафыдихыным фэбанэзэ иунэ къэзэримыгъэзэжьыгъэр икIалэ дэгъоу къыгурыIощтыгъэ. Ау зыщагъэтIылъыгъэр зэрамышIэрэм лъэшэу ыгъэгумэкIыщтыгъэх. Ащ лъыхъущтыгъэх, зэрагъэшIэным кIэхъопсыщтыгъэх.

Уахътэр къызэтеуцорэп, сыд фэдэ гумэкIыгъо уиIэми, илъэсхэр зэкIэлъэкIох. Ятэ зымылъэгъугъэ Рэщыдэ лIы хъугъэ, унагъо ышIагъ. Ау ицIыкIугъом къыщегъэжьагъэу ыгукIэ зыдиIыгъыгъэ гухэлъыр чIинагъэп. АмалышIоу щыIэ хъугъэхэм яшIуагъэкIэ, ащ фэдиз уахътэ тешIагъэми, Сэфэрбый зыщагъэтIылъыгъэр зэрагъэшIэн алъэкIыгъ. 2011-рэ илъэсым ижъоныгъокIэ мазэ Рэщыдэ ишъаоу Адамэ УФ-м ухъумэнымкIэ и Министерствэ исайт ихьи, ятэжъ ыцIэ, ылъэкъуацIэ щылъыхъузэ къыхигъотагъ.

ТIопсэ районым ит псэупIэу Шаумяным игупчэ 1975-рэ илъэсым жъоныгъуакIэм и 7-м нэбгырэ мини 2-мэ къащыфызэIуахыгъэ саугъэтым я 56-рэ шхончэо полкым хэтыгъэ Хьатхъохъу Сэфэрбый Алэджыкъо ыкъори тыратхагъэу къычIэкIыгъ.

Мыщ дэжь чIыпIэ 19-мэ зэращызэуагъэхэр къэзыушыхьатырэ картэ къыднэсыжьыгъ. Я 373,4-рэ зыухъумапIэм дэжь Хьатхъохъу Сэфэрбый щыфэхыгъэу ары къызэратхыжьыгъэр.

Мамырныгъэр къытфэзыухъумагъэу, лIыхъужъэу фэхыгъэ Сэфэрбый ишIэжь Хьатхъохъухэм яунагъо щагъэлъапIэ. Илъэс къэс ахэр ТекIоныгъэм и Мафэ тефэу къэм макIох. Мы илъэсым жъоныгъуакIэм и 9-ми ащ щыIагъэх.

Шаумянскэ перевалыр къэзыухъумагъэхэм, ащ лIыбланэу щызэуагъэхэм афэгъэхьыгъэ музей 2014-рэ илъэсым мыщ къыщызэIуахыгъ. Хьатхъохъу Сэфэрбый исурэти ащ чIэлъ.

— ГухэкI нахь мышIэми, ТекIоныгъэм и Мафэ ехъулIэу Iофтхьабзэу зэхащэхэрэм Хэгъэгу зэошхом хэлэжьагъэу къякIуалIэрэмэ япчъагъэ нахь макIэ мэхъу зэпыт, — къыIуагъ Рэщыдэ. — Мыгъэ псэупIэм щашIыгъэ зэхахьэм зы ветеран нахь хэлэжьагъэп.

ТигущыIэгъу къызэриIуагъэмкIэ, анахьэу зылъыплъэрэр саугъэтым изытет зыфэдэр ары. Ар къабзэу зэраIыгъым егъэгушхо. ЛIыхъужъныгъэшхо зезыхьагъэхэу, дунай мамырыр къытфэзыгъэнагъэхэм зэряфэшъуашэу зэрагъэлъапIэхэрэр зэригуапэр ащ игущыIэ къыщыхигъэщыгъ.

— Сятэ зэрэхэкIодагъэр сыгу къеоми, сызыщыфэе уахътэм сыкIоу, ащ икъэ секIолIэшъун амал зэрэсиIэмкIэ сэгушIо, — еIо Рэщыдэ. — Ащ лIыхъужъныгъэу зэрихьагъэр сищысэтехыпIэу сигъашIэ къэсэхьы, къыткIэхъухьэхэрэ ныбжьыкIэхэм мамырныгъэр къытфэзыхьыгъэхэр язгъэшIэным, агурызгъэIоным ыуж сит. СикIалэхэм ятэжъ зыфэдагъэр ашIэ, осэ ин фашIы. Ахэм къакIэхъухьэгъэ пхъорэлъф-къорэлъфхэм тарихъыр язгъэшIэныр сипшъэрылъэу сэлъытэ.

ПсэупIэу Шаумяным ТекIоныгъэм и Мафэ илъэс къэс щыхагъэунэфыкIы. Рэщыдэ къызэриIуагъэмкIэ, мыгъи ар игъэкIотыгъэу кIуагъэ. ПсэупIэм иадминистрацие илIыкIохэр, ветеранхэр, кIэлэеджакIохэр зэхахьэм къекIолIагъэх. Зэо илъэсхэм тицIыфхэр зыхэтыгъэхэ къиныгъохэм афэгъэхьыгъэ къэбархэр къаIотагъэх, орэдхэр къаIуагъэх.

Зэрэ Урысыеу чанэу зыхэлэжьэрэ Iофтхьабзэу «МыкIодыжьыщт полк» зыфиIорэр Шаумяным щырекIокIыгъ. Ащ изэхэщакIохэм къызэраIорэмкIэ, пшъэрылъэу иIэр заом хэлэжьагъэхэм, мамырныгъэм фэбанэхэзэ зыпсэ зыгъэтIылъыгъэхэм яшIэжь цIыфхэм агъэлъэпIэныр, ныбжьыкIэу къэтэджыхэрэм ар икъу фэдизэу зэхашIыкIыныр ары. ПсэупIэу Шаумяным дэсхэри «МыкIодыжьыщт полк» зыфиIорэ Iофтхьабзэм чанэу хэлэжьагъэх. ТIуапсэ, псэупIэм пэгъунэгъу къуаджэхэм ащыпсэухэрэри мы Iофтхьабзэм хэлэжьагъэх. Рэщыдэ къызэриIуагъэмкIэ, нэбгырэ 400 — 500 фэдиз урамхэм арыкIуагъ. Хьатхъохъу Рэщыдэ икIалэу Адамэ, ащ ишъхьэгъусэу Аннэ, икъорэлъфхэу Заремэрэ Андзауррэ игъусэхэу ащ хэтыгъэх, ятэжъ пIашъэ ишIэжь агъэлъапIэзэ ныбжьыкIэхэр урам шъхьаIэм къырыкIуагъэх.

Хьатхъохъу Рэщыдэ икIалэхэм, ахэм къакIэхъухьажьыгъэ сабыйхэм ятэжъэу Сэфэрбый зыфэдагъэр аригъэшIэным, ыпсэ зыфитыгъэ мамыр щыIакIэр гъэлъэпIэгъэн зэрэфаер агуригъэIоным ишъыпкъэу пылъ. Хэгъэгу зэошхом зэрэщызэуагъэм фэгъэхьыгъэ къэбарэу зэхихыгъэхэр икIалэхэм къафеIуатэх, сурэтхэр арегъэлъэгъух.

— Мамырныгъэ щыIакIэр къытфыдэзыхыгъэхэр тиныбжьыкIэхэм ашIэн фае, — къытиIуагъ Рэщыдэ. — Ыпсэ емыблэжьэу тищыIакIэ нахьышIу хъуным фэбэнагъэхэр тыгу идгъэлъынхэ, заом щыфэхыгъэхэм яшIэжь дгъэлъэпIэн фае.

ГЪОНЭЖЬЫКЪО Сэтэнай.