ШIукIэ ыцIэ тарихъым хэхьагъ

Адыгэ лъэпкъэу къэралыгъо псэукIэ зиIэнэу лIэшIэгъу пчъагъэм кIэхъопсыгъэм иреспубликэ гъэпсыгъо тефагъ Джары­мэ Аслъан итетыгъо. Ащ ыцIэ япхыгъ адыгэм къэралыгъо гъэпсыкIэ иIэ зэрэхъугъэм, а статусым къешIэкIыгъэхэу Конституциер, гимныр, быракъыр, гербыр непэ зэрэтиIэхэм.

Джарымэ Аслъан а лъэхъаным Адыгэ автоном хэкум ипэ­щагъ. ЛъэпкъымкIэ мэхьанэшхо зиIэ хъугъэ-шIагъэм — рес­публикэм игъэпсын лъэпкъым къыхэкIыгъэ, ащ фэгумэкIхэрэ цIыф пэрытхэр фэбанэщтыгъэх. Джарымэм иакъыл, хэбзэ Iоф­шIэным хэшIыкIышхо зэрэфыриIэм мэхьанэшхо яIагъ цIыфхэр гъогу тэрэз тырищэнхэмкIэ. Хэта зышIэрэр, а лъэхъаным Тхьэм ащ тетэу къызэригъэфэгъэн фае, къэралыгъо гъэпсыкIэм хэшIыкI фызиIэ Джарымэр а Iофым ипчэгу зэриуцуагъэр. Аслъан нэмыкIыгъэмэ, мэхагъэ къызхигъафэу «Мыхэм къырагъэжьагъэр хъущтэп, ащ къикIын щыIэп» зыIон а лъэ­хъаным пащэу щытыгъэмэ, Iофым зыздигъэзэщтгъагъэр зыми ышIэрэп.

«1922-рэ илъэсым, Октябрьскэ революциер зыщыIагъэм илъэси 5 нахь темышIагъэу адыгэхэм автоном хэку яIэ хъугъагъэ. Непэ тарихъыр кIэзытхыкIыжьы зышIоигъохэм аIорэр нэмыкIыми, адыгэ лъэпкъымкIэ ащ мэхьанэшхо иIагъ. Лъэпкъ цIыкIоу хэкужъым къинагъэм автономие иIэ хъугъагъэ, адыгэр адрэ лъэпкъы-шхо­хэм ахэкIодэжьыгъэп», къыще­тхы итхылъ Джарымэ Аслъан.

Лъэпкъыбэ зыщыпсэурэ хэ­кум мэкIэ дэдэ хъурэ адыгэм ыцIэ зыхьырэ республикэ щыбгъэпсыныр Iоф псынкIагъэп. Краснодар краеу хэкур илъэс 60-рэ зыхэтыгъэм гузэгъабгъэ къыхэмыкIэу къыхэпщыжьыныри Iоф къызэрыкIуагъэп. Ау лозунгэу «Уходя — остаемся» зыфиIорэр иIэубытыпIэу Адыгеир «шъабэу» краим къыхэкIы­жьын ылъэкIыгъ.

Адыгеим итарихъ пштэмэ, Джарымэ Аслъан закъор ары апшъэрэ партийнэ ыкIи къэралыгъо IэнэтIищми аIутыгъэр. Ар КПСС-м и Адыгэ хэку комитет иапэрэ секретарыгъ, етIанэ народнэ депутатхэм я Адыгэ хэку Совет и Тхьамэтагъ ыкIи АР-м и Президентыгъ.

Адыгэ лъэпкъым и Апэрэ зэфэсэу 1991-рэ илъэсым «40-мэ я Комитет» зэхищагъэм Апшъэрэ Советым хадзыхэ зыхъукIэ урысхэми адыгэхэми япчъагъэ зэфэдизын фаеу щырахъухьэгъагъ. А мэхьанэшхо зиIэ Iофтхьабзэм Джарымэм зэрэдыригъэштагъэм Iофыр нахь зэшIохыгъошIу къышIыгъагъ.

Кавказ заор заухыгъэр илъэ­си 130-рэ зэрэхъурэм ипэгъо­кIэу 1994-рэ илъэсым ижъоныгъуакIэ и 21-м УФ-м и Президентэу Б. Ельциным кавказ къушъхьэчIэсхэм афэкIорэ Джэ­псалъэ къышIыгъагъ. Ащ къыщиIощтыгъ Кавказ заом къушъхьэчIэсхэм яшъхьафитыныгъэ къызэрэщаухъумэщты­гъэр, ахэм урыс пачъыхьэм аришIылIэгъэ заор зэфэнчъэу зэрэщытыгъэр. А хъугъэ-шIагъэм лъэпкъымкIэ мэхьанэшхо иIагъ ыкIи Темыр Кавказым щыпсэухэрэ лъэпкъхэм зэгурымыIоныгъэу азыфагу къитэджагъэр нахь ыгъэушъэбыгъагъ.

Джарымэ Аслъан итетыгъом зэшIохыгъэ хъугъэмэ ащыщ ти­лъэпкъэгъухэу IэкIыбым щы­псэухэрэм якъэщэжьын къэралыгъо Iоф зэришIыгъэр. А лъэ­хъаныр ары УФ-м и МИД хэушъхьафыкIыгъэ лIыкIохэм Iоф щашIэу зырагъэжьэгъагъэр. 1997-рэ илъэсым АР-м и Законэу репатриантхэм афэгъэ­хьыгъэр аштэгъагъ. Джащыгъур ары апэрэу купышхо хъухэу адыгэхэр Косово къыращыжьхи, Адыгеим къызащэжьыгъагъэхэр. А Iофтхьабзэхэм зэкIэми Джарымэр азыфагу итыгъ, изакъоу зэкIэри ыгъэцэкIагъэу сIорэп, ау ащ иакъыл, игукIэгъу, игу­шхуагъэ, илIыгъэ хэмытыгъэмэ, а зэпстэури зэшIохыгъэ хъущтыгъа, хьауми мыхъущтыгъа?..

Джарымэ Аслъан ыцIэ рес­публикэм зэхъокIыныгъэу щы­хъугъабэм япхыгъ. Ащ фэд 1996-рэ илъэсым Москва Адыге­им и ЛIыкIо и Унэ дэт зэрэ­хъугъэр.

Сыдрэ зэмани, орэкъэралыгъошху, орэцIыкIу, ипащэ ыцIэ хъугъэ-шIагъэ горэм епхыгъэу тарихъым къыхэнэ. Урысыем итарихъ иаужырэ илъэсишъэ пштэмэ, къэралыгъо пащэхэм ацIэхэр зыр ­революцием, адрэр колхоз­хэм язэхэщэн, Хэгъэгу зэо­шхом япхыгъэх. Краснодар краими Адыгеими ятарихъхэр ащ фэдэу пащэхэм япхыгъэхэ хъугъэ-шIагъэхэмкIэ агу къэкIы­жьых. ГущыIэм пае, пынджым икъэгъэкIын, Краснодар псыубытыпIэу Адыге­им икъо­джэ 22-рэ Iу­зыгъэкIыгъэр, етIа­нэ адыгэ лъэпкъым республикэ иIэ зэрэ­хъугъэр, ащ игъэпсын —– ахэр зэкIэри пащэу тетыгъор зыIыгъыгъэхэм япхыгъэх.

Джарымэ Аслъан ыцIэ рес­публикэ тиIэ зэрэхъугъэм епхыгъэу тарихъым хэхьагъ. Ащ да­кIоу тилъэпкъэгъухэм якъэ­кIожьыни, якъэщэжьыни Джарымэм ыцIэ хэмытэу къэпIотэн плъэкIыщтэп. Арышъ, шIукIэ ар тарихъым хэхьагъ, цIыфхэм агухэм шIукIэ арылъыщт.

Ащ ишыхьат джырэблагъэ Мэфэхьаблэ щыIэгъэ зэIукIэ­гъур. Мафэм жьыбгъэ кIэтэу ощхышхо къещхыщтыгъ, чъыIагъэ, ау Джарымэ Аслъан IукIэмэ зышIоигъо цIыфыбэ Мэфэхьаблэ имэщыт къыщызэрэугъоигъагъ. Ахэр нэгушIох, Аслъан ежэх, сыдми «зэIукIэм шъукIон фае» аIуи къагъэкIуагъэхэм афэдэхэп. КъызэIукIагъэхэм ахэтых Цэй Адамэ, Жьэу Мыхьамэт, Мэщ­фэшIу Нэдждэт, Цэй Исхьакъ ыкIи нэмыкIхэр. КъэгущыIа­гъэхэм зэкIэми Косовэ къызэрикIыжьыгъэхэр агу къэкIы­жьыгъ. «Тхьэм бэгъашIэ уешI, къытфэпшIагъэр тщыгъупшагъэп, Тхьэр разэ къыпфэхъу, гъогоу тфыхэпхыгъэм непэ тырэкIо, тынэгу зэIухыгъэу непэ ти­лъэпкъ тыхэс» — джа гущыIэхэр пащэм бэмэ къыраIуагъ.

— Илъэс 40-рэ хэбзэ Iофыр згъэцэкIагъэ, ащ фэдизым Iофэу сшIагъэм нахьи а лъэхъаным нахь сигъатхъэу Iоф сшIагъэп, — къыIуагъ Чэмышъо Гъазый. — Мэфэхьаблэ тилъэпкъэгъу­хэр къыращыжьынхэмкIэ теубытагъэ хэлъэу унашъо зашIыгъэ мафэр ренэу сыгу къэкIыжьы. А лъэ­хъаным Джарымэ Аслъан къэбгъэуцун умылъэкIэу, пытагъэ хэлъэу унашъо ышIыгъагъ. А мафэм пащэм Iофыбэ иIагъэми, тилъэпкъэгъухэм якъэбар къызе­сэгъажьэм, Косовэ сыкIон фаеу къысиIуагъ ыкIи ащ къыкIэлъыкIоу Iофхэр зэпыфэгъагъэх.

ЗэIукIэгъум МэщфэшIу Нэдж­дэт къызыщэгущыIэм къызэри­IуагъэмкIэ, заор къемыжьэзи унэгъо 21-мэ ятхылъхэр хьа­зырхэу Консульствэм чIэлъыгъэх. Заом Iофыр къызэригъэ­псынкIагъэр къыхигъэщыгъ.

Джарымэ Аслъани а хъу­гъэ-шIагъэхэр мы мафэм ыгу къэ­кIыжьыгъэх. КъызэIукIагъэхэм ащыщыбэр инэIуасэу къычIэ­кIыгъ, акIэупчIагъ. ЦIыкIу дэдэу къэкIожьыгъагъэхэу непэ лIы хъугъэхэри къыхигъэщыгъэх.

Гуфэбэныгъэшхо зыхэлъ зэ­IукIэгъу ар хъугъагъэ. ЦIыфхэм афапшIэрэр зэращымыгъупшэщтым ишыхьатыгъ гущыIэ фабэу Джарымэм къыраIуагъэхэр.

НэкIубгъор зыгъэхьазырыгъэр Сихъу Гощнагъу.