ЧIыпIэ къабзэх, гуIэтыпIэх

Урысыем къэралыгъо заповедники 103-рэ, федеральнэ заказникхэу 64-рэ, шъолъыр мэхьанэ зиIэхэ заказникхэу 2261-рэ, чIыопсым исаугъэтхэу 7745-рэ, шъолъыр мэхьанэ зиIэхэ чIыопс паркхэу 64-рэ итых.

Заповедникыбэу тиIэр нэ­мыкI къэралыгъохэм яехэм зэратекIыхэрэр чIыопсым икъэбзэныгъэ къызэраухъумэрэм фэшъхьафэу научнэ IофшIэн-ушэтынхэри зэрэщызэрахьэхэрэр ары.

Лъэпкъ паркхэр Урысыем щызэхащэхэ зыхъугъэр бэшIагъэп. Апэрэ паркхэр я 70-рэ илъэсхэр ары къызыхахыгъа­гъэхэр. Ахэм къызэлъаубытыхэрэ чIыгухэм псэуалъэхэр, IофшIапIэхэр, предприятиехэр ащарагъэшIыхэрэп ыкIи хабзэм къеухъумэх.

Заповедникхэмрэ лъэпкъ паркхэмрэ я Мафэ зыхэдгъэунэфыкIырэр илъэс 23-рэ мэхъу. Iофтхьабзэм цIыфыбэ зынэмысыгъэ чIыопсым и Гупчэрэ цIыфыIэ зынэмысыгъэ чIыопсым и Дунэе фондрэ кIэщакIо фэхъу­гъэхэр.

Щылэ мазэм и 11-р къыхахынэу зэрэхъугъэм ылъапсэ чыжьэу макIо. Урысые къэралыгъом апэрэ заповедникыр къызыщызэIуахыгъагъэр 1916-рэ илъэсым щылэ мазэм и 11-р арыгъэ. Апэрэ дунэе заор кIощтыгъэми, къэралыгъом ипащэхэм заповедникхэр къызэрэзэтырагъэнэнхэ фаем анаIэ тырадзэгъагъ.

Байкал итемыр-къокIыпIэ лъэныкъокIэ Бурятием и Баргузинскэ уезд ичIыгухэм апэрэ заповедникыр къащызэIуахы­гъагъ, ар зыхъугъэр мыгъэ илъэси 103-рэ мэхъу. Заповедникхэр зэрэзэхэпщэщтхэ шIыкIэм ыкIи къызэрэбгъэгъунэщтхэм фэгъэхьыгъэ унашъоу Урысыем апэу щатхыгъэр Сенатым къыдигъэкIырэ тхылъэу «Сборники узаконений и распоряжений Правительства» зыфиIорэм хатхэгъагъ. Ащ зэреджагъэхэр «Об установлении правил об охотничьих заповедниках».

Апэрэ заповедникым изэхэщэн къэзыгъэпсынкIагъэхэ чиновникхэмрэ шIэныгъэлэжьхэмрэ шакIохэри ахалъытэх. Я 20-рэ лIэшIэгъум Сыбыр ыкIи КъокIыпIэ Чыжьэм ащыIэхэ мэзхэм ахэсыгъэхэ собольхэм япчъагъэ макIэ хъугъагъэ. Ахэм къатырахыхэрэ шъохэр зэращэщтыгъэхэм хабзэм федэу къыфихьырэр къеIыхыгъагъ. Собольхэм япчъагъэ хагъэхъо­жьынэу унашъо ашIыгъагъ. 1913 – 1915-рэ илъэсхэм къэралыгъо экспедициехэм Сыбыррэ Камчаткэрэ къызэпакIухьэгъагъ, къэралыгъом къыухъумэнхэ фэе чIыгу къабзэхэр къыхагъэщы­гъагъэх. Джарэущтэу апэрэ Баргузинскэ къэралыгъо заповедникыр 1916-рэ илъэсым зэхащэнэу хъугъагъэ, ащ илъэс 25-рэ зытекIым, соболэу мэзхэм ахэсхэм япчъагъэ зыкъиIэтыжьыгъагъ.

Заповедникхэм, лъэпкъ парк­хэм, заказникхэм япчъагъэ Урысыем щыхагъэхъо зэпыт. Къихьэгъэ илъэсым ыкIэ нэс ахэр 23-кIэ джыри нахьыбэ хъущтых.

(Тикорр.).