«ЧIыгур сыгу къыщекIокIы…»

«Мафэр зыгъэнэфырэр тыгъэ, цIыфыр зыгъэфабэрэр гугъэ» – джащ фэдэу игугъэ нэфэу, фабэу емыджэнджэшэу усакIом игъогу къыхехы.

Анахь гумэкIышхоу, гумэкI хьылъэу цIыфлъэпкъым иIэр, иIагъэр чIышъхьа­шъом ищыIэныгъэ щырэхьатыныр, огуи чIыгуи мамырыныр, гупшысэм ыкIуачIэ щэбзащэм дэмыкIодыныр ары – къыIощт джащыгъум усакIом иорэд зафэ, ешIушIэзэ цIыфыпсэм, дэхагъэм иIэмыр зыхэлъыр зэкIэ фихьыщт ащ.

Хэтрэ усакIуи мэкъэ шъхьаф хэхыгъэ­кIэ тхэныр регъажьэ. ТыкъызтегущыIэщт усакIом ымакъэ хэхыгъэ шъыпкъэу, дунэе мэхьанэ образым зэрэкIилъхьэрэр нэ­рылъэгъоу иапэрэ тхылъ къыдэкIы. Ащ зэреджагъэр «ЧIыгур сыгу къыще­кIокIы». Къуекъо Налбый ары зыфатIорэр – я XX-рэ лIэшIэгъум ия 70 – 80-рэ илъэсхэм тиадыгэ литературэ къыхэ­хьагъ.

Итхылъэу къыдэкIыгъэхэм ацIэ къе­пIо къодыеми ымакъэ зэратекIырэр къэлъа­гъо: «Нэпкъ фабэхэр», «Чэрэз чъыгхэр», «Огур зыIэтыгъэр», «Ошъо чапэм нэсы сIапэ», «Псым ыхьырэ Iуашъхь», «Гум истафэхэр», «Къушъхьэ ябг». АдыгабзэкIэ тхылъ тIокI фэдиз, урысыбзэкIэ тхылъ зыхыбл: «Танец надежды», «Светлый круг», «Звезда близка», «Продрогшая вишня», «Домик для детей», повестэу «Черная гора», романэу «Вино мертвых».

Налбый прозэкIи тхагъэ, драматургием пылъыгъ, пьесэхэу «Шъэожъыемрэ ЦэIунэжърэ», «Пщы-оркъ зау», «Псым ыхьырэ Iуашъхьэр», «Тятэжъмэ яорэдхэр», «Саусэрыкъо имашIу», «Сышъо­лъэIу, сыжъугъэтIылъыжь», «Рыу, сибэщ» зыфиIохэрэр Лъэпкъ театрэм ыгъэуцугъэх. Апэрэ художественнэ фильмэу «Гугъэм имэзах» зыцIэу адыгабзэкIэ тырахыгъэм исценарие ытхыгъ.

Налбый адыгабзэм рилъхьагъэх пьесэхэу «Укрощение строптивой», «Хозяйка трактира», «Тартюф», «Ревизор», «Иванов» зыцIэхэу Шекспир, Гольдони, Мольер, Гоголым, Чеховым атхыгъэхэр.

Къуекъо Налбый иусэхэмрэ истатьяхэмрэ гъэзетхэу, журналхэу «Дружба народов», «Студенческий меридиан», «Советская молодежь» зыфиIохэрэм къарыхьагъэх, иусэхэм ащыщхэр орэдышъом ралъхьагъэх, ащыщхэри грузиныбзэкIэ, болгарыбзэкIэ, чехыбзэкIэ, тыркубзэкIэ зэрадзэкIыгъэх.

Къуекъо Налбый Адыгэ Республикэм искусствэхэмкIэ изаслуженнэ IофышIэшхуагъ, Адыгэ Республикэм и Къаралыгъо премие илауреатыгъ (2002). 1974-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу Урысые Федерацием итхакIохэм я Союз хэтыгъ.

Адыгэ поэтхэм лъэужыкIэу хахыгъэ философскэ поэзием Къуекъо Налбый пащэ фэхъущтыми ашIэщтыгъэп я 80-рэ илъэсхэм тхэным пыщэгъэ ныбжьыкIэхэр ащ «езэрэгъэкIухэу» заублэм. Ащ лъыпытэу а къэзэрэугъоирэ купым иегъэ­джакIоу, игъэсакIоу Налбый хъугъэ, хэти ыIорэм емыпхыгъэу, ежь ишIошъ ар зэрыгъуазэщтыгъэр, ежь зэрэзыфимыгъэгъужьырэм фэдэу ар тхэрэ пстэуми афэпхъэшагъ. Поэзием игъэкIотыгъэу щызэлъашIэрэ усакIохэм – псаухэми щымыIэжьхэми – яхьылIагъэу мыгумэкIыхэу мырэущтэу къыIон ылъэкIыщтыгъэ: «Ащ итхылъхэм усэ шъыпкъэу пшIы горэ къахэпхын плъэкIыщт ныIэп». НэшIошIыгъэкIэ, литературнэ екIолIакIэкIэ ар лъытэгъоягъэ, сыда пIомэ джащ фэдэ гущыIэх пIоми хъущт ежь ытхыгъэхэми къариIуалIэщтыгъэхэр. АщкIэ – поэзиер хэгъэушъхьафыкIыгъэ дунай, ар нафэу щытыгъ. Ау сыд фэдэ дуная? Ежьыр шъыпкъэмкIи ар гъэунэфыгъэу щыты­гъэп. Къэугупшысыгъэу ара? Ары. Гупшысэ псынкIэу ара? Ары. ЕгъэлыекIыгъэу ара? Ары адэ. ЧIыгум идуная е шъхьашIокIа? Iо хэмылъэу ары. Ау зытет шъыпкъэмкIэ, а зыцIэ къетIогъэ шIэныгъэхэм ащыщ горэми щигъэзыен ымылъэкIынэу щытыгъэп иусэхэр къыхаутыхэу зэрэрагъэ­жьагъэм лъыпытэу усэ зэхэлъхьаным ичIыпIэ нэкIхэр къешIэкIыгъэ хъугъагъэ. Хэта ащ зэкIэми анахь ыгу рихьырэр, хэта адырэхэм атхыгъэхэм ащыщэу ыгу нахь пэблагъэр? Зыгорэхэр нахь гъэнэфагъэу къыдгурыIоным иамал къеты критикэу Вадим Дементьевым фитхыгъагъэм: «Я XIX-рэ лIэшIэгъумкIэ Лермонтовыр адырэхэм нахь къахэсэхы. ПIопэн хъумэ, сэ гу зылъыстагъэр фэшъхьаф урыс поэтхэм, ары пакIошъ, Пушкинри зэрахэтэу, Лермонтовыр адыгэхэм нахь апэблагъ. Блок «Сыгу екIугъэу» бэрэ сыхэтыгъ, джы ар нахь тэрэзэу къызгурыIоу шIу сэлъэгъу. Маяковскэр зэкIэмэ апшъэ сшIэу сикIэ­сагъ илъэс пшIыкIутф фэдизэ, сэшIэ сыщэIэфэ ар шIу зэрэслъэгъущтыр. Чэзыу-чэзыоу сыгу рихьыщтыгъэх Есениныр, Ахматовар, Цветаевар. Ахэр зэрэсигъусэхэу къэнэжьых. Поэт гъэшIэгъон Ю. Кузнецовыр…»

Гу лъышъутагъэмэ, бэ ыгу рихьырэр, ау ахэм ащыщ гори егъэшIэрэу псэкIэ ыштагъэп – «агокIыжьыщтыгъ» – Пушкинми, Блоки, Маяковскэми, нэмыкIхэми, ау ащ къахигъэщырэр: «Урыс поэзием, сэ сиеплъыкIэкIэ, итхыгъэ ана­хьышIухэм ицIыфыпсэ илыуз, зыкIэхъо­псыхэрэр, ыгу изытет сыдигъуи зэфагъэ хэлъэу къащигъэлъагъощтыгъ».

УсакIом анахь мэхьанэшхо зэритырэ лъагъор къэдгъотыгъэу къытщэхъу – ар ицIыфы ыпс ары. ШъыпкъэмкIэ, тэ тышэхъугъэу къычIэкIынкIи пшIэщтэп – ар лъэгъо къодыеу щымытэу, гъогу шъуамбгъоу щытынкIи мэхъу; ар пчыкIэу нэгъэупIэпIэгъум уашъом къыхэхъупскIи, икIыхьэкIэ тхыгъэ афишIи, гъашIэу кIо­сэжьыгъэр арынкIи хъун; ар тыгъэу, чэрэз чъыг хатэу ежьэжьыгъэр арына? Хэтэуи, сыдэуи хъун ылъэкIыщт, ау гъэнэфагъэу ар лъагъоу, гъогоу, уашъом ридзыгъэ лэгъупкъопсым ишъолъырэу, нэмыкI пкъыгъо гъэнэфагъэ горэу щытэп. Ауми, усакIом ицIыф ыпсэ мыкIосэжьын мэшIотхъуабзэу — лэжьакIоу, гъэпсакIоу, орэдыIоу, къэшъуакIоу, нэшхъэеу ары къызэрэзышIуигъэшIырэр. Зэфэхьысыжь пшIымэ, Къуекъом итхыгъэхэм уахэгупшысыхьэзэ къэпIон плъэкIыщт – ипоэзие чIынэлъэ гъэнэфагъ, планетэ шъхьаф, ежь къыхихыгъэ шъохэмкIэ, макъэхэмкIэ, мэхэмкIэ мэпсэу. Налбый гуфаплъэу дунаим хэплъэнэу тыриубытагъ – псэм, чIыгум, дунаим, цIыфым, чъыгым, къэгъагъэм, къэкIырэ пстэум, хьэцIэ-пIацIэхэм е псэушъхьэхэм яадырабгъоу умылъэгъурэр штагъэу. Дунаир ежь цIыфыр арымэ, псэупIэ шъхьаIэу алъытэзэ, зэкIэ дунаим тетхэр цIыфым ыкIоцIы щэпсэухэмэ? ЦIыфым ынэ къы­пэшIофэгъэ хьэцIэ-пIэцIэ цIыкIур къыубытмэ шIоигъу, ау хьэцIэ-пIацIэр цIыфэу къычIэкIымэ? ДжэгукIэ гора ар? ДжэгукIэм ар пэчыжь. Философскэ гупшысэ ин зыпкъырылъ мэхьэнэ купкIэу, уахътэмрэ чIыпIэмрэ зынэмысыгъэхэ шIэныгъэу, илъэс мин пчъагъэхэм цIыфым иакъыл зэщызымыгъэкъогъэ гуфаплъ.
Дунаим иухэсыгъэ хабзэхэм бэ ащызэхъокIыгъэ хъугъэр: шIокI имыIэу усакIом зэригъашIэмэ шIоигъу жъуагъом «Iоф зэришIэрэ» шIыкIэр, ипшъэрылъ зыфэдэр, сыда пIомэ ар дахэ нахь мышIэми, чъыIэ, ар нэкIэ олъэгъуми – чыжьэ, зыгорэкIэ ар мышъыпкъэнкIи мэхъуба, сыда пIомэ гурыIогъуай – ынэгуа е ыкIыба къызэрэтэплъырэр? Игъогу дэхымэ хэта ар зэтезыIэжэщтыр? Ащ фэшI, еIо усакIом, бзыухэм пэсэрэ орэдхэр ары къаIон фаер, чIыгум ику­упIэкIэ чъыг лъапсэхэр ыгъэшъокIын, къэгъагъэхэм зэлъаштэгъэ чэрэз чъыгым ынэ уцышъохэу мин пчъагъэ хъухэрэр «чIимынэнхэм», чIыгур зэгозэу ымыдырыным пае жьыбгъэм ар къыухъумэн фае.

ЩыIэныгъэм идэхагъэ агъэкIодын зэралъэкIыщтым, джа «Зыгорэу» зыпашъхьэ цIыфыр щыамалынчъэм игурышэ-гупшысэ гумэкIыгъо усакIор зэлъи­убытыгъэ. Джащ къыхэкIэу чэрэз чъыг­хэм хатэр къабгынэшъ, зыдакIохэрэм хэти щымыгъуазэу дэкIых, сыдэу зафишIыгъэкIи, ялъэIугъэкIи, ахэм къаригъэгъэзэжьын ылъэкIыгъэп:

ЗаутIыIугъэу, зырызэу,
Зы тхьапи къаIэпымызэу,
Къысфамыщэеу аIапэ,
КъамыIэтэу гъогупэ сапэ,
Чэрэз чъыгхэр сиIэгу дэкIыгъэх.

УсакIомкIэ чэрэз чъыгхэр (чъыгыр) къэбзагъэм, хьалэлныгъэм, ныбджэгъуныгъэм, шIулъэгъум, гугъапIэм, щыIэныгъэм, гъашIэм ятамыгъэх; ахэр щагум зэрэдэкIыгъэхэм къыушыхьатырэр – ныбджэгъуныгъэрэ шIулъэгъуныгъэрэ имыIэжьэу къызэрэнэрэр, нэфынэмрэ фабэмрэ зэрэбзэхыхэрэр; «ДэкIых сищагу ахэр, губгъом сыкъыранэрэм фэдэу, дэкIых ыкIи дунаим зи темытыжьым фэдэу къысщэхъу».

Дунаим ыухэсыгъэ хабзэхэр зэрэзэбгырызхэрэм гумэкIыгъорэ упчIэрэ щэхъу къапкъырыкIырэп.

Ухэсыгъэ хабзэхэр зэукъохэм, пэубли кIэухи имыIэжьэу поэтыр къэнагъ, зэкIэми яупчIы, ау хэти джэуап къыритырэп, сыда пIомэ джэуапыр къэзытын фаер ежьыр, сыда ежь ыпшъэ ифэн ылъэкIыщтыр, гъэретынчъ, кIочIадж, гугъэпIэ закъоу къэнэжьырэр ежь-ежьырэу чэрэз чъыгхэм «адэжь» къыгъэзэжьмэ ары ныIэп. Ау сыдэущтэу? Сыд амалкIэ?

ЗэкIэмэ апае пшъэдэкIыжь зыхьырэр ЦIыфыр ары! Къуекъом ишIошIыкIэ, анахь зэщыкъоныгъэшхокIэ лъытэгъэн фаехэр цIыфым ыпсэрэ ыпкъышъолрэ къяхъулIэхэрэр ары. Мы охътэ благъэхэм дунаим зы лъэпкъ горэ текIодыкIымэ, ар апэрэ чэзыоу цIыф лъэпкъыр ары. Сыда усакIом зэкIэ къэзыуцухьэрэм псэ къызкIапигъакIэрэр – чъыгхэми, къушъхьэми, псыхъохэми, жъуагъохэми, уашъо­ми, псэушъхьэхэми, бзыухэми, нэмыкI­хэми? Сыда пIомэ зэкIэ псэ зыпытхэри зыпымытхэри зыпылъхэр цIыфым ишIэжь, иакъыл, щыIэныгъэм ылъапсэ зыгъэпытэрэ гъэретыр рагъэгъотыжьынхэр, ащ ышъхьэ зэщыкъуагъэ зэкIэ лъэпсэкIодэу римыгъэкIодыкIыныр ары. Арэущтэу зэрэхъугъэм къыхэкIэу цIыфыр къэгъэнэжьыгъэным фэгъэхьыгъэ бэнэныгъэр лъэшэу зэпэкъудыигъэу, дунаир ыпэкIэ зэрэлъыкIуатэрэм IэпыIэгъушхоу щыхъугъ.

«СыфэкIо цIыфым» — джары Н. Къу­екъор зэреджагъэр ежь итхыгъэхэм ащыщ горэм, ащ поэмэ шъуашэ иI. Сыдэущтэу цIыфыр къэгъотыгъэн фая? Сыда шIэгъэн фаер дунаим къызыте­хъом зэрэщытыгъэм фэдэу ЦIыфыр хъужьыным пае? «СыфэкIо цIыфым», – еIо усакIом. ЗэрэхъурэмкIэ, ЦIыфыр зы чIыпIэ горэм щыI, ащ ыдэжь кIорэр зыфакIорэр ежьыри цIыфы хъумэ шIоигъошъ ары. Космосыр ахэкIырэп игупшысэхэм. «Тыдэ сыпщэщт?» – «Сыгу уисщэщт», – ретыжьы джэуап «къыдэгущыIэу къызышIуигъэшIырэм». А «Зыгорэр» бзыункIи, чэрэз чъыгынкIи, ары пакIошъ, ежь Мефистофель шъыпкъэр арынкIи хъун. Ау арынкIэ енэгуягъор зэкIэ зэрэпсаоу дунаир – гъощагъэр, IэшIой-лъэшIоир, гъэблалIэр, чъыIалIэр, Iыгъын-къыдекIокI зищыкIагъэр ары.

…Гу мыгъор сшIыгъэ дунэе пылъа­пIэ,
Ау сэщтэ: пыта шъуIо дунаем ып­шъапIэ?

Ауми, лъэкIышхо зиIэр, акъылышIор, цIыф шъыпкъэр къызэрагъотыщтымкIэ гугъапIэ щыI. Ау ошъуапщэхэм акъо­гъоп, къушъхьэхэм акIыбэп, мэз цунэп ар къызыщагъотыщтыр – ежь чIышъхьа­шъоу зыщыпсэурэм цIыфхэм ахэтэу ЦIыф шъыпкъэ хъужьыщт.

ЩэшIэ Щамсэт.

(Джыри къыкIэлъыкIощт).
ЩэшIэ Казбек зэритхырэмкIэ: «ЦIыфыр дунаим ищыкIагъ иакъыл изэхэщэкIо кIочIэ зыкI щыIэныгъэм щыпхыригъэкIыным пае. Ау дунаим къызэрэтехъуагъэм лъыпытэу ЦIыфым ежь тхыпхъэу щырищыгъэм ар дунаим кIэричыгъ…»
Сыдэущтэу бгъэпсыщта дунаим изэдегъэштэн? А «дунэе тарихъ» зэхэфыгъуаем цIыфым бэ щызэшIуихын фаеу ипшъэрылъыр.
«Сэ сыцIыф, – еIо усакIом, – гъогоу о къыокIухэрэм сатетэу уадэжь сыкъэкIо, сыкъакIощтыгъ гъогу сафэхъунэу – зыгорэкIэ о уадэжь сыкъэсын сымылъэкIымэ, о, ЦIыфыр, укъагъотын алъэкIыным пае, о зэкIэ псэ зыпытхэми, зыпымытхэми акъыл къябгъэгъотынышъ, аджалым щыуухъумэнхэм пае». Ау чэщ шхъуахьышIэр цIыфым лъежьагъ:
Чэщым сишIыщт жъогъо нэфы,
Ау жъуагъохэр факIоха цIыфым?
ЦIыфым факIорэм гу алъитагъ Чэщым игухэлъ хъоршэрхэм, ахэр щигъэзыягъэх. Джаущтэу охътэ кIыхьэм къыкIоцI къинышхо тырилъагъозэ, «а Зэгорэу» ЦIыфым факIощтыгъэм къэзыуцухьэрэ дунаим – псэ зыпытым ыкIи зыпымытым цIыф нэшанэхэр ахелъхьэ, аужыпкъэм, зыкъегъотыжьышъ, ЦIыфэу мэхъу.
Къуекъом ытхыгъэ пэпчъ зыщылъыхъурэр цIыфыр, шъыпкъагъэу, зэфагъэу цIыфым ишIэжь куоу щыгъэбылъыгъэхэр ары, ахэм якIурэ гъогоу цIыфыр зытетыр къин, щынагъо, ушэтыпIэ Iаджыми ащыIокIэ.
2
Къуекъо Налбый ипоэзие адыгэ литературэм, зэкIэ адыгэ лъэпкъ художественнэ псалъэм ианахь гъэхъэгъэ инхэм зэу ащыщ. Джырэ лъэхъаным илирикэ инэпкъ шъуамбгъохэм ар алъыIэсыгъ, дунэе ямышIыкIэ ыгъэпсыгъ. Дунаир иплъэгъукIынымкIэ, цIыф лъэпкъым иIофыгъошхохэр зэшIохыгъэнымкIэ Къуекъом къыхихыгъэ гъогупэм зэмыхъокIэу хахъощтыгъэ. Дунаеу тызыщыпсэурэмрэ зэпырыгъэзэгъэ дунаимрэ зэхэхьажьыхэшъ, загъори зэщыщы мэхъужьых, пхъашэу зэнэкъокъухэуи къыхэкIы.
Ащ ыпкъ къикIыкIэ, чIыпIэ имыкощыкIырэ хьап-щыпхэри мыгущыIэрэ пкъыгъохэри иусэхэм къахафэхэрэп, ащ илIыхъужъ зыдэщыIэн ылъэкIыщт чIыпIэр къэпшIэн плъэкIыщтэп – ар шIу зэрэлъэгъурэ нэбгыритIумэ яунэнкIи мэхъу, джащ фэдэуи ошъогум псэупIэ щишIыгъэнкIи пшIэхэнэп. ЦIыфыми чъыгыми, псыми, къушъхьэми, зэкIэ узыфаер алъэгъун, шхэнхэ, гущыIэнхэ, шIу алъэгъун, хьазаб ащэчын алъэкIыщт.
Джары Къуекъо Налбый илъыхъонхэми, изэпыщытыныгъэ-зэмызэгъыныгъэхэу зэшIопхын умылъэкIыщтхэми анахь мэхьанэ зиIэр. «Гум истафэхэр» зыфиIорэ тхылъым зэкIэ ахэр зы чIыпIэ, зы дунай щызэфэхьысыжьыгъэх – цIыфыр ащ щыщыIэгъуай, жьы къыщыщэгъуай, сыда пIомэ а дунаим хэкIэу, ныбжьыкъоу, хьэдэджадэу щызэтырихьагъэр бэ, сыда пIомэ цIыфыр ЦIыфы щыхъугъэп – фэшъхьаф шъыпкъ зэрэхъугъэр – ар тIоу, щэу, пшIэу гощыгъэ хъугъэ, шъхьишъэ шIотэу, зэфэдэкъабзэу нэпипшI пчъагъэ иIэу, нэпэ мин пчъагъэ иIэу, етIани ащ фэдизым акъыл зиIэ горэ ахэмытэу… тхыпхъэхэр, цIыф пкъышъолым щыщ пкъынэ-лынэхэр зэщыкIукIыгъэхэу, нэмыкIэу къэпIон хъумэ, «зэщыкIукIыгъэр» бэрэ искусствэм щагъэфедэ. Иблыс горэм е мэлаIич хьалэлым тхыгъэхэр къыпкъырыкIыгъэхэмэ къэшIэгъуае. Сыдэу хъугъэми, пкъыгъохэр фэшъхьафы зыщыхъухэрэр сурэтышIым ынэрэ ыIэрэ азыфагу язакъоп – а охътэ дэдэм нэмыкI шъэфыгъуи Iофым къыхэхъухьэ – ар сурэтышIым ыпсэрэ ыпкъышъолрэ сурэт ышIырэ пкъыгъохэм ачIыпIэ иуцонхэм, ахэм ащыщ зишIынышъ, пкъыгъохэу зыми ымыуасэхэм атешIыхьагъэхэу фэшъхьаф щыIакIэм итеплъэ зытыриштэным зэрэпылъыр ары.
ТынэкIэ тлъэгъурэ дунаир арэп дунаир, ар фэшъхьафэу щыI – джары Къуекъор зэрыгъуазэрэр. Ащ илIыхъужъ зыдэщыIэр нахь хьылъэу зэхэлъ, сэмэркъэу шIыкIэкIэ тхьамыкIагъор нахьыбэу къыхэфэ.
(Джыри къыкIэлъыкIощт).
3
Налбый Къуекъор зыпылъыр – цIыф зэхашIэмрэ псэмрэ яшъэфыпIэ куухэм алъынэсынэу ары, тызэсэжьыгъэ пкъыгъохэм ямышIыкIагъэ горэхэр захилъагъокIэ, амал зэриIэкIэ ахэр нахь егъэиных, ащ дакIоу псэ къапегъакIэ, цIыф нэшанэхэр ахелъхьэх, иIофшIэн шъхьаIэ къыхегъэлажьэх, ащ ыпкъы къикIыкIэ ифитыныгъэхэр пкъыгъохэмэ къагоуцох, ежь имэхьэнэ купкIы ышъо шъыпкъэхэмэ гу алъыптэу иолъэгъукIых.
Къуекъом илIыхъужъ «хэкIпэпкIэ» дунаим щыщ, ащ инэшанэхэри ежьыми хэлъых:
ХэкIым сыкъыхэкIы,
ХэкIым хэкIы.
Ащ лъыпытэу дунаир тIоу, щэу гощыгъэ хъугъэ: усакIом ежь зелъэгъужьы, зилъэгъужьырэп ыкIи, нэмыкIэу къэпIон хъумэ, ащ зыкъеплъыхьажьы, ышIошъ мэхъу ежь зызэрилъэгъужьырэр, ау зыгорэм ынэхэмкIэ ары. ЗэрэхъурэмкIэ зы охътэ дэдэм лIыхъужъыр нэпитIоу дунаитIумэ ащыщыI. Джыри икъоу ащ зэхишIэрэп нитIумэ язэу нахь чанэу, нахь IупкIэу, нахь тэрэзэу зылъэгъурэр: мыщ щыриIэр – ынитIуа, хьауми адырэ нэу – ыгу фэшъхьаф дунай лъагэхэм ащыриIэр ара? Аущтэу тIоу, щэу гощыгъэ хъуныр – сыдигъуи пстэуми къахэфэ. Нэхэм ащыщэу (чIылъэм е ошъогум щыIэхэм язэу) нахь чанэу, цыхьэшIэгъоу зылъэгъурэр джырэкIэ лIыхъужъым ышIэрэп, ау фэшъхьаф къыгурыIуагъ: ащ «ыпсэ – ыпкъышъол» зэкIэ дунаир зэрэпсаоу зэхешIэ, сыда пIомэ ащ такъикъ пэпчъы мы дунаир ежь зыхешIыкIы, ежьыр ары зыхэшIыкIыгъэри; хьау, еIо усакIом, «ар сэ схэшIыкIыгъэ закъоп, ар сэ стешIыкIыгъ». НэмыкIэу къэпIон хъумэ, аужыпкъэм къызэрэчIэкIырэмкIэ, ЦIыфыри Дунаири зы пкъыгъоу щыт: «Ащ сыщыщ Iахь, Iахьынчъэ сишIымэ, сэщ фэдиз къабзэ ежьыри хэзыщт». «Сэщ фэдэу ар ежьыри фэпагъэ, а жьы дэдэр ары зыIуищэрэри, анахь къогъупэ чыжьэу цIэ зыфамышIыгъэми сэ сыщэпсэу, сыда пIомэ а зыщыщ амышIэрэ чIыпIэри ежь фэдэшъ ары зыхэшIыкIыгъэр, пIопэн хъумэ, нэкIэ тызэрэмылъэгъурэми, тпсэхэмкIэ, тихъопсакIэ ибыбыкIэкIэ тызэрэлъэгъу».
Адэ зыгорэкIэ сэрырэ (цIыфыр) арырэ (дунаир) дэгоу, бзакIоу тыхъумэ? Мыщ дэжьым поэтым ыкъо сюжетым къыхещэ. Адэ тэ тыдэгу-бзакомэ, сишъао ищхы мэкъэ жъынч хэта зыфэгъэзэгъэщтыр? Хэта ар зэхэзыхыщтыр? КъэкIощт уахътэм дунаим зэрэтемытыжьыщтым игумэкIыгъо, зэкIэри кIодыжьын зэрилъэкIыщтым игурышэ-гупшысэхэм пхъашэу къахахьэ. Къуекъом ытхыхэрэм къахафэхэрэр зэфагъэ зыхэлъ щыIэкIэ шъэфыр – анахьэу «псэ зыпымыт природэр» ары; чэщым уишъхьаныгъупчъэ къыIухьэхэу къытеохэмэ, уиакъыл зыгорэ къыщышIыгъэу къызышIомыгъэшI; ащкIэ мары тхакIом ыIорэр: «чъыгхэми къакIухьэ, загъэпсэфы хъумэ ары ныIэп тэ ахэр зы чIыпIэ щытыхэу зытлъэгъухэрэр; мары непэ ахэр сищагу дэкIыгъэх». Сыда чъыгхэм – дунаим къыгъэкIыгъэхэу, ащ ыкIуачIэ ишъэф, иухъумакIохэм, яакъыл, язэфэшIуныгъэ агу римыхьыгъэр? Ахэр (чъыгхэр) – акъылышIох, ащыщ горэ ебэджымэ (раупкIымэ) ашъхьэ пызыгъэу ахэр ащ ыпашъхьэ итыщтых лъэпсэдэчъ цIыкIухэр къэлъэгъофэ. КIэшIыкIыжьыгъэ, икIэрыкIэу гъэпсыжьыгъэ дунаир ыкIуачIэ изэу щыт, мэпсэу. УсакIор гурышэ-гупшысэм иIудэнэкIэ бгъузэкIэ рекIокIы – зыфэбанэрэр ежь ышъхьэ дунаим къызэрэщигъэнэжьыщтыр ары; адэ цIыфыр?
Тызыфит закъор –
Тыфитэп тыкIодыпэн.
Гупшысэхэу шъхьацышъор къэзыгъэтэджыхэрэм гугъэкIод мэхьанэ ахэолъагъо: «тыгъуасэ (тыгъуасэ зыфиIорэм илъэса, лIэшIэгъуха къарыкIырэр?) хэкIы зэтетэкъуагъэм сIэхъомбэ шIойхэр къахэпIыикIыхэу слъэгъугъэ». Ащ пыдзагъэу рэхьатэу мэгупшысэ: «СтхьакIыгъагъэх IофшIэгъу ужым, ау хэкIы щалъэм исыдзэгъагъэхэу къэсшIэжьырэп». Ащ къыкIэлъэкIо гур зыфызырэ упчIэр: «Хэта сычIэзыухъумагъэр?» Джэуапым угу къыдищэенэу щытэп: сэрын фае, зэреIожьы лIыхъужъым, хэкIыр зэIишIэжьызэ: къиныри, гугъапIэри, узылъыIэсын умылъэкIыщт жъуагъохэу ошъогум итхэри, улъыижьыгъэ къухьэлъатэхэри, – зэкIэ ахэр цIыфыр, ащ дагъоу хэлъыхэр ары. ЕтIани упчIэ къэуцу: зыдэкIон фэегъэ хьэдагъэу тхьапш блигъэкIыгъэн? НэмыкIэу къэпIон хъумэ, Тхьэм къызегъэхъум къыфишIыгъэ пшъэрылъ тхьапш блигъэкIыгъэн? «ТиIэзэгъур – тигугъу, тигукъау, тигугъэхэр хэкIы мэхъужьых».
«Слъакъохэр дэгъэзыягъэхэу сыкъыхэкIыгъэмэ чIыгум нахьышIугъэкIэ енэгуягъо, – гухэкIы щыхъоу еIо ащ, ежь къэхъу зэхъум янэ къинэу ригъэлъэгъугъэм пае ыгу егъужьызэ, – ошъогури нахь зэхэсшIэныгъи».
Сабыир мэлаIичым фэдэу къабзэу, цIыфышхоу, гъэпсакIоу къэхъу. ХьампIырашъоми, бзыужъыеми апэгушIуатэ, ахэри ежь фэдэхэшъ ары. Ау бэ хэкIы хъужьыгъэхэр – ары пакIошъ Христос зэрэраIулIыгъэ гъучIыIунэхэри. А цIэрыIошхор зыпэшIуекIощтыгъэ цIыф нэшанэхэм ежьыр шъыпкъэр якIодылIэжьыгъ. Ау хьэмпIырашъуи, бзыуи, цIыф лъэши «хэкIы хъущтыхэп». Сыда пIомэ ахэмэ быбынхэ алъэкIыщтыгъэ.
УсакIом цIыфышъхьэ елъэгъу, пкъым пымытэу, шъхьэ закъор ары, пкъыхэр ошъуапщэ хъухи, блэсыкIыгъэх, шъхьэхэр арымэ, ахэр быракъи хъугъэхэу ошъуапщэхэм ягъусэхэу жьым щэбыбатэх. УсакIор ошъуапщэ хъумэ шIоигъу, ау ар блэсыкIыгъ, сыда джы ышIэщтыр? ГущыIэхэм унэ ахерэшIыкIыри, щэрэпсэуа? Ары шъхьакIэм, ащ исэу ымакъэ быухэми, чъыгхэми зэхахыгъэп, ары пакIошъ, ощхыри ыдэжьы къихьанкIэ фэягъэп, «чэт пIыкIагъэу ощх лъакъор чэу нэзым щыIэсагъ». НэмыкIэу уеплъымэ, цIыфым IэпыIэгъу къызыфишIыни, къэкIощт уахъти, зычIэсын уни иIэхэп. Хэта ащыгъум зышIэрэр неущы къэхъущтыр, сыда мы зэкIэмэ ямэхьанэ зыфэдэр?
Дунаим анахь щылъэш къушъхьэ лъагэм ынэхэм зэкIэри, цIыфым фэшъхьафхэр акIэолъагъо. Сыдым пае шъуIуа…? ЗэгорэкIэ ар щымыIэкIэ ара? Е Къушъхьэм инэплъэгъу къыримыдзэнкIэ ара? Къушъхьэм ыпашъхьэ аущтэу зэрэщагъэцIыкIугъэм пае, цIыфым гукъэошхо щэхъу, Дон Кихот изекIуакIэ фэдэу къушъхьэм енэкъокъужьэу регъажьэ:
Унэшъу, о, къушъхьэр, есIуагъ сэ мыжъом,
Унэшъу, унитIу сыкъарымыщрэмэ.
Мы дунэе зэхэфыгъуаем цIыфым игузэхашIэрэ игупшысэрэ къахихыгъэм сыд имэхьаныр? Къушъхьэм фигъэпытагъ ащ зэхикъутэны сапэ зэришIыщтыр. Акъылыгъэ хэлъа ащ фэдэ зекIуакIэм? КIуачIэкIэ ыгъэщынэнэу зытырешIыхьа? Ары, зытырешIыхьэ! Тыдэ къырихыра цIыфым ащ фэдэ кIуачIэ, ышIэрэба къушъхьэр зэхикъутэмэ ежьыри зэрэкIодырэр? ЗэрэхъурэмкIэ, ар, – Акъылэп, ар – ХэкIы, зыгорэм Иныбжьыкъу. Арышъ, цIыфым игъашIэ, иакъыл зи арыхэп. Дунаим, гъашIэм ягъэпшагъэу ар къыгурыIозэ, цIыфым ежь иблэкIыгъэ мыжъокIэ хэо, ау мыжъом ЦIыфыри зыдехьы. Къэнэжьырэр ныбжьыкъу. Ащ ыпкъы къикIыкIэ дунаим чэщ къыщыхъугъ, «ау «нэфынэу гъэмафэм зыдихьыжьыгъэм укIэхьажьыщтэп – чъыгыхэри пкIэнчъэу лъежьагъэх, жьыбгъэри пкIэнчъэу лъэбанэ». Сыд ышIэн ылъэкIыщт?.. Дунаир цIыфым къангъэбылъы дешIэ, ежь цIыфыри къангъэбылъы къыдешIэжьы. ЦIыфыр зыукIыжьыщт ЦIыф – Акъылыр къагъэхъугъ, зэблихъугъэх зэкIэ тызэсэгъэ шапхъэхэр, зэщигъэкIукIыгъэ мэхьанэ купкIхэр, зэщигъэкъуагъэх пкъыгъохэмэ язэпхыкIэ, зэтыригъэзыгъэ къэIокIэ-шIыкIэхэр – зэкIэ аущтэу зыкIишIыгъэр «пкъыгъо-кIэгъэкIыгъэ дэхагъэу» ыкIышъо зэхэлъэу къыпхырыщырэ дэхэгъэ фэшъхьафыр адырабгъукIэ ылъэгъуным пае, ау ар зыщилъэгъун фаер псэкIэ гъэпсыгъэ дунаеу, ХэкIыр арымырэу, Гушхуагъэм илэжьыгъэу – кIочIэ ин дэдэ къэзытырэр ары. Сыда дунаим зэхъокIныгъэу щыхъун ылъэкIыщтыр?
4
«Гум истафэхэр» зыфиIорэ поэмэм анахь шъхьаIэу цIыфыр зыгъэкIодынэу хэлъым ыцIэ къыщыреIо – Ер ары, ащ зэкIэри иIэх, ау ем уфэсакъын зэрэфаем урегъэгупшысэ.
Къуекъо Налбый иусэхэр къыгурыIогъуаехэу, зэхэфыгъуаехэу зэрэщытыр тикритикхэм бэрэ хагъэунэфыкIыгъ. Шъыпкъэ, апэрэ еджэгъум къыбгурымыIоныбэ къыхэкIы, ау я XX-рэ лIэшIэгъум икIэух ианахь усэкIо ямышIыкIэу, хэти хэбгъэкIокIэн умылъэкIынэу тилитературэр къыхэуцуагъ. ЦIыфым саугъэт шъыпкъэ тыришIыкIынышъ, зэрэ ЦIыфыр гуригъэIоным икъэлэмыпэ фегъэIорышIэ, Къуекъом шIур ем зэрэтекIощтыр иусэ пэпчъы къыхэлыдыкIы, ямышIыкIэ къэIуакIэм иусэ сатырхэр фаджэх.
Шъхьэ мин пчъагъэхэр, нэгу мин пчъагъэхэр блэзэрэхых, етIанэ ащ фэдиз акъыл зиIэ, шIу афэзышIэн гори ахэтэп, тхьэхэр акъылынчъэ шIыгъэнхэм иеплъыкIэ текIо: илъэпкъ зыщагъэгъупшэгъэ цIыфхэр, хэкIыитэкъупIэ ашIыгъэ дунаеу атомыр зыхэгъэбылъхьагъэр текIо. Ащ къыкIэлъэкIо зэфэхьысыжьыри: сыда имэхьанэр ЦIыфым гъогоу къыкIугъэм, сыда ащ зэрищыкIагъэхэр акъылымрэ шIэныгъэмрэ ежьыр шъыпкъэм ахэр иIэпыIэгъухэу зэхэкъутэн кIуачIэ зыфишIыгъэмэ? Сыда усакIор дунаим зэрищыкIагъэр? Уиумэхъэу орэд къэзыIощтыгъэ бзыухэу зэгорэм ащ ошъогум ритIупщыхьагъэхэм ачIыпIэкIэ къэзыгъэзэжьи, ежь ышъхьэ набгъо щызышIыгъэр Къолэжъыр арымэ – ашIэба зэкIэми ар зыфэдэ къолэбзыур: пстэуми анахь бэгъашI, пстэуми анахь акъылынчъ, псэхалIэ хъугъэр игъомыл, зэкIэри ыгъэкIодыни, ыгъэшъун, хэкIы ышIын ылъэкIыщт…
ЗэкIэ дунаим тетхэр ЦIыфым ипыйхэу хъугъэх, сыда пIомэ, ЦIыфыр зэкIэми япый хъугъэ; дунаеу блэкIыгъахэри, дунаеу джы щыIэри, дунаеу къэкIощтыри зэпэгъэуцугъэхэу зэпыщытых. Иныбджэгъухэу, усакIом ыгу пэблагъэ чъыгхэм, ошъогум щыхьэрзэрэ бзыухэм апкъы щыщэу къэнагъэхэр ныбжьыкъухэр ары ныIэп. А щыуанышхоу машIор къызэрыустхъукIырэ дунаикIэм, ныбжьыкъухэм ятеатрэ зэпымыожьэу зэкIэри зы пчэгоу къызыщечэрэгъокIырэм зэхищагъэх псэ зыпытыри зыпымытри, акъылыгъэ зыхэлъыри зыхэмылъыри, нэфынэри шIункIыри, ери шIури – зэкIэ а зэхэшIэ лъэшхэр къызыщыбыжъутэрэм текIоныгъэр къыщыдэзыхыгъэр ЦIыфыр арэп, ЦIыфым иIэпыIэгъоу Ер ары нахь.
«ЧIыгум хэткIухьэх, ос хъотым губгъошхор зэлъеупIыцIэ. Чэщныкъо кIасэу чIыгум ыгу чыжьэ нэфынэ Iэзэгъум къыхэнэфыкIы». Адэ ащ фэдэ гъэсэпэтхыдэхэм сыд япIолIэн плъэкIыщт? Ежь зыфигъэпсыжьыгъэ дунаим ыкIоцI зэхэцутхъагъэ. ЗэхэгукIагъэ, ынэгу умышIэжьынэу аукъощыгъ. Къуекъом дунэе зэхэкъутагъэр зыкIищыкIагъэр цIыфым анахьышIоу хэлъыр зэкIэ зэкIодылIэрэ дунаир ригъэлъэгъуным пае. ЧIыгум ишапхъэхэм къащимыубытырэ чIыпIэхэм ар бэрэ ащытэлъэгъу – мары ащ илIыхъужъ Тыгъэм (Тыгъэ шъыпкъэм кIоцIыт), Жъуагъохэм, ошъуапщэхэм, Тхьэм, Жьыбгъэ шъхьафитым агот, ахэмэ зафигъадэзэ, шъхьафитэу адэпсалъэ, джащыгъум къыгурэIо мы дунэе нэпIэхъыр ушъхьагъум, жьыбгъэу къепщэрэм игурым макъэ зыкIи зэратемыкIырэр ыкIи ащ зигъэкIодыжьын зэрилъэкIыщтыр, – сыда пIомэ, ЦIыфым мафэ къэс, такъикъ пэпчъ зэпымыоу зегъэкIодыжьышъ ары – джары Н. Къуекъом ишъыпкъагъэу машIор къызыпихырэр, зэкIэ тезыгъэжъыкIэу яжьэ зышIырэр, нэмыкIэу къэпIон хъумэ, щыIэныгъэм ишъыпкъапIэу тызажэщтыгъэр къызыщылъагъорэр. Аущтэу Къуекъом дунаир зэпырыгъэзагъэу къымыгъэлъэгъуагъэмэ, ащ къыхэпIыикIырэ гъучIыIунэхэмрэ панэхэмрэ пимылъыкIыгъэпагъэхэмэ, ащ жьыбгъэхэмрэ имэшIобзыйхэмрэ шъхьафит ымышIыгъагъэхэмэ, – тыкъэзыуцухьэрэ, мафэ къэс тызыщыпсэурэ дунаим хэлъыр тлъэгъун тлъэкIыныеп.
«ЗэщыгъэкIукIыныр» я XX-рэ лIэшIэгъум цIыфым ищыIэныгъэ егъэ Iаеу теты хъугъагъэ шъхьае ахэр къыхэгъэщыгъэнхэмкIэ ыкIи тырагъэкIодыкIынхэмкIэ кIочIэ лъэш зыIэкIэлъ амалышIоу къычIэкIыгъ. ЦIыфым ишIэныгъэ, жъалымагъэу чIышъхьашъом щызекIорэр къыбгурыIоным икъэгъэлъэгъон яIахьышIу хашIыхьагъ – ацIэ къепIомэ икъущт сурэтышIэшхоу Пабло Пикассо, архитекторэу ыкIи монументалистэу Давид Сикейрос, усакIохэу Пабло Неруда, Гарсия Лорка, Вл. Маяковскэм, А. Блок, В. Хлебниковым, Расул Гамзатовым, Къайсын Кулиевым, Иосиф Бродскэм, Юрий Кузнецовым. Ахэмэ бэкIэ апэблагъ адыгэ усакIоу Къуекъо Налбый.
5
Къуекъо НалбыйкIэ поэзием анахь мэхьэнэшхо щызиIэр ямышIыкIэу, зэпырыгъэзагъэу гъэпсыгъэ фэдэми, анахь образ шъыпкъэу лъапсэ зимыIэу къыпшIошIырэр ары. Ау ар апэрэ еплъыкIэ-гурыIуакI ныIэп, сыда пIомэ, уфаеу улъыхъомэ, усакIом исатырхэм традиционнэ зэхэлъхьэкIэ нэшанэу бэдэдэ къыхэбгъотэн плъэкIыщтыр:
ШъушIагъэп, цIыфхэр, сикIэхIэны
ЧъыIэ бэрэ сигъэлIагъ.
Зысыушхумэ – сфэкIэкуащэу,
Зысщыхьажьмэ – сфэбгъузагъ.
Таущтэу шъушIэна: сэ сщэIагъэ.
Шъорышъ – хэт къысэупчIыгъ?
Ау сызэлIэм – сэгъэшIагъо –
СфэшIукъабзэу бэн сфэшъутIыгъ.
Традиционнэ шъыпкъэгъэ зэхэлъхьакIэм ихэбзэ ухэсыгъэ пстэумэ атегъэпсыкIыгъэу усэр тхыгъэ: мыщ хэолъагъох – джырэ гумэкIыри, зизэшIохыгъэ Iофыгъори, цIыфым фэмыгумэкIыныр, цIыф зэфыщытыкIэр ухэсыгъэныр, тетыгъом ихэбзэнчъагъэ шъхьэихыгъэ – нэиутэу тегущыIэгъэныр. ТхьамкIэ шыкур, идеологическэ бэщышхор агъэстыжьыгъэм фэд. Агъэстыжьыгъэн шъуIуа? Пхъуантэм далъхьэгъэгонкIи пшIэщтэп зэгорэм къаштэжьын гухэлъ фыряIэу.
Къуекъом бэрэ «пыухьэщтыгъэх», ащ пае къымыгъанэу ежь зэрэшIоигъом, шъыпкъагъэр къызэрэгъэлъэгъогъэн фэе шIыкIэу ежь тэрэзыкIэ ылъытэрэм тетэу тхэщтыгъэ.
Сыда зымыуасэр ащ иповесть-поэмэу «Къушъхьэ шIуцIэм» изакъоми? Ащ хэлъ гурышэ гупшысэр ыгу щыпхыритIупщыгъ, машIор къызыпыустхъукIырэ мыжъом хэфытыкIыгъ.
Къуекъо Налбый, Iо хэмылъэу, псалъэм игъэпсын лъэшэу фэIэпэIас. Ащ гущыIэм Iоф зэрэдишIэрэ шIыкIэр зытегъэпсыкIыгъэр сурэтышIэм къэлэмыр зэригъэфедэрэ шIыкIэм фэд, ямышIыкIэу, къин тыримылъагъо фэдэу сурэтыр къэхъу. ГущыIэм имэхьэнэ купкI къэбгъотынышъ, ар къызыфэбгъэIорышIэныр Iофыгъо псынкIэп.
Арэу зэрэщытызэ Къуекъо Налбый иIофшIакIэ къызэрыкIо шъыпкъэу, гурыIогъошIоу къыпщэхъу. Ыгу ихъыкIырэр сыд фэдизэу лыузэ е къины къыщэхъуми, ар усакIом къызыхигъэщырэп. Ар дэгущыIэ ЦIыфым, ежьыр шъыпкъэм зыдэгущыIэжьы. Тыгъэм, уцхэм, чъыгыхэм, къушъхьэхэм – зэкIэ къэзыуцухьэхэрэм адэгущыIэ. Ари джащ фэдэу псынкIагъоп, сыда пIомэ, ахэмэ ащыщы пэпчъ ижабзэ фэшъхьафэу гъэпсыгъэ, адырэхэм ахэбгъэкIокIэн умылъэкIынэу, ымэкъэ-зэхаблэ ежь иунэе нэшанэхэр иIэхэу щыт. Ренэу зэпсэлъэрэ пкъыгъо е цIыф горэ усакIом игъус. «Зэдэпсэлъэным» зэрэфэIэпэIасэр усакIом шэпхъэ лъагэм лъигъэIэсыгъ. Ащ иIэпэIэсэныгъэ «игъэхьазырыпIэ» икъукIэ щымыгъуазэм къышIошIын ылъэкIыщт усакIом ижабзэ зэфэдэу, зэтефэу, зэшъогъоу. Ащ иусэ зэхэлъхьан – зэгъэпэшыгъэныкIэ анахь мэхьэнэшхо зиIэр – мэкъэ гъэпсыкIэр ары, ащ мэхьэнэ гъэнэфагъэ къытэу, зэхэугуфыкIыгъэу, ежь иунаеу пкъышъол, гурышэ-гупшысэ, макъэ иIэу щыт. Мыщ дэжьым усэм уеджэнэу зебгъажьэкIэ къэпшIэн плъэкIынэу щытэп пэублэ ужым «зэрэзекIощт шIыкIэр», ащ лъыпытэу фэшъхьаф шъыпкъэу зызэрихъокIын, етIанэ тIогъогогъу-щэгъогогъоу зиушъобгъун, етIанэ фэшъхьаф чIыпIэ горэм «къыщычIэун» ылъэкIыщт, – джаущтэу усэм икIэухы нэс зызэблихъункIи пшIэщтэп. Къуекъом ытхыгъэхэмэ усэзэхэлъхьэкIэ шапхъэу щыIэр, зэкI пIоми хъунэу, къахэбгъотэнхэ плъэкIыщт. Загъорэ ахэр зэкIэ зы усэми къыхафэуи мэхъу. ШъорышIыгъэ гори ащ хэлъэп, дунаим имэкъэмэ ухэсыгъэхэр ыушэтыхэ шIоигъошъ ары. Арышъ, ахэр зэрэшъыпкъэм щэч хэлъэп.
Ащ дакIоу адыгэхэмэ яжэрыIо зэхэлъхьакIэ хэлъ шIуагъэр, шэн-унаер, гурышхэ-гупшысэр, усэ мэкъэ шIыкIэр инэплъэгъу ригъэкIыгъэп. Къуекъом ытхыгъэхэм зэкIэмэ лъэпкъ гупшысэр, лъэпкъ насыпыр якупкI. ХыкIэ ашIы, къэлакIэ ашIы, сыхьатмафэ тежьэщт, тикIалэхэр къалэм дэсыщтых, дэгъоу еджэщтых аIоу зэIукIэ жъугъэхэм «ыпэкIэ плъэхэрэр» куохэу, гъэзетхэм нэкубгъо псаухэр хыкIэм фатхыхэу, радиор, телевидениер мафэ къэс хым тегущыIэхэу зыщэтым Къуекъом ытхыгъ пьесэу «Хым ыхьырэ Iуашъхь» зыфиIорэр. Адыгэр кощызэ, кощыным ипхъахь – итэкъу ышIыгъ, зыдэщымыIэ чIыпIэ дунаишхом иIэп, зыдэщымыIэхэр къызыщыхъугъэхэр ары (ащ къинагъэр мэкIэдэд). А гупшысэ шъолъырым илъэу адыгэм идраматическэ насыпы Къуекъор егупшысэ. Iуашъхьэр, чIыгу зэпэIулъ иныкIаер псым фахьына, ар ымышIэу ашIэрэп, тхакIом символическэ образым драмэшхо кIелъхьэ: лъэпкъым къыфэнэжьыгъэ чIыгу такъыр цIыкIур тенджыз гъунэнчъэм хихьагъэу ехьы. Лъэпкъым иаужырэ мафэхэр ары драматургыр зытегущыIэрэр. Ар аужырэу зэрэщытыр зэкIэма ашIа? – ашIэрэп, ашIэнэу чIыпIэ итхэми.
Драмэр зэгъэпсылIэгъэ гупшысэр жъымрэ ныбжькIэхэмрэ къуаджэм игъэкощыжын зэрегупшысэрэ лъэныкъохэр зэрэзэблэкIыхэрэр ары. Джэбагъ унагъом ышъхь, зауи бани къызэлыжьыгъэр, бэ нэмыкIырэ чIыгуби лъэпкъыби ылъэгъугъ. Ау лъэпкъыхэри чIыгухэри ыумысыхэрэп, пхъэтэпэмыхь ышIыхэрэп, ау щытыми ежь къызыхэкIыгъэ лъэпкъымрэ къызыщыхъугъэ чIыгумрэ (къуаджэмрэ) зэригъэпшэнхэ щыIэп. Къэлэ унэм защэжьми Халыгъу гъэжъэ хьакурэ лэжьыгъэр щиIыгъынэу конырэ щишIыгъэх.
Ятэ зэрэпсэурэр къом (Исхьакъы) ыштэрэп, чэщи мафи мыуцоу ар зыпылъыр къэлакIэр зэригъэпсыным, хабзэм фэгъахьыгъэ Iофхэр ышIэныр ары. Бгышъхьэ горэм уц шIагъо зэкIэри ыгъэхъужьэу къытекIэщтыгъэ, ар чIимыгъэбылъхьаным Джэбагъ пылъ, ар чIимыгъэбылъхьэмэ, лъэпкъыр лIэшIэгъубэмэ псаоу ащызыгъэIэгъэ уцыр ымыгъэкIодымэ мыхъунэу Исхьакъы унашъо къыфашIыгъ. А Iофыгъо хьылъэхэр – къуаджэм, цIыфхэм ягъэкощын – бэрэ литературэм къыщаIэтэу къыхэкIыгъ – драмэ шъыпкъэм нэсы. В. Распутиным иповесэу «Прощание с Матерой» зыфиIорэр, ащ ифэмэ-бжьымэхэр С. Пэнэшъум ироманэу «Псы къаргъом ычIэгъ» зыфиIорэми хэолъагъо. Къуекъом а Iофыгъом философскэ гупшысэ ин кIилъхьэзэ тегущыIагъ. Ащ пыт пшIошIыщт «Тятэжъмэ яорэдхэр» зыфиIорэр: адыгэ орэдыжъхэмрэ къэбарыжъхэмрэ ыгъэфеди Къуекъом ар сценэм къыщагъэлъэгъон алъэкIынэу зэкIужьэу зэхигъэуцуагъэ: пьесэм ихэбзэ инхэр къыдимылъытэхэрэми, лъэпкъым пэкIэкIыгъэ тарихъ хьылъэр ащ хэолъагъо. ЖэрыIо къэугъоигъэу щыIэхэм ежь ыусыгъэхэри ахигъахъозэх, Къуекъом а композицие хъарзынэр ытхыгъ. Тиартистхэмэ бэрэ къагъэлъэгъуагъ.
Къуекъом пьесэу ытхыгъэхэм ижабзэкIи игъэпсыкIэкIи къахэщы «СышъолъэIу, сыжъугъэтIылъыжь» зыцIэ пьесэр. Къуекъом нахьыпэкIи сэмэркъэу зыхэлъ сценическэ тхыгъэхэр иIэх – Хьэракъырэ Хьэкъарэрэ якъэбархэр, ШъэоцIыкIу къехъулIагъэхэр – лъэпкъ шэнхэмрэ лъэпкъ гупшысэкIэ хьэламэтрэ ахэмэ ахэлъ. «СышъолъэIу, сыжъугъэтIылъыжь» зыцIэ пьесэми сэмэркъэу (гухэкIым ыкIыIу) ин хэлъ: лIыр лIагъэ, ау зыгъэтIылъыжьын къуаджэм къыдэкIырэп – зыр шакIо щыI, зыр нэмыкI хэгъэгу кIуагъэ, адрэр бзэджашIэ щыI, бэхэр ешъогъэ – утэшъуагъэхэу гъогубгъумэ аIулъых, мэхъуанэх, карт ешIэх. ЛIагъэр къэхъужьыгъэу а зэпстэумэ хьыкум атырешIыхьэ. ТхакIом Iофыгъо инхэр егъэуцух, ахэр художественнэ амалышIур зыдиIыгъын ылъэкIызэ зэшIуехых.
НэмыкI пьесэхэри – тарихъым фэгъэхьыгъэу («Пщы – оркъ зау»), сабыйхэми афэгъахьыгъэу («Шъэожъыемрэ ЦIэIунэжъымрэ») Къуекъом ытхыгъэх.
Гъэхъэгъэ инхэр Къуекъо Налбый прозэм щишIыгъэх – рассказхэр, повестхэр, романхэр ытхыгъэх. Нахьыпэу ытхыгъэмэ ащыщ повестэу «Шымэ ялыеу Бэчкъан» зыфиIорэр. Псэушъхьэмэ яхьылIагъэу макIэп дунэе литературэм щатхыгъэр – аужырэ анахь дэгъухэм ащыщых «Плаха», «Пегий пес, бегущий краем моря», «Буранный полустанок», «Прощай, Гульсары» зыфиIоу Чингиз Айтматовым ытхыгъэхэр.
Ащ фэдэ щысэу къэбгъэлъэгъон плъэкIыщтыр макIэп – урыс литературэми макIэп щатхыгъэр. Ащ фэдэ щысэхэр фэшъхьаф лъэпкъ литературэхэм зэрахэтым паеп Къуекъор ащ зыкIыпыхьагъэр: шыр адыгэм ищыIэныгъэ егъашIэм хэт, – иIофшIэгъу, иныбджэгъу, иупчIэжьэгъу, икъэухъумакIу, шыр адыгэмэ анахь агьэлъапIэрэ псэушъхьэу яI (КIэрэщэ Тембот ытхыгъэхэм ар къаушыхьаты. ЩыIэх адыгэ литературэм ыгъэунэфыгьэ фэшъхьаф щысэхэри – Еутых Аскэр, Кощбэе Пщымаф, Нэхэе Руслъан). Къуекъо Налбыи Бэчкъан (шым ары ыцIэр) лъэпкъым итамыгъэу, итарихъэу, инасыпэу елъытэ. Ащ фэдэ шэу дунаем къытенэжьыгъэр зырыз гор ныIэп, а зызакъор арынкIи хъун, ар кIодымэ лъэпкъыр кIодыгъэм фэдэу елъытэ тхакIом. Бэчкъан къехьулIэрэр, зыхахьэрэр, зыхэкIырэр, ныбджэгъу е джэгъогъу фэхъухэрэр зэкIэ упкIэпкIыгъэу къызэIуехы тхакIом. Н. Къуекъор шым тесэу, е готэу цIыф ылъэгъугьэп, тыдэ къырихырэ мыщ фэдиз шIэныгьэ-гулъытэныгъэу шы щыIэныгъэм къыхихырэр. Ар озгъэIони щыI. Ау щытми, игъашIэ шыбгым исэу къыхьыгъ пшIуигъэшIэу шым ищыIэныгъэ лъапсэ къыкIэрыкIмэ цIыф щыIэныгъэм ишъолъыр игъэкIотыгъэу ар илъэу къегъэлъагьо.
Бэчкъан – лъэпкъым итамыгь. Бэчкъан – лъэпкъ шъуашэхэу цIыфыр зэрыпсэухэрэм яшапхъ, якъэгъэлъэгъуапI. Бэчкъан къыгъэшIагъэр бэп шъхьаем, ылъэгъугъэр, зэхишIагъэр макIэп, гу зылъитагьэр загъорэ цIыфым иакъыл зынэсрэм шIокIы уигъаIоу чаны, игъэкIотыгъ. ИщыIэныгъэкIэ анахь зао къиным тефагъ. Инасыпти лIыжъ хъазынэу Шъалихьэ гъусэгъу къыфэхъугъ. Шъалихьэ шыр ыгъэшIуагъ, къыухъумагь, мэхъаджэхэу Хъызырэрэ Хьаджмосэрэ аIэкIигъэхьагъэп: заом игъом Шъалихьэ Лэкурэ игъусэу Бэчкъан мэзым щаIыгъыгъ, ар мэхъэджэжъхэм ашхын агу хэлъыгъ, Хъызыррэ Хьаджмосэрэ ар къадэхъугъэп, «зызгъэпартизанэу» мэзым къащыIукIaгъэхэми Шъалихьэ Бэчкъан аритыгъэп. Зэ къэбарыжъым иамалхэр ыгъэфедэмэ, зэ ахэр щыIэныгьэ шъыпкъэм рищэчыхэзэ, Къуекъом цIыф шэн куухэр къыгъэлъэгъонхэ ылъэкIыгъ.
Критикэр повестым шъхьашъорыкIокIэ ебгъукIуагъ, къыгурымыIогъэнри хэт, ау анахьэу къызэрыкIоу зэрэщымытым теубытагъэ икъу хэлъэу тыригъэгущыIагъэп. Критикэ игъэкIотыгъэр повестым ифэшъошагъ, «къылэжьыгъэу» щытыгъ – лъэныкъуабэкIэ ар, тилитературэ зэрэпсаоу пштэмэ, прозакIэу, эпосыкIэу щытыгъ.
Ауми Къуекъо Налбый бэшIагъэу лъэпкъ эпосым «енэкъокъуныр» ригъэжьагъ – апэрэ усэхэм, поэмэхэм ащыублагъэу эпосым (лъэпкъ жэрыIо усэныр ары зыфасIорэр мыщ дэжь) инэшанэхэм лъэшэу гуфаплъэу алъыплъэу ыублэгъагъ: усэр усэ къодый пIоми, етIани лъэпкъ гупшысэ иным уфищэу, лъэпкъ тарихъ кIыхьэм инэшанэхэр къыгъэущыжьхэу зыгорэхэр ахэлъыгъэх. ЖэрыIо усэным ахэр техыгъэу пIон плъэкIыщтэп, гупшысэ дэгъу кIэлъэу къэпIон хъумэ, енэкъокъух. Поэмабэхэм ар ащигъэунэфыгъ. Прозэм ыуж ихьаныр ыгу къызэкIым (ошIэ-дэмышIэу ар хъугъэп, поэзием хабзэу щилэжьыгъэхэу, щигъэпытэгъагъэхэм ар къатыгъ. «Черная гора» ытхыгьэ къодыеу, критикэри тхылъеджэхэри икъоу «хэмыплъагъэхэу» (ащ ехьылIагъэу нэужым дэхэкIае къатхыгъ), «Вино мертвых» ыцIэу роман къыхиутыгъ. ТIури «роман» пIонэуи щытэп, повестых пIоми хъурэп, а жанрэ хабзэхэм мыхэр арэкIыхэ фэдэу къытщэхъу.
Ay щытэу тIоми «Черная гора» («Iошъхьэ шIуцI», повестыр урысыбзэкIэ къыхиутыгъ, ары урыс къэIуакIэр нахь зыкIэдгъэфедэрэр) зыцIэ романыр урыс-кавказ заом ехьылIагъ. КIэлакIэу Нэшъуар хым икIыжьынхэу ежьэгъэ адыгэхэм ягъусэ фэдэу ары щыIэныгъэ шъыпкъэм зэрэщытлъэгъурэр; ау ар псыми рэкIо, жьыбгъэми дэбыбы, ымышIэшъурэ щымыIэми, лъэпкъэу зичIыгу къэзыбгынэрэр къыгъэущышъурэп, ылъэгъу пэтзэ, лъэпкъыр мэкIоды.
ШIыкIэ дэгъоу ар тхакIом къыхихыгъ – кIэлакIэу щыIэныгъэ лъапэм теуцорэ къодыем елъэгъу илъэпкъ къехъулIэрэр – а гъогу кIыхьэм адыгэхэр щаукIых, щыпалъэх, щагъэстых, бзылъфыгъэ зэпкъаджэмэ акIоцIылъ сабыйхэр пчыпыджынкIэ «жэкIагъохэм» къырадзы; адыгэмэ ямылъку ашIуаштэ, ячIыгу ашIуаубыты. КIалэм ылъэгъурэр зэкIэ шIуцIэ – мэз шIуцIэхэр, пщэгъо шIуцIэхэр, чэщ шIункIыхэр, къулэджэ шIункIым пшъэшъэжъыеу зэрыджэгухи дадзэжьыгъэр – къиныр къин къодыеу Н. Къуекъом, «Ма, шъуеплъ» ыIоу къыгъэлъагъорэп, къиныр лъэпкъ гупшысэшхом пхырыщыгъ; уигъэщынэн закъоп ащ мэхьанэу иIэр, уигъэщынэзэ, уигъэгупшысэнэу ары.
КIалэу зылъыплъэхэрэр ятэу Нарыч, нахьыжъэу Мэзагъу, нэмыкIхэр, ауми джэуап зимыIэ упчIабэ ыпашъхьэ къэуцу. Джэуапыр авторым игупшысэхэм ахэлъ. Iошъхьэ шIуцIэр ренэу уапашъхьэ ит – чэщырэ нэфын, мафэрэ мэзахэ, мэзекIо, шъотехьэ-текIэу зехъожьы, ау зэрэшIуцIэр къыхэщы сыдэу зишIыгъэми. ЕтIани зы лъэныкъо хэлъ: зылъэгъурэм щыгъупшэжьрэп, зылъэгъурэм Къушъхьэ шIуцIэр щыщы мэхъу. Мыщ гупшысэ ин репхы тхакIом: Еp кIочIэшху, уиумэхъынэу щыт, уфэмыяхэзэ къыпхэхьэ, узIэкIеубытэ, ежь фэдэу угупшысэным, упсэуным уенэцIэу уешIы. Ар къэубытыгъуай, къэгъэуцугъуай, уфэмысакъмэ, узIэкIиубытэщт. ШIур нахь кIочIэ макIэп шъхьаем, шlyp бэмэ апкъырылъы шъхьаем, зэкIэмэ ащыщы хъурэп, ШIум фэмыщагъэр Ем фэщагъэу мэхъу – ар щэч зыхэмылъ гупшыс. Iошъхьэ шIуцIэр Ем итамыгъэ ин, итамыгъэ лъэш, кIочIэшхоу хэлъым узэрещалIэ «жэкIагъохэм» ар янэ къыдилъфыгъэм фэд, алъы щыщ, ягугшысэ пчэгу ит, къин цIыфым къыфахьымэ, матхъэх, адыгэ пшъэшъэжъые цIынэм зэрэкупэу рыджэгухи, укIыкIаеу аукIи, чIадзыжьыгъ.
Мыстыгъэу, ышъхьэ пчэгъум пимылъагъэу, хымэ хэгъэгум (Тыркуем) имыкIыжьыгъэу зи къэнэнба, elo тхакIом, елъэгъу, имыкIыжьыным фэшI кIалэ горэм чъыгым зыраригъэпхыгъ, ау щытми къухьэу хым зэпырыкIхэрэмэ алъэплъэ, афэразэп, зэрикIыжьхэрэм фэшI ыгукIэ афэгуитIу, ауми акIэлъэплъэ: лъэпкъым къыпэкIэкIыгъэ тхьамыкIагъом гъунэ зэримыIэр ащкIэ Къуекъом егъэунэфы. Трагедием дунэе драматургием ылъэпсэ инхэр цыпэ-цыпэу къычIегъэщых, ахэмэ Къуекъор зэращыщым джэнджэш фэпшIыжьрэп.
Къиным уигъэгупшысэн фае, къиныр птамэ телъмэ уицIыцIыпэни ылъэкIыщт. Зыукъэбзыжьын зыфаIорэр къиным къыпкъырэкIы, зыукъэбзыжьыныр мэхьанэу зэпхыгъэр зыуужьыжьыныр ары, къинэу птелъыгъэр пщымыгъупшэрэми, ащ аужырэ кIуачIэу уиIэр ебгъэшхыжьмэ, уаужы къэкIхэрэр сыдэущтэу щыIэщтых? Ар Iоф цIыкIу пIонэу щытэп: Нэшъуар къегъэзэжьы, ащкIэ Мэзагъом ишIогъэшхо къэкIо, къегъэзэжьы ылъэпкъ амал зэриIэкIэ ыпкъ ригъэуцожьынэу, ичIыгу ылэжьынэу, щыIакIэр икIэрыкIэу щыгъэпсыгъэн гухэлъ иIэу. Нэфынэм къегъэзэжьы икIэрыкIэу щыIэныгъэм фэлэжьэнэу.
«Вино мертвых» («Хьадэхэм ясан») къыубытрэ лъэхъанэр гъунапкъэ зиIэ уахътэу щытэп – адыгэмэ ятарихъ зэрэпсаоу: нартмэ апэкIэ къыщыублагъэу, тилъэхъанэ, ащ къынэуж лъэхъанэхэр, дин зыщытимыIагъэр, диным тыпылъы зыхъугъэр, динхэр зэблэтхъухэу зыщытыгъэр, хэгъэгу нэшанэ иIэным зыщыкIэбэнэу заублагьэр (Рэдэд иуахът), ащ къыкIэлъыкIогъэ мамлюкхэм ятетыгъу, Щэрджэс шъолъырыр зы фэдэ хьазырэу зыхъугъэр, зэо-банэу лъэпкъым пыщылъыгъэхэр, кавказ тарихъ заор, ащ къынэуж къытэрыкIуагъэр зэкI, непэ къэсыжьэу, неущрэ мафэми ипхъэджашъо тыридзэу.
Адыгэ жэрыIо эпосыр ыгъэфедэзэ, Н. Къуекъом роман пIоми хъунэу, поэмэми тефэу, ау зытефэрэ шъыпкъэр лъэпкъ эпосыр арэу ытхыгъ. КIо роман аIуагъэшъ, тэри арэущтэу тIон – арэу пIоми, роман нэшанэ бэу иIэу къычIэбгъэщын плъэкIыщт. «Вино мертвых» – песня, прекрасная песня о тех, которые жили красиво, честно, «сильно», благородно, но которые так же
честно, красиво и благородно ушли и уходят по сей день из жизни». ТхакIоу зигугьу къэтшIырэм ыIорэм шъыпкъэ хэлъ – орэд, еIo «Вино мертвых», ау орэд къызэрыкIоп, орэд чэфэп, къэшъо орэдэп, лъэпкъым итарихъ хьылъэ къызэIузыхырэ орэд.
Мифологиер инэу романым щыгъэфедагъ – ар эпосым щыщ героибэ къыхэзыщэрэр, ацIэхэр зэпырыгъэзагъэу авторым къытыхэзэ (Шэбатныкъу – Къунтабэш, нэмыкIхэри). ЛIыгъэрэ зэфагъэмрэ афэзаохэзэ къахьыгъэх романым игеройхэр, ШIур къаухъумэу, щыIэныгъэр къаухъумэу. Ахэр Шэбатныкъу, нартхэр, Рэдэд, Чэтэо зэшхэр, нэмыкIхэр, апэгъэуцугъэх зэон Iоф зымышIэхэу, лъыгъэчъэным хэмыкIрэ Хьаткъоесхэм – заом фэшъхьаф Iоф ямыIэм фэд. Пащэм (Предводитель зыфиIуагъэр ары урысыбзэкIэ) иобраз хъазынэ дэд, ащ гупшысэу ыкIи гурышэу зэрихьэрэр бэ: лъэпкъым ипащ, ежь ыIорэм-ышIэрэм мэхьанэшхо яI.
Романым нэшэнэ шъхьаIэу иIэм фэгъэхьыгъэу гущыIэ заул: ащ фэдэ (Къуекъом ироман) композицие бгъэуцуныр псынкIэу щытэп. Iофыгъо зэфэшъхьаф ар зэпхыгъэр: апэрэр – романым философскэ гупшысэр («гупшысэрэ сюжетыр») ылъапс, цIыфыр, ар зыфэдэр, цIыфыр къэхъугъэмэ, ащыгъупшэжьынэу къэхъурэп, цIыфлъэпкъыр къэхъугъэмэ, кIоды хъущтэп; Емрэ ШIумрэ акIуачIэ ренэу ауплъэкIу зэпытыщт, нэмыкIхэр; ятIонэрэр – охътабэ романым къеубыты, ар зы сюжет пшIыныр псынкIэ пIонэу щытэп (новеллэ 17-эу зэтыриутыгъэми), Къуекъом зы къэIотэн, къэгъэлъэгъон шъолъырым ар рищэн ылъэкIыгъ; ящэнэрэр – прозэ иным зэрепхыгъэу цIыф шэнхэр (мифологие лъэныкъор къахахьэми) къыгъэлъэгъон – IэкIоцI амалышхо фэхъугъ; яплIэнэрэр – зы бзэкIэ тхыгъэми романыр, уеплъыпэмэ, хэолъагъо бзэм, стилым алъэныкъокIэ новеллэ пэпчъ ежь шъуашэ зэриIэр. НэмыкI нэшанэу иIэр макIэп – ау ахэмэ гущыIэ фэшъхьаф ящыкIагъ.
Къуекъо Налбый жанрэ зэфэшъхьафхэмкIэ тхэн амал иIагь – поэзиери, поэзиери, драматургиери ыIэ къихьэщтыгъэх зэфэдэу, зы художественнэ кIочIэ ин ахэлъэу. Ау кIэгъэтхъыгъэн фае зы лъэныкъо: жанрэ пэпчъ хабзэу хэлъхэр икъу фэдизэу зэрэIэкIэлъыгъэм имызакъоу – ар гъэнэфэгъэ шъыпкъэу олъэгъу, – жанрэ зэфэшъхьафхэмкIэ тхыгъэ произведениехэм зэпэблагъэ-зэщыщ лъэныкъоу зыдаIыгъыгъэр бэ. ЗыфасIорэр: усэ ытхыгъэп прозэм ифилософие ин хэмылъэу, цIыф драмэм инэшэнэ шъхьаIэхэр къыхэмыщэу; прозэ ытхыгъэп поэзиеми, драмэми жанрэ нэшэнэ шъхьаIэу зыдаIыгъхэр къыщымылъэгъуагъэу; джащ фэд, идрамэхэм усэн философие иныр ащыушэтыгь, прозэ-эпическэ шъошэ игъэкIотыгъэхэр къыщагъэунэфы. Талант иным, талант хэхыгъэм ахэр ишыхьатых.
Ауми жанрэм ихэбзэ гъэнэфэгъэ-хэхыгъэхэр пштагъэми, ащ илъэгэпIэ инхэм анэмысыгъэ ытхыгъэ фэдэу къысщыхъурэп – усэныр, прозэр, драматургиер зафашъхьафых, нэрымылъэгъу IэкIоцI хабзэхэмкIэ зэгопхынхэ умылъэкIынэу зэщыщых. Сыда Къуекъо Налбый итхакIэр пloy упчIэ бгъэуцумэ, апэрэу джа лъэныкъор хэбгъэунэфыкIын фаеу къысшIошIы.
ЩэшIэ Щамсэт