«ЧIыгур сыгу къыщекIокIы…»

(КъызыкIэлъыкIорэр бэдзэогъум и 17-м къыдэкIыгъэ номерым ит).

Iуашъхьэр, чIыгу зэпэIулъ иныкIаер псым фахьына, ар ымышIэу ашIэрэп, тхакIом символическэ образым драмэшхо кIелъхьэ: лъэпкъым къыфэ­нэ­жьыгъэ чIыгу такъыр цIыкIур тенджыз гъунэнчъэм хихьагъэу ехьы. Лъэпкъым иаужырэ ма­фэхэр ары драматургыр зытегущыIэрэр. Ар аужырэу зэрэщытыр зэкIэма ашIа? АшIэ-
рэп, ашIэнэу чIыпIэ итхэми.

Драмэр зэгъэпсылIэгъэ гу­пшысэр жъымрэ ныбжьыкIэ­хэмрэ къуаджэм игъэкощыжьын зэрегупшысэхэрэ лъэныкъохэр зэрэзэблэкIыхэрэр ары. Джэбагъ унагъом ышъхь, зауи бани къызэлыжьыгъэр бэ, нэмыкI чIыгуби лъэпкъыби ылъэгъугъ. Ау лъэпкъхэри чIыгухэри ыумы­сыхэрэп, пхъэтэпэмыхь ышIы­хэрэп, арэу щытми, ежь къыз­хэкIыгъэ лъэпкъымрэ къызщы­хъугъэ чIыгумрэ (къуаджэмрэ) зэригъэпшэнхэ щыIэп. Къэлэ унэм защэжьми хьалыгъугъэжъэ хьакурэ лэжьыгъэр щиIыгъынэу конырэ щишIыгъэх.

Ятэ зэрэпсэурэр къом (Ис­хьакъ) ыштэрэп, чэщи мафи мы­уцоу ар зыпылъыр къэлакIэр зэригъэпсыщтыр, хабзэм фэ­гъэхьыгъэ Iофхэр ышIэныр ары. Бгышъхьэ горэм уц шIагъо зэ­кIэри ыгъэхъужьэу къытекIэщтыгъэ, ар чIимыгъэбылъхьаным Джэбагъ пылъ, ар чIимыгъэбылъхьэмэ, лъэпкъыр лIэшIэ­гъубэмэ псаоу ащызыгъэIэгъэ уцыр ымыгъэкIодымэ мыхъунэу Исхьакъ унашъо къыфашIыгъ. А Iофыгъо хьылъэхэр — къуаджэм, цIыфхэм ягъэкощын — бэрэ литературэм къыщаIэтэу къы­хэкIыгъ — драмэ шъыпкъэм нэсы. В. Распутиным иповестэу «Прощание с Матерой» зыфиIорэр, ащ ифэмэ-бжьымэхэр С. Пэнэшъум ироманэу «Псы къаргъом ычIэгъ» зыфиIорэми хэолъагъо. Къуекъом а Iофы­гъом философскэ гупшысэ ин кIилъхьэзэ тегущыIагъ. Ащ пыт пшIошIыщт «Тятэжъмэ яорэдхэр» зыфиIорэр: адыгэ орэдыжъхэмрэ къэбарыжъхэмрэ ыгъэфеди Къуекъом ар сце-
нэм къыщагъэлъэгъон алъэ­кIы­нэу зэкIужьэу зэхигъэуцуагъэ: пьесэм ихэбзэ инхэр къы­димылъытэхэрэми, лъэпкъым пэкIэкIыгъэ тарихъ хьылъэр ащ хэолъагъо. ЖэрыIо къэугъои­гъэу щыIэхэм ежь ыусыгъэхэри ахигъахъохэзэ, Къуекъом а композицие хъазынэр ытхыгъ. Тиартистхэм бэрэ къагъэлъэгъуагъ.

Къуекъом пьесэу ытхыгъэхэм ижабзэкIи игъэпсыкIэкIи къахэщы «СышъолъэIу, сыжъугъэтIылъыжь» зыцIэр. Къуекъом нахьыпэкIи сэмэркъэу зыхэлъ сценическэ тхыгъэхэр иIэх —Хьэракъырэ Хьэкъарэрэ якъэбархэр, ШъэоцIыкIу къехъулIагъэхэр — лъэпкъ шэнхэмрэ лъэпкъ гупшысэкIэ хьалэмэтрэ ахэм ахэлъ. «СышъолъэIу, сы­жъугъэтIылъыжь» зыцIэ пьесэ-ми сэмэркъэу (гухэкIым ыкIыIу) ин хэлъ: лIыр лIагъэ, ау зыгъэ­тIылъыжьын къуаджэм къыдэ­кIырэп — зыр шакIо щыI, зыр нэмыкI хэгъэгу кIуагъэ, адрэр бзэджашIэ щыI, бэхэр ешъогъэ-утэшъуагъэхэу гъогубгъумэ аIу­лъых, мэхъуанэх, карт ешIэх. ЛIагъэр къэхъужьыгъэу а зэ­пстэумэ хьыкум атырешIыхьэ. ТхакIом Iофыгъо инхэр егъэуцух, ахэр художественнэ амалышIур зыдиIыгъын ылъэкIызэ зэшIуехых.
НэмыкI пьесэхэри — тари­хъым фэгъэхьыгъэу («Пщы-оркъ зау»), сабыйхэми афэгъэхьы-гъэу («Шъэожъыемрэ ЦэIунэ­жъымрэ») Къуекъом ытхыгъэх.
Гъэхъэгъэ инхэр Къуекъо Налбый прозэм щишIыгъэх —рассказхэр, повестхэр, романхэр ытхыгъэх. Нахьыпэу ытхыгъэмэ ащыщ повестэу «Шымэ ялыеу Бэчкъан» зыфиIорэр. Псэушъхьэмэ яхьылIагъэу ма­кIэп дунэе литературэм щатхыгъэр — аужырэ анахь дэгъухэм ащыщых «Плаха», «Пегий пес, бегущий краем моря», «Буранный полустанок», «Прощай, Гульсары» зыфиIоу Чингиз Айтматовым ытхыгъэхэр.

Ащ фэдэу къэбгъэлъэгъон плъэкIыщтыр макIэп — урыс литературэми бэ щатхыгъэр. ­
Ащ фэдэ щысэхэр фэшъхьаф лъэпкъ литературэхэм зэрахэтым паеп Къуекъор ащ зыкIыпыхьагъэр: шыр адыгэм ищыIэныгъэ егъашIэм хэт — иIофшIэгъу, иныбджэгъу, иупчIэжьэгъу, икъэухъумакIу, шыр адыгэмэ анахь агъэлъэпIэрэ псэушъхьэу яI (КIэрэщэ Тембот ытхыгъэхэм ар къаушыхьаты. ЩыIэх адыгэ литературэм ыгъэунэфыгъэ фэ­шъхьаф щысэхэри — Еутых Аскэр, Кощбэе Пщымаф, Нэхэе Руслъан). Къуекъо Налбыи Бэчкъан (шым ары ыцIэр) лъэпкъым итамыгъэу, итарихъэу, инасыпэу елъытэ. Ащ фэдэ шэу дунаим къытенэжьыгъэр зырыз гор ныIэп, а зызакъор арынкIи хъун, ар кIодымэ, лъэпкъыр кIодыгъэм фэдэу елъытэ тха­кIом. Бэчкъан къехъулIэрэр, зыхахьэрэр, зыхэкIырэр, ныб­джэгъу е джэгъогъу фэхъухэрэр зэкIэ упкIэпкIыгъэу къызэIуехы тхакIом. «Н. Къуекъор шым тесэу, е готэу цIыф ылъэгъу­гъэп, тыдэ къырихырэ мыщ фэдиз шIэныгъэ-гулъытэныгъэу шы щыIэныгъэм къыхихырэр?» озыгъэIони щыI. Арэу щытми, игъашIэ шыбгым исэу къыхьыгъ пшIуигъэшIэу шым ищыIэныгъэ лъапсэ къыкIэрыкIмэ, цIыф щы­Iэныгъэм ишъолъыр игъэкIотыгъэу ар илъэу къегъэлъагъо.

Бэчкъан — лъэпкъым ита­мыгъ. Бэчкъан — лъэпкъ шъуашэхэу цIыфыр зэрыпсэухэрэм яшапхъ, якъэгъэлъэгъуапI. Бэчкъан къы­гъэшIагъэр бэп шъхьаем, ылъэ­гъугъэр, зэхишIагъэр макIэп, гу зылъитагъэр за­гъорэ цIыфым иакъыл зынэсрэм шIокIы уигъа­Iоу чаны, игъэ­­кIо­тыгъ. Ищы­Iэ­ныгъэкIэ анахь зэо къиным те­фагъ. Инасыпти, лIыжъ хъазынэу Шъалихьэ гъусэгъу къыфэ­хъугъ. Шъа­лихьэ шыр ыгъэ­шIуагъ, къыухъумагъ, мэхъаджэхэу Хъызыррэ Хьаджмо­сэрэ аIэ­кIигъэ­хьа­гъэп: за­ом ­игъом Шъалихьэ Лэкурэ игъусэу Бэчкъан мэзым ща­Iыгъыгъ, ар мэхъэджэжъхэм ­ашхын агу хэлъыгъ, Хъызыррэ Хьаджмосэрэ ар къадэхъугъэп, «зызгъэпартизанэу» мэзым къащыIукIaгъэхэми Шъалихьэ Бэчкъан аритыгъэп. Зэ къэбарыжъым иамалхэр ыгъэфедэмэ, зэ ахэр щыIэныгъэ шъыпкъэм рищэчыхэзэ, Къуекъом цIыф шэн куухэр къыгъэлъэ­гъонхэ ылъэкIыгъ.

Критикэр повестым шъхьа­шъорыкIокIэ ебгъукIуагъ, къыгу­рымыIогъэнри хэт, ау анахьэу къызэрыкIоу зэрэщымытым те­убытэгъэ икъу хэлъэу тыригъэгущыIагъэп. Критикэ игъэ­кIотыгъэр повестым ифэшъо­шагъ, «къылэжьыгъэу» щытыгъ — лъэныкъуабэкIэ ар, тилитературэ зэрэпсаоу пштэмэ, про­закIэу, эпосыкIэу щытыгъ.
Ауми, Къуекъо Налбый бэшIагъэу лъэпкъ эпосым «енэ­къокъуныр» ригъэжьагъ — апэ­рэ усэхэм, поэмэхэм къащыублагъэу эпосым (лъэпкъ жэрыIо усэныр ары зыфасIорэр) инэшанэхэм лъэшэу гуфаплъэу алъыплъэу ыублэгъагъ: усэр усэ къодый пIоми, етIани лъэпкъ гупшысэ иным уфищэу, лъэпкъ тарихъ кIыхьэм инэшанэхэр къыгъэущыжьхэу зыгорэхэр ахэлъыгъэх. ЖэрыIо усэным ахэр техыгъэу пIон плъэкIыщтэп, гупшысэ дэгъу кIэлъэу къэпIон хъумэ, енэкъокъух. Поэмабэхэм ар ащигъэунэфыгъ. Прозэм ыуж ихьаныр ыгу къызэкIым, ошIэ-дэмышIэу ар хъугъэп, поэзием хабзэу щи­лэжьыгъэхэу, щигъэпытэгъа­гъэхэм ар къатыгъ. «Черная гора» ытхыгъэ къодыеу, критикэри тхылъеджэхэри икъоу «хэмыплъагъэхэу» (ащ ехьы­лIагъэу нэужым дэхэкIае къа­тхыгъ), «Вино мертвых» ыцIэу роман къыхиутыгъ. ТIури «роман» пIонэуи щытэп, повестых пIоми хъурэп, а жанрэ хабзэхэм мыхэр арэкIыхэ фэдэу къыт­щэхъу.

Aрэy щытэу тIоми, «Черная гора» («Iошъхьэ шIуцI», повестыр урысыбзэкIэ къыхиутыгъ, ары урыс къэIуакIэр нахь зыкIэдгъэфедэрэр) зыцIэ рома-
ныр Урыс-кавказ заом ехьы­лIагъ. КIэлакIэу Нэшъуар хым икIыжьынхэу ежьэгъэ адыгэхэм ягъусэ фэдэу ары щыIэныгъэ шъыпкъэм зэрэщытлъэгъурэр; ау ар псыми рэкIо, жьыбгъэми дэбыбы, ымышIэшъурэ щымы­Iэми, лъэпкъэу зичIыгу къэзыбгынэрэр къыгъэущышъурэп, ылъэгъу пэтзэ, лъэпкъыр мэкIоды.

ШIыкIэ дэгъоу ар тхакIом къыхихыгъ — кIэлакIэу щыIэныгъэ лъапэм теуцорэ къодыем елъэгъу илъэпкъ къехъу­лIэ­рэр — а гъогу кIыхьэм адыгэхэр щаукIых, щыпалъэх, ща­гъэстых, бзылъфыгъэ зэпкъа­джэмэ акIоцIылъ сабыйхэр пчы­пыджынкIэ «жэкIагъохэм» къырадзы; адыгэмэ ямылъку ашIуаштэ, ячIыгу ашIуаубыты. КIалэм ылъэгъурэр зэкIэ шIуцIэ – мэз шIуцIэхэр, пщэгъо шIуцIэхэр, чэщ шIункIхэр, къулэджэ шIункIым пшъэшъэжъыеу зэрыджэгухи дадзэжьыгъэр — къиныр къин къодыеу Н. Къуе­къом «Ма, шъуеплъ» ыIоу къыгъэлъагъорэп, къиныр лъэпкъ гупшысэшхом пхырыщыгъ; уигъэ­­щынэн закъоп ащ мэхьанэу иIэр, уигъэщынэзэ, уигъэ­гупшысэнэу ары.

КIалэу зылъыплъэхэрэр ятэу Нарыч, нахьыжъэу Мэзагъу, нэмыкIхэр, ауми джэуап зимыIэ упчIабэ ыпашъхьэ къэуцу. Джэуа­пыр авторым игупшы­сэхэм ахэлъ. Iошъхьэ шIуцIэр ренэу уапашъхьэ ит — чэщырэ нэфын, мафэрэ мэзахэ, мэзе-
кIо, шъотехьэ-текIэу зехъожьы, ау зэрэшIуцIэр къыхэщы сыдэу зишIыгъэми. ЕтIани зы лъэныкъо хэлъ: зылъэгъурэм щы­гъу­пшэжьрэп, зылъэгъурэм Къу­шъхьэ шIуцIэр щыщ мэхъу. Мыщ гупшысэ ин репхы тхакIом: Еp кIочIэшху, уиумэхъынэу щыт, уфэмыяхэзэ къыпхэхьэ, узIэ­кIеубытэ, ежь фэдэу угупшысэным, упсэуным уенэцIэу уешIы. Ар къэубытыгъуай, къэгъэуцугъуай, уфэмысакъмэ, узIэкIи­убытэщт. ШIур нахь кIочIэ ма­кIэп шъхьаем, шlyp бэмэ апкъы­рылъ шъхьа­ем, зэкIэми ащыщ хъурэп, ШIум фэмыщагъэр Ем фэщагъэу мэхъу — ар щэч зы­хэмылъ гупшыс. Iошъхьэ шIу-
цIэр Ем итамыгъэ ин, итамыгъэ лъэш, кIочIэшхоу хэлъым узэ­рещалIэ «жэкIагъохэм» ар янэ къадилъфыгъэм фэд, алъы щыщ, ягугшысэ пчэгу ит, къин цIыфым къыфахьымэ, матхъэх, адыгэ пшъэшъэжъые цIынэм зэрэкупэу рыджэгухи, укIыкIаеу аукIи, чIадзыжьыгъ.

Мыстыгъэу, ышъхьэ пчэгъум пимылъагъэу, хымэ хэгъэгум (Тыркуем) имыкIыжьыгъэу зи къэнэнба, elo тхакIом, елъэгъу, имыкIыжьыным фэшI кIалэ го­рэм чъыгым зыраригъэпхыгъ, арэу щытми, къухьэу хым зэпы­рыкIхэрэм алъэплъэ, афэразэп, зэрикIыжьхэрэм фэшI ыгукIэ афэгуитIу, ауми акIэ­лъэплъэ: лъэпкъым пэкIэкIыгъэ тхьамыкIагъом гъунэ зэримыIэр ащкIэ Къуекъом егъэунэфы. Трагедием дунэе драматургием ылъэпсэ инхэр цыпэ-цыпэу къычIегъэщых, ахэм Къуекъор зэращыщым джэнджэш фэпшIы­жьырэп.

Къиным уигъэгупшысэн фае, къиныр птамэ телъмэ уицIыцIыпэни ылъэкIыщт. «Зыукъэбзы­жьын» зыфаIорэр къиным къы­пкъырэкIы, зыукъэбзыжьыныр мэхьанэу зэпхыгъэр зыуужьы­жьыныр ары, къинэу птелъы­гъэр пщымыгъупшэрэми, ащ аужырэ кIуачIэу уиIэр ебгъэшхыжьмэ, уауж къикIхэрэр сыдэущтэу щыIэщтых? Ар Iоф цIыкIу пIонэу щытэп: Нэшъуар къегъэзэжьы, ащкIэ Мэзагъо ишIогъэшхо къэ­кIо, къегъэзэжьы илъэпкъ амал зэриIэкIэ ыпкъ ригъэуцожьынэу, ичIыгу ылэжьынэу, щыIакIэр икIэрыкIэу щыгъэпсыгъэн гухэлъ иIэу. Нэфынэм къегъэзэжьы икIэрыкIэу щыIэныгъэм фэлэжьэнэу.

«Вино мертвых» («Хьадэхэм ясан») къыубытрэ лъэхъаныр гъунапкъэ зиIэ уахътэу щытэп — адыгэмэ ятарихъ зэрэпсаоу: нартмэ апэкIэ къыщыублагъэу тилъэхъанэ, ащ къынэуж лъэ­хъанэхэр, дин зыщытимыIагъэр, диным тыпылъы зыхъугъэр, дин­хэр зэблэтхъухэу зыщытыгъэр, хэгъэгу нэшанэ иIэным зыщыкIэбэнэу заублагъэр (Рэ-
дэд иуахът), ащ къыкIэлъыкIогъэ мамлюкхэм ятетыгъу, Щэр­джэс шъолъырыр зы фэдэ хьа­зырэу зыхъугъэр, зэо-банэу лъэп­къым пыщылъыгъэхэр, Кав­каз тарихъ заор, ащ къы­нэуж къытэрыкIуагъэр зэкI, непэ къэсыжьэу, неущрэ мафэми ипхъэджашъо тыридзэу.

Адыгэ жэрыIо эпосыр ыгъэфедэзэ, Н. Къуекъом роман пIоми хъунэу, поэмэми тефэу, ау зытефэрэ шъыпкъэр лъэпкъ эпосыр арэу ытхыгъ. КIо роман аIуагъэшъ, тэри арэущтэу тIон — арэу пIоми, роман нэшанэ бэу иIэу къычIэбгъэщын плъэ­кIыщт. «Вино мертвых» — песня, прекрасная песня о тех, которые жили красиво, честно, «сильно», благородно, но которые так же честно, красиво и благородно ушли и уходят по сей день из жизни». ТхакIоу зигугъу къэтшIырэм ыIорэм шъыпкъэ хэлъ — орэд, еIo «Ви­но мертвых», ау орэд къызэ­рыкIоп, орэд чэфэп, къэшъо орэдэп, лъэпкъым итарихъ хьы­лъэ къызэIузыхырэ орэд.

Мифологиер инэу романым щыгъэфедагъ — ары эпосым щыщ героибэ къыхэзыщэрэр, ацIэхэр зэпырыгъэзагъэу авторым къытыхэзэ (Шэбатныкъу — Къунтабэш, нэмыкIхэри). ЛIы­­гъэрэ зэфагъэмрэ афэзаохэзэ къахьыгъэх романым игеройхэр, ШIур къаухъумэу, щыIэныгъэр къаухъумэу. Ахэр Шэбатныкъу, нартхэр, Рэдэд, Чэтэо зэшхэр, нэмыкIхэр, апэгъэуцугъэх зэон Iоф зымышIэхэу, лъыгъэчъэным хэмыкIрэ Хьаткъоесхэм — заом фэшъхьаф Iоф ямыIэм фэд. Пащэм («Предводитель» зыфи­Iуагъэр ары урысыбзэкIэ) иобраз хъазынэ дэд, ащ гупшысэу ыкIи гурышэу зэрихьэрэр бэ: лъэпкъым ипащ, ежь ыIорэ-ышIэрэм мэхьанэшхо яI.
Романым нэшэнэ шъхьаIэу иIэм фэгъэхьыгъэу гущыIэ заул: ащ фэдэ (Къуекъом ироман) композицие бгъэуцуныр псын­кIэу щытэп. Iофыгъо зэфэ­шъхьаф ар зэпхыгъэр: апэрэр — романым философскэ гу­пшысэр («гупшысэрэ сюжетыр») ылъапс, цIыфыр, ар зыфэдэр, цIыфыр къэхъугъэмэ, ащыгъу­пшэжьынэу къэхъурэп, цIыф­лъэпкъыр къэхъугъэмэ, кIоды хъущтэп; Емрэ ШIумрэ акIуачIэ ренэу ауплъэкIу зэпытыщт, нэ­мыкIхэр; ятIонэрэр — охътабэ романым къеубыты, ар зы сюжет пшIыныр псынкIэ пIонэу щытэп (новеллэ 17-у зэтыри­утыгъэми), Къуекъом зы къэ­Iотэн, къэгъэлъэгъон шъолъырым ар рищэн ылъэкIыгъ; ящэ­нэрэр — прозэ иным зэ­репхыгъэу цIыф шэнхэр (мифологие лъэныкъор къахахьэми) къыгъэлъэгъоныр — IэкIоцI ама­лышхо фэхъугъ; яплIэнэрэр — зы бзэкIэ тхыгъэми романыр, уеплъыпэмэ, хэолъагъо бзэм, стилым алъэныкъокIэ новеллэ пэпчъ ежь шъуашэ зэриIэр. Нэ­мыкI нэшанэу иIэр макIэп — ау ахэм фэшъхьаф гущыIэ ящыкIагъ.
Къуекъо Налбый жанрэ зэфэшъхьафхэмкIэ тхэн амал иIагъ — поэзиери, прозэри, драматургиери ыIэ къихьэщтыгъэх зэфэдэу, зы художественнэ кIо­­чIэ ин ахэлъэу. Ау кIэгъэтхъы­гъэн фае зы лъэныкъо: жанрэ пэпчъ хабзэу хэлъхэр икъу фэдизэу зэрэIэкIэлъыгъэм имызакъоу, ар гъэнэфэгъэ шъып­къэу олъэгъу, жанрэ зэфэшъхьафхэмкIэ тхыгъэ произведениехэм зэпэблэгъэ-зэщыщ лъэныкъоу зыдаIыгъыгъэр бэ. ЗыфасIорэр: усэ ытхыгъэп прозэм ифилософие ин хэмылъэу, цIыф драмэм инэшэнэ шъхьаIэхэр къыхэмыщэу; прозэ ытхыгъэп поэзиеми, драмэми жанрэ нэшэнэ шъхьа­Iэу зыдаIыгъхэр къыщымылъэгъуагъэу; джащ фэд, идрамэхэм усэн философие иныр ащыушэтыгь, прозэ-эпическэ шъошэ игъэкIотыгъэхэр ащыгъэунэ­фыгъ. Талант иным, талант хэхыгъэм ахэр ишыхьатых.
Ауми, жанрэм ихэбзэ гъэ­нэфэгъэ-хэхыгъэхэр пштагъэми, ащ илъэгэпIэ инхэм анэмысыгъэ ытхыгъэ фэдэу къысщыхъурэп — усэныр, прозэр, драматургиер зэфэшъхьафых, нэрымы­лъэгъу IэкIоцI хабзэхэмкIэ зэгопхынхэ умылъэкIынэу зэщыщых. «Сыда Къуекъо Налбый итхакIэр?» пloy упчIэ бгъэуцумэ, апэрэу джа лъэныкъор хэбгъэ­унэфыкIын фаеу къысшIошIы.

ЩэшIэ Щамсэт.