Чылэу Алыуарэ (Бжыхьэкъуае) ихъишъэ щыщ 27.09.18

Къалэу Екатеринодар непэ зыдэщыт чIыпIэм, псыхъоу Пшызэ иджабгъу нэпкъ, къызыты­ра­гъэ­уцом, бжъэдыгъумэ ящыIэкIэ–псэукIэ зэхъокIыныгъэшхохэр фэхъугъагъэх.

Мызэу, мытIоу 1792-рэ илъэ­сым къыщегъэжьагъэу, гъэмафи кIымафи зэпимыгъэоу урысыдзэм экспедициехэр зэхищэхэти, Пшызэ исэмэгу нэпкъ тесыгъэхэ адыгэ чылэхэм къякIути, тыригъэстыкIыщтыгъэх, псаоу къэнагъэхэ цIыфхэр гъэ­ры ашIыщтыгъэх, ябылымхэр ыкIи яшыхэр афыхэти, зэкIэ­кIожьыщтыгъэх.

1830-рэ илъэсым итыгъэгъэзэ (декабрэ) мазэ Пшызэ зэщтым, пачъыхьагъум идзэу нэ­бгырэ мин 16 зыхэтыгъэр мы­лымкIэ къызэпырыкIи, псы­хъоу Афыпс нэс лъыкIотэгъагъ. А уахътэр ары чылэхэу Бжы­хьэкъуае, Козэт, Тэхъутэмы­къуае, Инэм ыкIи Щынджые урысые хэгъэгум щыщыхэ зы­хъугъагъэхэр. Кавказ заор заухым, непэрэ Тэхъутэмыкъое районым къинэжьы­гъагъэхэ чылэхэр Кубанскэ хэкум и Екатеринодарскэ отдел щыщ хъугъагъэх. Къуаджэмэ адэ­сыгъэхэр ыгъэIорышIэнхэу, ащкIэ Кубанскэ хэкум иIэ­шъхьэтет IэпыIэгъу фэхъунэу цIыф агъэнэфэгъагъ.

Пачъыхьагъум унашъоу «Положение об устройстве аульных обществ Кубанской области» зыфиIоу къыдигъэ­кIыгъагъэм къызэрэдилъытэу, зэкIэ чылэхэр агъэIорышIэнхэу ахэм общественнэ правлениехэр ащызэхащэщтыгъэх. Ахэм тхьаматэ (старшинэхэу) афа­шIыщтыгъэх Урысыем икъулыкъушIэ адыгэхэр.

Кавказым инаместникэу Уры­сыем иимператор къыгъэкIо­гъагъэм иунашъоу тыгъэгъазэм (декабрэм) и 30-м, 1869-рэ илъэ­сым къыдигъэкIыгъагъэм тетэу апэрэ Бжыхьэкъое чылэ гъэIорышIапIэр 1870-рэ илъэсым зэхащэгъагъ. Апэрэ чылэ старшинэу тырагъэхьэгъагъэр юнкерэу Барцо Шъэуай.

Урысыем щыщ хъугъэхэу ма­мырэу щыIагъэхэ бжъэдыгъу чылэмэ адэсыгъэхэ цIыфхэм фитыныгъэ къаратыгъагъ къалэу Екатеринодар дэтыгъэхэ бэдзэрхэмрэ щызэхащэхэрэ ермэлыкъхэмрэ ащыщэнхэу ыкIи ащыщэфэнхэу.

П. П. Короленкэм «Горские поселения в Черномории в 1791 — 1796 г.г.» зыфиIорэм щитхыщтыгъ пшызэIус адыгэхэм урысхэр ягъунэгъу зэхъу-хэм зэхахьэхэу, сатыу ­зэдашIэу зэрэрагъэжьэгъагъэр: бжъэ­дыгъумэ урысхэм афащэщтыгъэх коцыр, гъажъор, щэм хэшIыкIыгъэхэ гъэщхэр ыкIи ахэм анэмыкIхэ гъомылап­хъэхэри; унэхэр зэрашIыщтхэ пхъэ псэолъапхъэхэр, онэшхэм­рэ кум кIашIэхэрэ шыхэмрэ атыралъхьэхэрэ пкъыгъохэр, дахэу шIыгъэхэ нэмазлыкъхэр, бжьэматэхэр. Черноморьем исыгъэхэ къэзэкъхэм адыгэмэ къаIэкIагъахьэщтыгъэх товар зэ­фэшъхьафхэр ыкIи адыгэ шъолъырым щымыIэгъэ щыгъур.

Бжъэдыгъухэм къафащэхэрэ пкъыгъохэм къакIэкIон фаер икъоу арагъэгъотыжьыным пае ятовархэр зыщызэрахъожьынхэ алъэкIыщтхэ хэхыгъэ чIыпIэ­хэр Пшызэ Iушъо Урысыем къы­­щызэIуихыгъагъэх, «меновые дворы» араIощтыгъэр. Ащ фэдэ чIыпIэхэр щыIэхэ зэрэхъугъэм щэн–щэфын–зэхъожьынымкIэ бгъуитIуми федэшхо къафи­хьыщтыгъэ.

Урысыем къыщашIыхэрэ пкъы­гъохэмрэ фабрикэхэм къы­дагъэкIыгъэхэ товархэмрэ бжъэ­дыгъухэм къызэраIэкIахьэхэрэм адырэ адыгэ лъэпкъхэр къе­хъуапсэщтыгъэх ыкIи къызэрэугъоихэмэ, шъолъырым къихьэ­хэзэ, зэрарышхо къарахыщтыгъэ. Щэн-щэфыным имызакъоу, бжъэдыгъухэр лъэшэу агъэмы­сэщтыгъэх урысмэ язэонхэу зэрапэмыуцущтыгъэхэмкIэ.

Я ХIХ-рэ лIэшIэгъум Екатеринодар пэблагъэхэу щысы­гъэхэ къуаджэхэр товар–ахъщэ рыпсэукIэм хэщагъэхэу зэрэщытыгъэхэм къыхэкIэу, къалэм лъэшэу экономическэу епхы­гъэхэ хъугъагъэх. Товар хъо­жьыным хэкIыхи, ахъщэр агъэфедэзэ щэн–щэфыным хэхьэ­­гъагъэх. Ахъщэр зилIэужыгъор ыкIи кIуачIэу иIэр бжъэдыгъумэ къагурыIогъагъ: уищыкIэгъэ хьап-щыпхэр къэпщэфыщтхэми, хьакъулахьхэр (налогхэр) птыщтхэми, ахэм анэмыкI Iо­фыбэ зэшIобгъэкIыщтыми. Товар-ахъщэ псэукIэм хэщагъэхэу зэхъухэм, къоджэдэсхэм ящы­IакIэ зэхъокIыныгъэшхохэр фэ­хъугъагъэх, ящыIэныгъэ лъэшэу нахь IэшIэх хъугъагъэ.

Урыс тарихълэжьхэм а лъэ­хъаным къатхыщтыгъэ: «Черкесы за свои товары получали не только одну соль, но и про­чие фабричные изделия за наличные деньги русского чекана, которые появились у них в обращении с того времени, когда русские начали покупать их товары. Хороший доход получали черкесы от звериного промысла, дававшего в продажу кожи крупных и пушных зверей, каковых в Черкесии было много, а также от битых диких кабанов, которых доставляли прямо тушами, так как они ничего свиного не употребляли. Покорившиеся бжедуги в лавках Екатеринодара закупали самовары, сундуки, по-суду, ткани, соль, сахар, мыло и многое другое».

Екатеринодар благъэу кIэ­рысыгъэхэ бжъэдыгъу чылэхэм тучанхэр къащызэIуахыхэу рагъэжьэгъагъ. Чылэу Бжыхьэ­къоежъым щыщэу Барцо Хьа­нэшъу БэгъэгушIо ыкъом тучанитIу къызэIуихыгъагъ: туча­ны­шху зыфаIощтыгъэм унэгъо хъызмэтым ищыкIэгъэхэ хьап-щыпхэр щищэщтыгъэх, тучан цIыкIум — шыхэм ыкIи кухэм ящыкIагъэхэ Iэмэ-псы­мэхэр. Къалэу Екатеринодар кIоти, сатыушIхэу Торэсыкъохэм (Торасянхэм) цIыфмэ ящыкIагъэхэ шэкIхэр, Iуданэхэр, мастэхэр, сабынхэр ыкIи ахэм анэмыкI товархэри къащищэф­хэти, Бжыхьэкъоежъым щи­щэщтыгъэх. СатыушIэным хэтэу Хьанэшъу къехъулIэгъагъэу, Iор­Iотэжьэу къэбар непэрэ ма­фэм къыднэсыжьыгъ.

Хьанэшъу Торэсыкъомэ адэжь зыкIокIэ, хьап-щыпхэу, фэшъхьаф пкъыгъохэу итучанхэм ащищэнхэу къыштэхэрэр чыматэхэм къыфыралъхьэщтыгъэх ыкIи чылэм кукIэ къыщэжьыщтыгъэх. Мафэ горэм, къыщагъэхэр зэхихыжьхэзэ, зы матэ горэм хъураеу зэкIо­цIыщыхьагъэу ыкIи зэкIоцIыпхэжьыгъэу ахъщэ бэкIае къырихыгъагъ. Лъэтемытэу тыри­дзи, ахъщэр зыемэ афищэжьи, ари­тыжьыгъагъ. Джащыгъум ащ къыраIогъагъэу цIыфмэ къа­Iотэжьы: «Мы ахъщэу къытфэпхьыжьыгъэр тэ тимылъку зыкIи къыхэщыныеп, ау цыхьэ къызэрэпфэтшIырэр къэбгъэшъыпкъэжьыгъ».

Къалэхэу Екатеринодар, Ростов, Новороссийскэ ыкIи ахэм анэмыкIхэми цIыфхэу адэсы­гъэхэм ахахъощтыгъ, нахьыбэу мэкъумэщ гъомылапхъэхэр ящы­кIагъэу хъущтыгъэ. Ар арагъэгъотыным пае мэкъумэщ эко­номиехэр чылэхэм апэгъунэ­гъухэу зэхащэгъагъэх. Непэрэ Тэхъутэмыкъое ыкIи Теуцожь районхэм ячIыгухэр урыс па­чъыхьагъум Iахь-Iахьэу ыго­щыгъагъэх. ЧIыгур зэриты­гъагъэхэм ахэтыгъэх генерал-майорэу Кармалиныр (де­сятинэ 1344-рэ), тайнэ советникэу Оголиныр (десятинэ 2548-рэ), генерал-майорэу Кухаренкэр (десятинэ 1750-рэ), генерал-майорэу СултIан Адыл-Джэрые (десятинэ 13000).

Урысыдзэмрэ къушъхьэ милициемрэ ахэтыгъэхэ бжъэдыгъу къулыкъушIэхэми чIыгу Iахь­хэр къаратыгъагъэх (Ведомость надела землей почетных ту­земцев Псекупского округа Кубанской области, раздел 3, дело N 41): прапорщикэу Бжы­хьакъо Алкъэсрэ ыкъуитфырэ — десятинэ 350-рэ, юнкерэу Бжыхьакъо Пщыкъуй — десятинэ 50, чылэ старшинау, урядникэу Шэуджэн Исмахьилэ — десятини 10, юнкерэу Шумэныкъо Тайчатрэ ыкъуиплIырэ — десятини 170-рэ, къулыкъу­шIэу Шумэныкъо Лъэустэнрэ ыкъуитIурэ — десятини 100, прапорщикэу Шумэныкъо Шэрэ­лIыкъо ыкъоу Эльмурза — десятинэ 400, поручикэу Хьаджэмыкъом ыкъохэу Ислъамчэрые­рэ Шумафэрэ — десятини 100.

ЦIыф къызэрыкIохэу чылэмэ адэсыгъэхэм зы хъулъфыгъэм телъытагъэу арагъэлэ­жьынэу десятиниплI–тфы къаратыгъагъ.

МэкъумэщышIэ экономиехэу зэхащагъэхэм Iоф ­ащашIэщтыгъэ, ахъщэ къагъахъэзэ, урысыем къыращыгъагъэхэ лэжьакIохэмрэ къоджэдэс адыгэхэмрэ. Экономиехэм къащагъэкIыщтыгъэх коцыр, хьамцIыир, натрыфыр, хэтэрыкIхэр, пхъэшъхьэ-мы­шъхьэхэр, тутыныр. Джащ фэдэу былымхэри мэлхэри ащахъущтыгъэх. ХэтэрыкIхэу къагъэ­кIыгъэхэмрэ ахъугъэ былым­хэмрэ къалэмэ адэсхэм аIэкIагъахьэщтыгъэх.

Барцо Адам.
Доцент.
Барцо Мурат.
ТарихъымкIэ кIэлэегъэджагъ.