Чъыг къэтIэмыгъом илъэхъан

КъэкIыхэрэ лъэпкъхэм ячылапхъэхэр къызэтегъэнэжьыгъэнхэм фэгъэзагъэу Iоф зышIэрэ институтэу Н. Вавиловым ыцIэ зыхьэу Санкт-Петербург дэтым иIофышIэ куп Мыекъопэ ушэтэкIо станциеу ВИР-м мы мафэхэм щыIагъ.

КъэкIуагъэхэм лъэгъун гъэнэфагъэхэр яIагъэх. Ахэм ащыщ институтым къыщызэIуахыгъэ лабораториякIэхэм яIофшIэн Мыекъопэ къутамэм иIофышIэ­хэр щыгъэгъозэгъэнхэр, къызхагъэкIырэ лIыкIом шIэныгъэ икъухэр, шIыкIэ-амал гъэнэфагъэхэр IэкIэгъэхьэгъэнхэр, къэ­тIэмы­гъэхэ пхъэшъхьэ-мышъхьэ чъыг­хэм ялъэпкъхэр къэзыгъэгъунэщтхэ къутамэхэу IэубытыпIэ ашIыгъэхэр гъэгъугъэнхэр, гер­барие шIыгъэнхэр, станцием иIофшIэн зэфэхьысыжь фэшIыгъэныр.

Институтым иученэ секрета­рэу Юлия Ухатовам сэнэхьатым фэшъыпкъэхэу, сэнаущыгъэ икъухэр зыIэкIэлъ хэшыпыкIыгъэ IофышIэхэм Мыекъопэ къутамэм Iоф зэрэщашIэрэр игуапэу хигъэунэфыкIыгъ.

— Джыдэдэм къэралыгъом шIэныгъэ ушэтынхэм япхыгъэхэу программэ гъэшIэгъонхэр щызэхащэх. Тиинститут къыщызэ­Iуахыгъэхэ лабораториехэр ахэм зэу ащыщых. КъэкIыхэрэм – чъыгхэм, хэтэрыкIхэм, пхъэшъхьэ-мышъхьэхэм ялъэпкъ зэфэшъхьафхэр нахь игъэкIотыгъэу (молекулярнэ шIыкIэм тетэу) ушэтыгъэнхэр джы амалхэу тиIэхэм ащыщых. Мыекъопэ станцием иIофшIэн осэшхо фэтэзгъэшIыхэрэм ащыщ ижъырэ къэкIырэ лъэпкъхэм адыгэ чъыг хатэхэм зэрадэлажьэщтыгъэхэ шIыкIэ-амалхэр щыухъумагъэхэу зэрэщытыр. Ар зымыуасэ щыIэп.

ШIэныгъэлэжьхэу тикъутамэхэм Iоф ащызышIэхэрэр программакIэхэм ахэтэгъэлажьэх, шIэныгъэ материалхэр къыхятэгъэутых, къэкIы­хэрэм игъэкIотыгъэу зыщадэла­жьэхэрэ лабораториехэр къызэ­Iутэхых. Ащ фэдэ лабораторием ипащэ сигъусэу тыкъэкIуагъ. Адыгеир гъэшIэгъоны къэзышIырэмэ ащыщ ижъырэ къэ­кIыхэрэ лъэпкъ­хэр, анахьэу пхъэшъ­хьэ-мышъ­хьэ чъыгхэм илъэ­си 150 — 200 аныбжьэу къызэтенагъэу зэритхэр, — еIо ащ.

Лабораторием ипащэу Ольга Антоновам яIофшIэн зэхьы­лIагъэр къы­гъэнэфагъ.

— КъэкIыхэрэр зыщыщхэ лъэпкъхэр къэгъэнэфэ­гъэнхэр, цIыфхэм афэдэу хэт ятэр, хэт янэр — генетическэ анализ зэрашIыхэрэм фэдэу, чъыгхэми, хэтэрыкIхэми джащ фэдэу Iоф адэпшIэшъущт. Ащ лъэпкъ пэпчъ нэшэнэ анахь дэгъоу хэлъхэр къыхигъэщышъу­щтых. А нэшанэхэр тэ тызыфэе къэ­кIырэ лъэпкъхэм ахэт­лъхьа­шъу­щтых. ГущыIэм пае, пхъэшъхьэ-мышъхьэхэр узхэм, чъы­Iэм, хьацIэ-пIацIэхэм апэуцужьышъу­хэу пшIынхэ плъэкIыщт.


Джыдэдэм тикъэралыгъо шIэныгъэ лабораторие 900 фэдиз къыщызэIуахыгъ. Ахэм ащыщэу 2-м тиинститут Iоф ще­шIэ. Мыекъопэ къутамэр тилабораторие зэрепхыгъэщтыр мэз цумпэ лъэпкъхэм якъыхэгъэщын. Джащ фэдэу картофым, коцым, къэбым, къыцэхэм, къэбэскъэ лъэпкъхэм якъыхэгъэщын, ягъэнэфэн, якъэтхыхьан джыдэдэм тыпылъ, — еIо Антоновам.

Гупчэм щыряIэхэ амалхэм шъолъыр къутамэхэри янэцIых. Ежьхэми ахэр псынкIэу къанэсын зэрэфаер Мыекъопэ ушэтэкIо станцием ипащэу Сапый Юрэ хегъэунэфыкIы.

Санкт-Петербург къикIыгъэхэ шIэныгъэлэжьхэр тигъусэхэу ВИР-м ипхъэшъхьэ-мышъхьэ чъыг хатэхэм тахэхьэ. Гъэтхэпэ мазэм къызэучъыIым ос хъотым тыхэтэу зытетхыгъагъэ­хэ чъыгхэр станцием иIофы­шIэхэр щыгушIукIхэу джы къэтIэмыгъэх.
Пхъэшъхьэ-мышъхьэ чъыг хатэм илъэпкъ зэфэшъхьафхэм якъэгъэгъэ зэмышъогъоу къырахыгъэхэм нэр агъэгушIо. ЧъыIэмрэ осымрэ апэшIуекIоу чъыг къутамэхэр мэшэлахьэу къэбырэбагъэх.

Ученэ секретарым зэрэхигъэунэфыкIы­гъэмкIэ, зитхьапэхэр агъэгъунхэу, гербарий ашIынэу Iоф зыдашIэгъэ пхъэшъхьэ-мышъхьэ чъыгхэм къахэфагъэхэм ащыщ кавказ мы­Iэрысэ чъыг лъэпкъ­ри. «Къэгъа­гъэ къы­рихыщта, къыримыхыщта» зыфаIощтыгъэ мыIэрысэ лъэпкъыр чъыIэм пэуцужьышъоу нэшанэ хэлъэу къычIэ­кIыгъ. Тэр­кIэ ащ фэдэхэр къыхэгъэщыгъэнхэр ары мэхьанэ зиIэр. КъэкIырэ лъэпкъыр къызэтегъэ­нэ­гъэным пае, лабораторием амалищ джырэкIэ иIэр — итхьапэхэр гъэгъугъэнхэр, гъэщтыгъэ­нхэр ыкIи апчым илъхьэгъэнхэр», — еIо Ухатовам.

Мыекъопэ ушэтэкIо станцием ипащэу Сапый Юрэ чъыг хэтэ къэтIэмыгъэхэм гушIозэ тахищагъ.

— Тишъолъыр зекIоным игъэ­кIотыгъэу зыщеушъомбгъу. ЛIышъхьэм къытфишIыгъэ унашъом диштэу Адыгеир лъэныкъо дэгъухэмкIэ зэрядгъэшIэщтым ыуж тит, тишъолъыр, тилъэпкъ ижъырэ шэн-хабзэхэу щызэри­хьэхэрэр къэтэухъумэх, чъыг хатэхэр къэтэгъэкIых. Мыекъуа­пэ ыцIэ къызтекIыгъэхэ мыIэ­рысэ чъыгхэм ядэхагъэ зекIохэм ядгъэлъэгъунэу, нэIуасэ афэтшIынхэу тыфэхьазыр. Проектэу дгъэнэфагъэхэм ащыщ Мыекъо­пэ къэлэ паркым е къэлэ пчэгухэм ащыщ горэм мыIэрысэ чъыг лъэпкъышIухэр аллее е чъыг хэтэжъые фэдэу щыдгъэтIысынхэр, — еIо Сапыим.

Чъэпыогъу мазэм ВИР-м ыныбжь илъэси 125-рэ зэрэхъу­рэр хигъэунэфыкIыщт. Ащ диш­тэу Iофтхьэбзэ дахэу рахъухьагъэхэр агъэцэкIэшъунхэу афэтэIо.

Тэу Замир.