Чъыгаер къэкIырэ лъэпкъхэм япщ

Чъыг лъэпкъ зэфэшъхьафхэр пштэхэмэ, чъыгаер хэтрэ цIыф лъэпкъкIи анахь уаси, мэхьани зиIэхэм ахалъытэ.

Славянхэр, ижъырэ урымхэр, римлянхэр бэшIагъэу, ятарихъ къежьэпIэ нэфылъэ къыщыублагъэу, чъыгэешхохэм, илъэс 1000 — 1500-рэ ныбжьыр зиIэхэм шъхьащэ афашIэу, ахэм зэбгъэпшэн щымыIэ кIочIэ-лъэкIышхо ахэлъэу гугъэщтыгъэх. Ахэм япхыгъэу хъишъэхэр, хъугъэ-шIагъэхэр, орэдхэр къаIощтыгъэх. ГущыIэм пае, Грецием чъыгэе къутамэр кIуачIэм, лъэшыгъэм, лъэрыхьагъэм ятамыгъэу щалъытэщтыгъ. Чъыгэе пхъэнкIыпхъэхэр лIыхъужъныгъэ зезыхьэгъэ зэолIхэм афагъэшъуашэщтыгъ.

Ижъырэ рим чъыгаер тхьэшхоу Юпитер фагъэшъуашэщтыгъ, чъыгым имышкIухэр тхьэкъэгъэшIыгъэхэу алъытэщтыгъэх. Чъыгаер хэтрэ цIыф лъэпкъкIи анахь агъэлъапIэхэрэм ащыщ, тхьэлъэIупIэу ар бэмэ яIагъ. Ижъырэ тхыгъэхэм къызэращаIуатэрэмкIэ, чъыгэе чIэгъхэм пэсэрэ цIыфхэм къурмэнхэр ащашIыщтыгъэх, дзэкъулыкъушIэхэр къащызэIукIэхэти, щызэхэгущыIэщтыгъэх, мэхьанэ зиIэ унашъохэр (къэралыгъо яIэ зэхъум) щаштэщтыгъэх. Аужыпкъэм, щыI шIэныгъэ еплъыкIэ-шIошI хьалыгъур щыIэ хъунымкIэ зишIуагъэ лъэшэу къэкIуагъэр чъыгаер арэу ыкIи джащ пае цIыфхэр ащ лъэшэу фэразэхэу. Дунаим тет шIэныгъэлэжь-археологхэм зэралъытэрэмкIэ, фышъхьэ лэжьыгъэхэм коцым е хьэм апэкIэ, хьалыгъур зыхашIыкIыщтыгъэ къэкIырэ лъэпкъэу чъыгаер щытыгъэн зэрилъэкIыщтыр.

Ащ тарихъ хъугъэ-шIагъэу щысэ фэхъухэрэри щыIэх: мышкIу гъэбэжъухэр цIыфхэм къызыфагъэфедэхэзэ, ижъыкIэ хьалыгъур ахэм ахашIыкIыщтыгъэу. Урысые археологхэм Кировоград хэкум дэжь тIынхэр зыщашIхэм къагъотыгъэ мышкIу хьаджыгъэ гъугъэр илъэс 500 фэдизкIэ узэкIэIэбэжьмэ, мы чIыпIэхэм хьалыгъур зыхашIыкIыщтыгъэр арэу аIо. ЛIэшIэгъухэр, илъэс минхэр тешIагъэх, ау цIыфхэм «мэз иныжъэу» чъыгаем уасэу фашIырэм, зэрашIогъэшIэгъоным къыкIичырэп.

«Чъыгаер» зытIокIэ, ащ хэхьэрэ къэкIырэ лъэпкъыбэу 600 фэдиз зэрэщыIэр тыгу къэдгъэкIыжьын фае. Чъыгаер — къулэджэ лъэпкъэу, шIуцIэу, плъыжьэу, къушъхьэ, мыжъо ыкIи нэмыкI лъэпкъыбэу зэрэзэтырафырэр къыхэтэгъэщы. Чъыгаер анахь чъыг пытэхэм ыкIи дахэхэм ащыщ. Анахьэу мэзлэжьхэм, дендрологхэм, ботаникхэм ыкIи сурэтышIхэм сурэт ашIэу, усакIохэр зыфэусэхэрэр, черешчатэ чъыгаер ары.

АдыгэхэмкIэ чъыгаер тхьэчъыг лъэпкъ. Ащ ытхьапэхэр, нэмыкI къэкIырэ лъэпкъхэм атхьапэхэм анахьэу джары АР-м и Герб зыкIытешIыхьагъэхэр. Чъыгэе тхьапэр республикэм ичIыопс инэшанэхэр ыкIи игеографие зыфэдэр, имэз байныгъэхэр къэзыушыхьатэу щыт.

Арэу къычIэкIын черешчатэ чъыгэе чъыгыкIэ цIыкIур АР-м и ЛIышъхьэу щытыгъэ ТхьакIущынэ Аслъанрэ ыкIи Европэм икардиохирург шъхьаIэу, Фрайбург иIэзэпIэ университет кардиологиемкIэ икъутамэ ипащэу Кристоф Боде зэгъусэхэу Мыекъуапэ КъокIыпIэм щыпсэурэ лъэпкъхэм искусствэхэмкIэ я Къэралыгъо музееу дэтым ищагу зыкIыщагъэтIысыгъэр. Мы музей Iупэр чъыг зэфэшъхьафхэу Адыгеим зэлъашIэрэ ицIыфхэмрэ хьакIэ гъэшIуагъэхэмрэ агъэтIысыщтхэмкIэ гъэкIэрэкIэгъэныр игъоу алъэгъугъ. «Чъыг гъэтIысыныр — гухэлъ дах. Чъыгхэр дгъэтIысыхэзэ, лIэужхэм тафэгумэкIы, тяшIушIэ. Чъыгхэр гъашIэм итамыгъэх, чъыгаер пIонышъ, — къарыу, бэгъашIэ, бэщэч, дэрмэн зыпылъ», — къыIуагъ А. ТхьакIущынэм.

Идэхэгъэ-лъэгъупхъагъэкIэ ыкIи зэрэбэгъашIэмкIэ чъыгаем цIыф миллионыбэм агу ыщэфыгъ. Мы чъыгым цIыф лъэпкъым шIуагъэу къыфихьырэр бэдэд. Апэдэдэ чъыг кIышъор шъошIэ промышленностым щагъэфедэ. Чъыгэе тхьапэхэр дэнэ шъыпкъэм ишIын зыпшъэ ифэрэ чъыгэе хьамлыум — щылэ хьамлыум иIусых. Чъыгэе мышкIухэри кофе хьаджыгъэ папкIэу агъэфедэх. Ау мы зэкIэми анахьыIоу чъыгаем цIыфхэмкIэ осэшIу зэриIэр къэIогъэн фае.

Чъыгаер зэрэбаир — ипхъэ гъэкъэбзагъэу чъыгэе пхъэупсыгъэр ары. ИпытагъэкIи, тхыпхъэ сурэтэу иIэмкIи псэолъэшI производствэм анахь щагъэлъапIэрэмэ ащыщ. Чъыгэе джэхэшъо паркетыр дэгъу, ащ пеIэн лъэпкъ щыIэп. Чъыгэе фанерэри унэкIоцIхэр, самолет салонхэр, вагонхэр зэтегъэпсыхьэгъэнхэмкIэ агъэфедэ. Чъыгэяпхъэр умыгъэфедэу мэкъумэщ машинэхэм ягъэхьазырын-къыдэгъэкIын ищыкIэгъэ пкъыгъохэр зэбгъэгъотынхэ плъэкIыщтэп. Мы пхъэ пытэ лъэпкъым шъон зэфэшъхьафхэм язехьанкIэ агъэфедэхэрэ пхъэчайхэмрэ ахэм аIу зэрагъэпытэхэрэмрэ хашIыкIых. Санэу е пивэу мы пхъэчайхэмкIэ зэрахьэхэрэмрэ пхъэ мэIэшIу ахэу мэхъу. Псыр дэгъоу ыщыIэу, зэрэпхырымыкIырэм пае чъыгэе пхъэ пытэр псыхъохэм атырашIыхьэрэ лъэмыджхэм, псэуалъэхэм игъэкIотыгъэу ащагъэфедэ.

Пхъэ пытэ лъэпкъэу чъыгаем псыр анахь зэриубытырэм пае псыIушъохэм ащагъэтIысыщтыгъ. Ащи изакъоп, лэжьэкIупIэ чIыгур изэхэлъыкIэ-дэгъугъэкIэ къызэтегъэнэгъэным, чIыгур мыоным пае лэжьыгъэшIэпIэ губгъо напцэхэм чъыгаер сатыр зэготэу ащагъэтIысыщтыгъ, жьыбгъэ лъэшхэри ащ зэтыриубытэхэзэ, лэжьыгъэр фыртынэм, чъыIэм ащеухъумэ.

Къыхэгъэщыгъэн фаер чъыгаер IэзэгъухэмкIэ зэрэбаир, егъашIэм цIыфхэм ахэр зэрагъэфедэщтыгъэр ыкIи медицинэм джы чIыпIэ хэхыгъэ зэрэщыриIэр, чъыгэе чъыгыкIэ цIыкIум икъутэмэ кIышъохэр кIагъэжъукIыхэти, цэлъапсэр (лъыр къэзытIупщырэр) агъэпытэу зэрэдагъэчъыхьэщтыгъэр ыкIи ащ хашIыкIырэ цэлъэкI зэфэшъхьафхэр щыIэхэ зэрэхъугъэхэр, яшIуагъи къызэрэкIорэр ары. Чъыгэе кIышъор кIэгъэжъукIыгъэу зыхэлъ гъэпскIыпсыпхъэр (ваннэр) бзылъфыгъэ кIоцI узхэмкIэ, кIышъо етагъэхэмкIэ зэрэIэзэгъури бэшIагъэу агъэунэфыгъ. Чъыгаем итхьапэхэм къахэкIырэ жьым бактериехэр еукIых. Ары Урысыем ижъыкIэ кIышъохъупцI е нэмыкI узхэр зиIэхэм хьамамэм чъыгэе пхъэнкIыпхъэжъыехэр зыкIызыдахьыщтыгъэхэр, кIышъом плъыр-стырыр ащ хеуты, пкъышъол клеткэхэр къегъэкъабзэх, лъыдэкIуае уимыIэнымкIи, нервэхэр IэсэнхэмкIи мы шIыкIэм ишIуагъэ къэкIо.

ЧIыопсым итын инэу чъыгаем изэгъэшIэн, ар къэкIырэ лъэпкъ хьалэмэтэу зэрэщытыр зэхифыным ыкIи ыгъэунэфыным цIыфым кIуачIи, уахъти бэу тыригъэкIодагъ, ау джы къызнэсыгъэм зэрэбгъэфедэн плъэкIыщтыр ары анахь къыгъэгъунэрэр. Ащ фэдиз шIуагъэр зыхэлъ къэкIырэ лъэпкъ шхъуантIэу чъыгаем икъызэтегъэнэн Iоф дэшIэгъэн ыкIи лIэужхэм апае ар ухъумэгъэн зэрэфаер ащэгъупшэ. Охътэ чъэрым илъэхъан хэти анахь шIоIофыр техническэ IэшIэгъакIэхэр ары. АпэрэмкIэ, чIыопсыр — чъыгхэр Iофышхо имыкъухэу къытщэхъух. Ау чъыгаер къэбгъэкIыныр аукъодыеу зэрэщымытыр, ащ охътэшхуи, цIыф гукIэгъу-къулаий зэрищыкIагъэхэр тщэгъупшэ. Чъыгэе чъыгхэм илъэс 25 — 30-м къыкIоцI апэрэ мышкIухэр мыбэдэдэу къатых. Ахэр бэгъонхэм илъэсыбэ дэдэ ящыкIагъ. МышкIур зыгъэтIысхэрэми ар къэкIысэу, къыхэкIэу, чъыгы охъуфэ ежэнхэу щэIагъэ яIэн фае. Ау щыIэх мэзхэр зикIасэхэу, ахэм адэлажьэхэу, къэкIырэ лъэпкъхэмкIэ хэшIыкIышхо зиIэхэр — мэзлэжь дэгъухэр, ахэр къэкIощт лIэужхэм хьалэлэу афэлажьэх.

КъытэшIэкIыгъэ чIыопсыр, дунэе шхъуантIэр ухъумэгъэным ыкIи ащ хэгъэхъогъэным тишъыпкъэ ехьылIэгъэн фае.

МАМЫРЫКЪО Нуриет.