Черкес чъыгхатэхэм яушэтакIу

ЖъоныгъуакIэм и 17-м Мыекъопэ къэралыгъо технологическэ университетым инаучнэ тхылъеджапIэ Iэнэ хъурае щызэхащэгъагъ, ар Кавказым и ХышIуцIэ Iушъо ыкIи Адыгеим мэкъумэщ шIэныгъэхэмкIэ яапэрэ докторэу, селекционерэу, профессорэу, РСФСР-м шIэныгъэхэмкIэ изаслуженнэ IофышIэшхоу Тхьагъушъэ Нухьэ Ахьмэд ыкъор къызыхъугъэр илъэси 110-рэ зэрэхъурэм фэгъэхьыгъагъ.

Iофтхьабзэм игъэхьазырын зэшIозыхыгъэр МКъТУ-м ишIэныгъэ тхылъеджапIэ иIофышIэхэр арых.

«ШIэныгъэлэжь-селекционерэу Тхьагъушъэ Нухь» зыфиIорэ тхылъ къэгъэлъэгъоным цIыф гъэсэгъэ-ушэтакIом ищыIэныгъэ ыкIи итворческэ гъогу къэзыIотэрэ журнал, гъэзет тхыгъэхэр, тхылъхэр ыкIи ежь Тхьагъушъэм исэнэхьаткIэ гуетыныгъэшхоу иIагъэм готэу, ышIэрэ Iофэу зыпылъыгъэмкIэ шIэныгъабэу IэкIэлъ хъугъэхэр къызыщиIотыкIыгъэ тхылъ зэфэшъхьафхэу ижъырэ черкес чъыгхатэхэм афэгъэхьыгъэхэр бэу щызэпэIутых. МКъТУ-м ишIэныгъэ тхылъеджапIэ ибиблиотекарь шъхьаIэу Ирина Константиновам Iэнэ хъураер къызэIуихыгъ. ЗигъашIэ лъэпкъым фэзыгъэшъошагъэу, черкес чъыгхатэхэм яушэтакIоу, мы Iофыгъо инымкIэ гъэхъэгъабэ инхэр зышIыгъэу, лъэуж дахэ къэзыгъэнагъэм имэфэкI инэу къэблагъэрэм ипэгъокIэу зэрагъэхьазырыгъэр къыIуагъ. Университетым ыкIи ащ епхыгъэ политехническэ колледжым ястудентхэм Тхьагъушъэ Нухьэ ищыIэкIагъэр, иеджэкIагъэр, иIофшIэкIагъэр ыкIи ащ фэдэ щысэшIур яIэубытыпIэу ежь ныбжьыкIэхэми щыIэныгъэм зыкъыщаушыхьатыныр, еджэным имызакъоу, яшIэныгъэхэр лъэныкъуабэкIэ агъэфедэшъухэу егъэсэгъэнхэр Iэнэ хъураем зэрипшъэрылъыр ащ игущыIэ щыхигъэунэфыкIыгъ.

МКъТУ-м ыкIи колледжым ястудентхэр Н. Тхьагъушъэм, черкес чъыгхатэхэм афэгъэхьыгъэ усэхэм къяджагъэх, адыгэхэм яхэбзэ дахэхэмкIэ чъыг гъэтIысыныр ыкIи къэгъэкIыныр зэрэапэрэр кIагъэтхъэу, орэдэу «Хэбзэ дахэу тэ тиIэр джащ фэд» зыфиIорэр къаIуагъ.

Iэнэ хъураем ия II-рэ Iахь шIуфэс псэлъэ фабэкIэ къызэIуихыгъ ыкIи зэрищагъ АР-м и Къэралыгъо упчIэжьэгъоу, лIышъхьэ-гъэшIуагъэу, МКъТУ-м ипрезидентэу, социологие шIэныгъэхэмкIэ докторэу ТхьакIущынэ Аслъан Кытэ ыкъом.

Я ХХ-рэ лIэшIэгъум ия 20 — 30-рэ илъэсхэм апэрэ гъэсагъэхэу щыIагъэхэм анахь къахэщыщтыгъэу, чIыгур, ащ ешIушIэныр, къэкIыхэрэ пхъэшъхьэ-мышъхьэ лъэпкъхэм зэряфэшъуашэу адэлэжьэгъэнымкIэ Iофышхо зылэжьыгъэу ыкIи мыщкIэ шIэныгъэшхохэр, къулай-амал гъэшIэгъонхэр зыIэкIэлъыгъэу, черкес чъыгхатэхэм зыцIэ пытэу гоуцогъэ Тхьагъушъэ Нухьэ фэгъэхьыгъэ Iэнэ хъураер зэрэзэхащагъэр ыкIи ежь ащ зэрэхэлажьэрэр зэригуапэр къыIуагъ. Студентхэм ащ иIофшIагъэхэр ашIэхэу, агъэфедэхэу, ахэлъ гупшысэр нахь къызэIуахэу, шIэныгъакIэхэмкIэ, IофшIэгъакIэхэмкIэ ащ хахъо фашIэу, черкес чъыгхатэхэм ямэхьанэ гу лъатэу, къагурыIоу, а зэкIэ зэрэкIаухъумэщтым анаIэ тырагъэтын зэрафаер А. ТхьакIущынэм игущыIэ щыкIигъэтхъыгъ. Черкес чъыгхатэхэр черкес культурэм ихъугъэ-шIэгъэ хьалэмэтэу зэрэщытхэр, лъэпкъым иакъыл-гупшысэ бэу зэрэхэлъыр къыIуагъ. Непэрэ ныбжьыкIэхэм ахэр зэтырагъэпсыхьажьын амалэу яIэм акъылыгъэкIэ къекIуалIэхэзэ зэшIуахын фэе пстэур яшъыпкъэ рахьылIэзэ агъэцэкIэнэу къяджагъ.

ГущыIэр фигъэзагъ тарихъ-культурнэ лъапсэр ухъумэгъэнымкIэ Фондэу «КIэн» зыфиIорэм игъэцэкIэкIо директорэу Чэмышъо Гъазый. Черкес чъыгхатэхэр зыфэдэхэр къэIотэгъуаеу, зэбгъэпшэн зэрэщымыIэхэр, нарт эпосым фэдэ хьазырхэу, пэщачэхэу шъэфыбэ зэрахэлъыр ащ къыIуагъ. Мы Iофтхьабзэм анахьэу уасэ къезытырэр, ар Тхьагъушъэ Нухьэу лъэпкъ Iофышхор зэшIозыхыгъэм июбилей зэрэфэгъэхьыгъэр арэу ылъытагъ Гъазый. АР-м и Правительствэ и УнашъокIэ 1996-рэ илъэсым зыфэдэ щымыIэ черкес чъыгхатэхэм язэтегъэпсыхьажьын къызэтегъэнэнкIэ программэр аштэгъагъ. 2016-рэ илъэсым мы Iофыгъом Iоф дэзышIэщт фондэу «КIэныр» щыIэ зэрэхъугъэр, чIыгу гектар 47-рэ Мыекъопэ районым къызэрэщаратыгъэр, АКъУ-м ыкIи МКъТУ-м ястудентхэр, ВИР-м иIофышIэхэр зэхэтхэу черкес чъыгхатэхэм яIоф зэшIохыгъэнымкIэ ашIэхэрэр къыIотагъ. Ижъырэ пхъэшъхьэ-мышъхьэ лъэпкъхэу мыIэрысэр, къужъыр лъэпкъ пчъэгъабэу зэрэзэтырафыщтыгъэхэр, ахэр зэгъэшIэгъэнхэмкIэ ушэтын Iофэу ХышIуцIэ Iушъом щыряIагъэм ишIуагъэ къызэрэкIуагъэр, мыIэрысэ ыкIи къужъ лъэпкъхэм ацIэхэр (30 ыкIи 18 хъоу) зэратхыжьыгъэхэм Чэмышъом ягугъу къышIыгъ. Гъазый тапэкIэ мы чIыпIэм Тхьагъушъэ Нухьэ ишIэныгъэ-ушэтэкIо Гупчэ щыгъэпсыгъэнми зэрегупшысэхэрэм, нэмыкI лъэныкъохэми анаIэ тыраригъэдзагъ.

Iэнэ хъураем хэлэжьагъ ыкIи къыщыгущыIагъ мэкъумэщ шIэныгъэхэмкIэ докторэу, профессорэу, Мыекъопэ къэралыгъо технологическэ университетым экологиемкIэ ифакультет идеканэу Ю. И. Сухоруких. Чъыгхатэхэм пасэм адыгэхэр зэрадэлажьэщтыгъэхэм, ахэр чIыпIэу зыщагъэтIысыщтыгъэхэм, чIыгум зэрешIушIэщтыгъэхэм, чъыгхэм алъапсэ фэсакъхэу зэрагъэшъабэщтыгъэм, комэ гъугъэхэр зэрагуахыкIыщтыгъэхэм, лъэпкъым а зэкIэмкIэ хэшIыкIышхо зэриIагъэм ягугъу къышIыгъ.

Iэнэ хъураем гущыIэ къыщишIыгъ тарихъ шIэныгъэхэмкIэ докторэу, гуманитар ушэтынхэмкIэ Адыгэ республикэ институтэу Т. КIэращэм ыцIэ зыхьырэм этнологиемкIэ иотдел ишIэныгъэлэжь шъхьаIэу Хъоткъо Самир. Адыгэхэм япсэупIэ унэ зыфэдагъэр, ар къяшIэкIыгъэ чIыопсэу зыхэсхэм диштэу зэрашIыщтыгъэр, пхъэм фэсакъхэу къэкIырэ чъыг лъэпкъхэр зэраухъумэщтыгъэхэр, пхъэшъхьэ-мышъхьэ лъэпкъхэм яягъэ арамыгъэкIэу ренэу къызэрагъэгъунэщтыгъэхэр, ашхыщтыри, псэолъапхъэри, гъэстыныпхъэри мэзым къызэрэхащыщтыгъэхэр; адыгэ псэупIэ щагум теплъэ-гъэпсыкIэу иIагъэхэр мэхьанэ хэлъэу Самир къыриIотыкIыгъэх.

Iэнэ хъураем къыщыгущыIагъэх МКъТУ-м ифакультет зэфэшъхьафхэм — мэкъумэщ технологиемкIэ, экологиемкIэ ядекан ыкIи декан гуадзэхэр, политехническэ колледжым икIэлэегъаджэу Къудаикъо Нуриет. Студентхэр ижъырэ черкес чъыгхатэхэм ятарихъ ашIэу, ахэр зыфэдагъэхэм зэрэфагъэнэIуасэхэрэм ыкIи джы ахэм язэтегъэуцожьын Iофэу рахьыжьагъэм игъорыгъоу зэрэхагъэлажьэхэрэм ягугъу къашIыгъ.

Черкес чъыгхатэхэм язэтегъэуцожьын зы сыхьат, сыхьатитIоу щымытэу, охътэшхо ащ фэдэ IофшIэнышхом зэрищыкIагъэр, ахъщэ гъэнэфагъи хэплъхьан зэрэфаер кIагъэтхъыгъ.

Мы Iофыгъо инымкIэ гъэзагъэу шIэгъэн фэе пстэумэ нахь гъунэ алъафэу, теубытагъэ зыхэлъ лъэбэкъухэр ашIынхэм тыщэгугъы.

МАМЫРЫКЪО Нуриет.