ЦIыф гумыпсэф, IофшIэкIошху

ЗэлъашIэрэ цIыфым ехьылIагъэу гущыIэ заулэ къыIонэу ар зышIэхэрэм узялъэIукIэ, «Дэгъу, адэ къэсIон» аIоу ягуапэу игугъу къашIэу бэрэ къыхэкIырэп. Е, «Сыдэсэп, чыжьэу сыщыI, ар модрэми ешIэ, ащ къебгъаIомэ хъущтба?» аIоу мэхъу.

Къэрэщэе-Щэрджэсым щыпсэурэ Аращэкъо Къэншъао пае гущыIэ къыIонэу зызфэдгъэзагъэхэм ащ фэдэ къахэкIыгъэп. «Дэгъу, адэ къэсIон синыбджэгъу пае» зэкIэми аIуагъ.

«Къэншъао пэщэ IэнатIэхэр зэригъэцакIэщтыгъэхэм паен фае» — апэрэмкIэ сыгу къэкIыгъ. Ау икъэбар нахь щыгъуазэ сызэхъум, ицIыфыгъэ, идунэететыкIэ, игумэкIылагъэ, ихьалэлыгъэ апае цIыфмэ шъхьэкIафэ зэрэфашIырэр къызгурыIуагъ.

Мы мафэхэм Къэншъао къызыхъугъэр илъэс 90-рэ мэхъу. Иныбджэгъоу тыдэ щыIи ащ ыдэжь кIощт, фэгушIощт. Адыгеими икIынхэшъ якъош лъапIэ, якъош нахьыжъ игушIуагъо дагощынэу кIощтых.

Къэншъао ныбжьыкIэ дэдэу IофшIэныр ригъэжьагъ, 1943-рэ илъэсыр кIощтыгъ илъэс 15 ыныбжьэу IофшIэным илъагъоу илъэс 55-рэ зэрыкIощтым зытехьэм. Къызщыхъугъэ къуаджэу Хьабэз дэсхэр кIэщакIо фэхъухи, заом игъом ахъщэ аугъоий, Дзэ Плъыжьым IэпыIэгъу фэхъугъагъэх. Сомэ миллиони 2-у аугъоигъэмкIэ «Черкесия» ыцIэу самолет ащэфыгъагъ, гъомылапхъэхэр, шхынхэр дзэкIолIхэу Сталинград щызаохэрэм афагъэхьыгъагъэх. Мы Iофтхьабзэм Къэншъао ныбжьыкIэ дэдагъэми, иIахьышхо хишIыхьэгъагъ.

Зэо ужым къыщегъэжьагъэу Аращэкъом IофшIэныбэ ыгъэцэкIагъ, лъэныкъуабэмэ ащылэжьагъ. ВЛКСМ-м ирайком иIофышIэу, етIанэ исекретарэу, ащ ыуж КПСС-м ирайком иапэрэ секретарь иIэпыIэгъоу, нэмыкI чIыпIабэми Iоф ащишIагъ. Ау нахьыбэрэ зыщылэжьагъэр совхозэу «Хьабэз» зыфиIорэр ары. Ащ илъэс 37-рэ ипэщагъ. 2008-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу хэбзэ IофшIэным кIожьырэп, ау «зысэгъэпсэфы» ыIоу щысын зылъэкIырэ цIыфхэм афэдэп Къэншъао, зэкIэми афэгумэкIы, алъэIэсы.

Илъэс 37-у совхозым пащэу зеIэм, ар зэхэщэкIошхоу, гъэпсэкIошхоу цIыфхэм ахэтыгъ, ыгъэдэIуагъэх, зэрищагъэх. А уахътэм къыкIоцI былымхэр зыщаIыгъырэ фермэхэр, комплексышхохэр ыгъэпсыгъэх, культурэм иунэхэр, кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэр, тучанышхохэр, IэзэпIэ чIыпIэхэр ыкIи нэмыкI псэуалъэхэр ашIыгъэх. Чэзыу-чэзыоу псэупIэ пчъагъэхэм электричествэр анагъэсыгъ. Жако, Эльбурган, Али-Бердуковскэм, Инжич-Чукун нэфынэр алъыIэсыгъ. Фермэхэм ыкIи гъэмэфэ хъупIэхэм электричествэр аращэлIагъ. Ежь совхозым къыхиубытэрэ псэупIэхэм хэхъоныгъэ ашIыным пащэр ренэу пылъыгъ. Автомобиль гъогухэр, фермэхэм якIолIэрэ гъогу цIыкIухэр зэтырагъэпсыхьагъэх.

1988-рэ илъэсым хэбзэ пащэхэм яIэпыIэгъу емыжэу совхозым газыр къыраригъэщэлIагъ. Ежь нэIуасэу иIэхэм ыкIи ичаныгъэ яшIуагъэкIэ къэралыгъо планэу щыIэм нахьыпэу газыр цIыфхэм афыраригъэщагъ. Проектнэ-сметнэ тхылъхэр кIаригъэшIыкIыжьхи, депутатэу, тхэкIо цIэрыIоу Юрий Бондаревыр IэпыIэгъу къызфигъэхъузэ, крайисполкомми иIоф хэлъэу газым икъещэлIэн илъэс пчъагъэкIэ ыгъэпсынкIагъ. Ежь кIэщакIо фэхъумэ, игъэцэкIэни хэлажьэзэ, ащ фэдэу Iофыгъо пчъагъэ Аращэкъом зэшIуихыгъ. Ахэм ащыщ Мыекъуапэ, Налщык ыкIи Черкесскэ адэт апшъэрэ еджапIэхэр целевой чIыпIэхэмкIэ зэхъожьхэу зэрэхъугъагъэр.

Къэншъао иIофшIагъэ хабзэм осэшхо къыфишIыгъ. Къыфагъэшъошэгъэ тын лъапIэхэм орден ыкIи медаль пчъагъэхэр, щытхъу тхылъхэр ахэтых.

Аращэкъор илъэс 80 зэхъум, совхозэу илъэсыбэрэ зипэщагъэм къыIукIыжьыгъ. Ау Iоф ымышIэу щысын зэримылъэкIыщтыр икъоджэгъухэм ашIэти, Хьабэз чIыпIэ администрацием ипащэ игуадзэ хъунэу елъэIугъэх. 1998-рэ илъэсым Темыр Кавказым инахьыжъхэу Урысыем и Президентэу Ельциным Москва ригъэблэгъагъэхэм Къэншъао ахэтыгъ.

Аращэкъом IукIэгъэ журналистэу илъэсыбэ хъугъэу дэгъоу зышIэрэ Людмила Осадчаям бэмышIэу къытхыгъэм щыщэу зы сюжет сшIогъэшIэгъоныгъ, ащ Къэншъао зыфэдэр дэгъоу къеушыхьаты. Ыныбжь лъэшэу хэкIотагъэми, иныбджэгъу усакIоу, ыгъэшыпхъурэ Байрамыкъо Хьалимэт ыныбжь илъэси 100 зэрэхъурэр ыгу къэкIыжьыгъэти, «сыримыгъэблэгъагъэми, сшыпхъу кIасэ дэжь сыкIощт, ары сэ поэзиер шIу сэзгъэлъэгъугъэр» еIо ныбжь хэкIотагъэ зиIэ Къэншъао.

СИХЪУ Гощнагъу.

БэшIагъэу тызэныбджэгъу

Партием ихэку комитет сырисекретарэу Iоф сшIэщтыгъ, мэкъумэщ лъэныкъом сыфэгъэзэгъагъ апэу Аращэкъо Къэншъао нэIуасэ сызыфэхъум. 1980-рэ илъэсхэм адэжь Къэрэщэе-Щэрджэсым ит совхозэу «Хьабэз» зыфиIорэм а лъэхъаным ар ипэщагъ. 1959-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 1996-м нэс Къэншъао ащ щыIагъ. Всероссийскэ семинарэу а совхозым щызэхащагъэм сэры, Хъунэго Чатиб ыкIи Къатмэс Бирам аIоу тыхэлэжьэгъагъ. А лъэхъаныр ары Къэншъао нэIуасэ сызыфэхъугъэр. Ащ къыщегъэжьагъэу тызэныбджэгъу.

Къэншъао цIыф дэгъу, Адыгэ республикищми алъэIэсы, сэ къысфытемыоу мазэ тешIэрэп, иныбджэгъухэм, инэIуасэхэм къакIэупчIэ зэпыт.

Джыри зы лъэхъан сыгу къэкIыжьы. Партием ихэку комитет иапэрэ секретарэу Iоф сшIэзэ, КПСС-м и ЦК и Пленум сыкъыщыгущыIэгъагъ. Ащ ыуж Къэншъао чэщым сыхьатыр 12-м къысфытеуи, сыкъызэрэщыгущыIагъэр игуапэу ыгъэшIэгъуагъ…

ЕтIанэ республикэм сырипащэу мафэ горэм къэкIуагъ кIэлэ ныбжьыкIэ купи, кIэлэегъэджэ бзылъфыгъи игъусэхэу. ТызызэIокIэм, игухэлъ къысиIуагъ, адыгэхэр нахь зэпэблагъэ хъунхэм пае тикIалэхэр зэхэхьанхэ зэрэфаер, студентхэмкIэ тызэхъожьызэ тшIымэ ишIуагъэ къызэрэкIощтыр къыхигъэщыгъ. Сэри сигуапэу дезгъэштагъ. КIалэхэри чIэхьагъэх, къаухыгъ.

Къэншъао Адыгеим къакIо къэс республикэр къеплъыхьэ, хэхъоныгъэу ышIыхэрэм агъэгушIо.

Синыбджэгъу июбилей сыригъэблэгъагъ, ау сипсауныгъэ изытет епхыгъэу сыкIон слъэкIыщтэп. Арэу щытми, телеграммэ фэстIупщыщт, псауныгъэ пытэ иIэу джыри бэрэ тапэ итынэу сыфэлъэIощт.

ДЖАРЫМЭ Аслъан,

Адыгэ Республикэм иапэрэ Президент.

УкъэзымыгъэукIытэжьын цIыф

Сикъош лъапIэу Аращэкъо Къэншъао зысшIэрэр бэшIагъэ. Тызэлэгъу пIоми хъущт, илъэс зытIущ ныIэп тазыфагу илъыр.

Къэншъао пасэу IофшIэныр ригъэжьагъ, чIыпIабэмэ ащылэжьагъ, ау анахьыбэрэ Iоф зыщишIагъэр «Хьабэз» совхозыр ары. Тыдэ зыщэлажьи, IофшIэкIошхоу, зэхэщэкIошхоу, цIыф чанэу щытыгъ.

Къэншъао Адыгеим ныбджэгъубэ щыриI, къакIоу мэхъу, телефонкIэ тызэфытеожьэуи къыхэкIы. Сэ сиюбилееу блэкIыгъэм къэкIогъагъ, зэхахьэм къыщыгущыIагъ, лъэшэу сигъэгушхуагъ.

«СыфэгушIогъахэмэ, сыкIожьын» ымыIоу Шъхьащэфыжьи къыздэкIуагъ, сыкъигъэдэхагъ, сыгу къыдищэягъ.

Къэншъао бэмэ ашIэ, авторитетышхо иI, цIыфыгъэшхо хэлъ, губзыгъ. ЦIыф зэхэхьэшхохэм ащыгъощэщтэп, ыIони, ышIэни ешIэ. ЫмышIэщтыр зыIорэ цIыфхэм афэдэп синыбджэгъу. ФэмыгъэцэкIэжьыщтымкIэ уигъэгугъэщтэп, гущыIэ къыуитыщтэп. Ущыгугъымэ, укъэзымыгъэукIытэжьын цIыф.

ЦIыфыр къызыхъугъэ мафэмкIэ пэшIорыгъэшъэу фэгушIохэрэп аIоми, сигуапэу синыбджэгъу июбилейкIэ сыфэгушIо, илъэкI къыщымыкIэу бэрэ джыри псэунэу фэсэIо.

 МЭЩБЭШIЭ Исхьакъ,

Адыгеим, Къэбэртэе-Бэлъкъарым

ыкIи Къэрэщэе-Щэрджэсым

 янароднэ тхакIу.

Сигуапэу сыфэгушIощт

Аращэкъо Къэншъао университетым къакIоуи, нэмыкI чIыпIэхэм тащызэIукIэуи къыхэкIыгъ, зысшIэрэр бэкIае хъугъэ. ЛIы губзыгъ, чан, бэмэ гу алъетэ.

Къэншъао адыгэхэм якъэухъумакIу, бэмэ афэгумэкIы. Нахь тэрэзэу къэпIон хъумэ, адыгэ закъохэр арэп, Къэрэщэе-Щэрджэсми, Къэбэртэе-Бэлъкъарми арыс нэмыкI лъэпкъхэми алъэIэсы.

Зыгорэм удэкIощтэу, уригъусэщтмэ, зымыуасэ щыIэп. Сыгу къэкIыжьы МэщбэшIэ Исхьакъ исаугъэтэу Шъхьащэфыжь щагъэуцугъэр къызэIуахы зэхъум тызэрэкIогъагъэр. ИлIыгъэ, изекIуакIэхэр сыгу рихьыгъэх. Мы Iофтхьабзэм Кондратьевыр щыIагъэти, ари гущыIэгъу ышIыгъ, адыгэхэр зыгъэгумэкIыхэрэр риIуагъ. Краим илIыкIуи Къэншъао ыгу рихьыгъ, ителефони къыритыгъ. Сэ сигуапэу Къэншъао сэгъэныбджэгъу, ежьыри ынаIэ къыстет, сигъэгъуащэрэп, къысфытео, сиIофмэ къакIэупчIэ.

Мы мазэм Къэншъао ыныбжь илъэс 90-рэ хъущт, Тхьэм ыIомэ, сыкIощт, ипсауныгъэ къыщымыкIэу илъэсыбэрэ ынаIэ джыри къыттетынэу сыфэлъэIощт.

 ХЪУНЭГО Рэщыд,

Адыгэ къэралыгъо университетым иректор.