ЦIыфлъэпкъым ишIэжь иухъумакIу

Урысыем иархив итарихъ чыжьэу къыщежьэ, лIэшIэгъу пчъагъэ ащ къыкIугъ. Къэнэгъэ ижъырэ тхыгъэхэм къызэрагъэлъагъорэмкIэ, пачъыхьэу Иван Грознэм идокументхэм Iофэу адашIагъэр зыдэтхэгъэ тхылъыр ары тарихъым лъапсэ фэхъугъэр. Ар 1572 – 1575-рэ илъэсхэм атефэ. А уахътэр Урысыем иар­хив къулыкъу икъежьапIэу плъытэн плъэкIыщт. Ау Петр I-м зэхъокIыныгъэу Урысыем щишIыгъэхэр къэ­ралыгъо архив къулыкъум лъапсэ фэхъугъэу ары зэралъытэрэр.

А лъэхъаным урысыбзэм гу­щыIэу «архивыр» къыхэхьагъ учреждениеу документхэр — Iэ­пэрытххэр, унашъохэр, письмэ­хэр зычIэлъым архив фаусыгъ, ащ Iоф щызышIэхэрэм архивариус араIуагъ.

1712-рэ илъэсым бэдзэогъум и 16-м къыдэкIыгъэ унашъом теткIэ Сенат архив зэхащэ, етIанэ Коллегиехэм яархивхэр агъэпсыхэу рагъажьэ. Ау хэ­бзэгъэуцугъэм тетэу архив къу­лы­къур зэхэщагъэ зыхъугъэр 1720-рэ илъэсым мэзаем и 28-р ары.

Октябрьскэ революцием ыуж РСФСР-м и Народнэ комиссархэм я Совет идекреткIэ 1918-рэ илъэсым мэкъуогъум и 1-м архивхэм ягъэIорышIэнкIэ къэралыгъо орган зыкI щыIэ хъугъэ, РСФСР-м и Наркомпрос архив IофымкIэ игъэIорышIэпIэ ШъхьаIэ ащ тетэу зэхащэ. ЕтIанэ 1929-рэ илъэсым СССР-м и Гупчэ гъэIорышIапIэу ар агъэпсы.

Илъэсыбэхэм архивхэм ясистемэ IэкIоцI IофхэмкIэ Народнэ комиссариатым епхыгъэу щытыгъ. Илъэс зэкIэлъыкIохэм а къулыкъур зэпхыгъэ ведомствэхэр зэблахъу, ыцIи зэхъо­кIыныгъэхэр фэхъух.

2016-рэ илъэсым имэлылъфэгъу мазэ Росархивым Урысые Федерацием и Президент епхыгъэу Iоф ышIэу регъажьэ. Непэ Урысыем иархив лъэгэпIищэу гощыгъэу гъэпсыгъэ — федеральнэр, УФ-м исубъектхэм яехэр ыкIи муниципальнэр.

Адыгеир пштэмэ, мы къулыкъум ихэхъоныгъэ зэпхыгъэр хэкум итарихъ ары. Административнэ-чIыпIэ зэхъокIыны­гъэхэу Совет хабзэр агъэуцу зэхъум мыщ щыхъугъэхэм архивым чIыпIэшхо щаубыты. 1924-рэ илъэсым, бэдзэогъум и 22-м Адыгэ (Черкес) исполкомым иунашъокIэ АрхивхэмкIэ бюро зэхащэ ыкIи ащ пащэ фашIы Роман Горнаевыр. АрхивхэмкIэ бюром пшъэрылъ шъхьаIэу иIагъэр угъоигъэ документхэр къэухъумэгъэнхэр, фондыкIэхэр ыкIи материалыкIэхэр угъоигъэнхэр, ахэр учет шIыгъэнхэр ары. Къулыкъур Адыгэ хэку исполкомым хэтэу щытыгъэми, Гупчэ ыкIи Темыр-Кавказ край архив бюром япхыгъэу Iоф ышIэщтыгъ.

Мылъку зэрэщымыIэм къы­хэкIэу къулыкъум игъэпсын Адыгеим къинкIэ щыкIуагъ. Зы IофышIэ закъу архивым иIагъэр, ар пащэр арыгъэ, документхэр щыпIыгъынэу чIыпIэ щыIагъэп. 1925-рэ илъэсыр ары ныIэп ар зычIэтыщт унэр къазэратыгъэр ыкIи ащ угъоигъэ материалхэр щызэрагъафэу зырагъэжьагъэр.

1936-рэ илъэсым Адыгеим иадминстративнэ гупчэ Мые­къуапэ къызахьыжьым, Адыгэ хэку архив ГъэIорышIапIэмрэ Мыекъопэ къутамэмрэ зэхагъэ­хьажьыгъэх.

Адыгеим иархив фонд Хэгъэ­гу зэошхом чIэнэгъэшхо ри­гъэшIыгъ. КъинкIэ документхэм ащыщхэр Гурыт Азием ращыгъагъэх, ызыныкъо заом игъом кIодыгъэ. Мыекъуапэ шъхьафит зашIыжьым, архивым иIофы­шIэхэм къуаджэхэм, къутырхэм къадэнэгъэ документхэр аугъои­жьыгъэх. Ращыгъэ документхэм 1944-рэ илъэсым къагъэзэ­жьыгъ, ау нэмыцхэм зэхакъутэгъэ Мыекъуапэ архивыр чIэты­нэу унэ тэрэз щыгъотыгъошIугъэп. 1945-рэ илъэсым икIэу-хым урамэу Пионерскэм тет унэу N 212-м ичIыунэ щыщ Iахь къыратыгъ. ЕтIанэ 1977-рэ илъэ­сым Къэралыгъо архивыр джы зычIэт унэм (Калининым иурам) агъэкIожьы­гъэу ащ чIэт.

Хэкур Краснодар краим къы­зыхэкIыжьым, архивым и Гъэ­IорышIапIэ емыпхыгъэу АР-м и Къэралыгъо архив ар хъугъэ. 2010-рэ илъэсым АР-м ими­нистрэхэм я Кабинет и Уна­шъокIэ архивыр АР-м икъэралыгъо казеннэ учреждениеу «АР-м и Лъэпкъ архив» мэхъу.

Арышъ, илъэси 100-м къыкIоцI мы къулыкъум ыцIэ бэрэ зэблахъугъ, ау сыдыцIэ зехьи, ипшъэрылъ дэгъоу ыгъэцэкIагъ, иIофшIэн къыщигъэкIагъэп.

Мы чIыпIэм къыщысIомэ сшIоигъу непэ къулыкъум тегъэ­псыхьэгъэ унакIэ Мыекъуапэ зэрэщагъэуцурэр. Урысые Федерацием и Правительствэ иунашъокIэ федеральнэ целевой программэу «Урысыем икультур (2012 — 2018)» зыфиIорэм къыдыхэлъытагъэу Мыекъуапэ Лъэпкъ архивым иунэ щашIы. ИкIыгъэ мазэм апэрэу Адыгеим къэкIуагъ архивхэмкIэ федеральнэ Агентствэм ипащэу Ан­дрей Артизовыр. Ащ игъусагъ игуадзэу Ольга Отводнаяр. Ахэр республикэм къызэкIохэм АР-м и ЛIышъхьэу КъумпIыл Муратрэ Премьер-министрэу Александр Наролинымрэ аIукIагъэх, лъэпкъ архивыр зычIэ­тыщт унэм ишIын зэрэкIорэм тегущыIагъэх ыкIи зэраухыщтымкIэ республикэм ипащэ къа­гъэгугъагъ. Москва къикIыгъэ Андрей Артизовым къызэри­IуагъэмкIэ, 2018-рэ илъэсым ыкIэм нэс, УФ-м икъэралыгъо архив къулыкъу илъэси 100 зыщыхъурэм, псэолъэшIыныр аухыщт.

АР-м иархив системэ хэтых АР-м архивхэм яIофхэмкIэ Гъэ­IорышIапIэр, АР-м и Лъэпкъ ар­хив, муниципальнэ отделэу 9 ыкIи 1 межведомственнэ архив (Мыекъопэ район).

Непэ республикэм иархив учреждениехэм фонд 3000-м ехъу ачIэлъ, ахэр пкъыгъо мин 500 фэдиз мэхъух.

Илъэси 100-м ехъу зыныбжь документхэу ижъырэ урыс тха­кIэм тетэу зэхэгъэуцуагъэхэм Мыекъуапэ итарихъ къаIуатэ. ЧIыгоу псэуалъэхэр зытыра­шIыхьащтхэр зэрагощыщтыгъэр, адыгэ къуаджэхэм ящы­IэкIэ-псэукIэ къэзыгъэлъэгъорэ тхыгъэхэр, Пушкиным инароднэ Унэ ыкIи нэмыкI объект гъэшIэгъонхэу республикэм итхэм якъэбар документхэм къаIуатэ.

Мыекъопэ къэлэ управым итхылъхэм ахэплъэгъощт 1910-рэ илъэсым итыгъэгъазэ и 10-м Мыекъуапэ апэрэу мэшIоку къызэрэкIуагъэр. Ащ исыгъэх Ермэлхьаблэ икIэу ТIуапсэ кIорэ мэшIоку гъогур зышIыгъэхэр. Революцием ыкIи граждан заом яхьылIэгъэ материалхэми мыщ чIыпIэшхо щаубыты. Адыгеир ылъэ зэрэтеуцуагъэр, гъэсэныгъэм, псауныгъэм икъэухъумэн, мэкъу-мэщым ыкIи нэмыкI лъэ­ныкъохэм гъогоу къакIугъэр чIэбгъотэщт.

Адыгеим щызэлъашIэрэ цIыф­хэм яунэе фондхэр архивым къызэрэратыжьырэм ар лъэшэу къегъэбаи. Ащ фэдэу къэралыгъо IофышIэшхохэм, тхакIохэм, искусствэм ицIыфхэм яфондхэр архивым къыратыжьыгъэхэу чIэлъых. Ахэм ащыщых Президентэу Джарымэ Аслъан, РСФСР-м инароднэ артисткэу Шъэожъ Розэ, РСФСР-м искусствэхэмкIэ изаслуженнэ IофышIэшхоу, АР-м инароднэ артистэу Ахэджэго Мэджыдэ, тхэкIо цIэрыIоу Еутых Аскэр ыкIи нэмыкIхэр.

Псауныгъэм икъэухъумэн итарихъ къагъэбаигъ апэрэ адыгэ бзылъфыгъэ врачэу, РСФСР-м изаслуженнэ врачэу Бек Мелэчхъан ыкIи СССР-м инароднэ врачэу Владимир Смолиным яхьылIэгъэ материалхэм.

ЗэлъашIэрэ краеведэу Петр Коссович оркъ лъэпкъэу Моторинхэм ялIэужи 4-мэ ялIыкIохэу пачъыхьэхэу Александр I-м, Александр III-м, Николай I-м ыкIи Николай II-м къэралыгъо тынхэр къазэрафагъэшъоша­гъэхэм яхьылIэгъэ тхыгъэ гъэшIэгъонхэр архивым къыритыгъэх.

Мы къулыкъур агъэфедэзэ, нэбгыри 100-м ехъумэ кандидатскэ ыкIи докторскэ IофшIагъэхэр атхыгъэх.

Архивыр зэфэшIыгъэ учреждением фэмыдэу, ащ чIэлъ материалхэр цIыфхэм алъэ­гъунхэм пылъ, къэгъэлъэгъонхэу пIуныгъэм фэлэжьэщтхэр зэхещэх. Ащ фэдэ Iофтхьабзэхэр Лъэпкъ театрэм, Къэралыгъо филармонием, Лъэпкъ библиотекэм ащызэхищэхэу бэрэ къыхэкIы. Ащ фэдэу Ахэджэго Мэджыдэ илъэси 100 зэрэхъугъэм ехъулIэу Лъэпкъ театрэм ащ ехьылIэгъэ къэгъэлъэгъон гъэшIэгъон щызэхащэгъагъ. Илъэсыбэрэ театрэм Iоф щызышIэгъэ, Адыгеим икультурэ игъэпсэкIуагъэу Ахэджэго Мэ­джыдэ ежь ифонд Лъэпкъ архивым къыритыжьыгъ. Ар мы аужырэ уахътэм анахь уасэ зыфашIырэ аугъоигъэ материалхэм ащыщ.

1957-рэ илъэсым культурэм ылъэныкъокIэ Москва Iоф­тхьэбзэшхо щыкIуагъ. Адыгэхэр ежь яшIоигъоныгъэкIэ Урысыем зыгохьагъэхэр илъэс 400 зэрэ­хъугъэм фэгъэхьыгъэ декадэр документхэм гъэшIэгъонэу уапа­шъхьэ къыра­гъэуцо.

Комсомолыр зызэхащагъэр илъэс 90-рэ зэрэхъугъэм фэ­гъэ­хьыгъэ къэгъэлъэгъонри гъэ­­шIэгъоныгъ. ВЛКСМ-м ирайкомхэм, икъэлэ комитетхэм ясекретарыгъэхэм яфондхэу ар­хивым къыратыжьыгъэхэр ащ къыщагъэлъэгъуагъэх. А Iоф­тхьабзэм ихьэкIагъэхэм ащы-щыгъ тичIыгогъоу, СССР-м илетчик-космонавтэу, Советскэ Со­юзым и ЛIыхъужъэу Анатолий Березовоир. Ащ фэдэ къэгъэлъэгъон гъэшIэгъонхэу Лъэпкъ библиотекэмрэ архивымрэ зэгъусэу зэхащагъэхэр афэгъэхьы­гъагъэх тхэкIо цIэрыIоу Еутых Аскэр, сурэтышIэу ыкIи тхакIоу Къат Теуцожь, нэмыкIхэм.

Зыфэдэ къэмыхъугъэ, осэ­шхо зиIэ документэу мыщ чIэлъ закъохэр арэп дышъэ фондэу плъытэн плъэкIыщтыр. Ащ Iоф щызышIагъэхэри, щызышIэхэрэри зыфэдэ къэмыхъугъэ IофышIэх. Ащ фэдэу архив Iоф­шIэным иветеранэу ЛIыпый Мирэ ГъэIорышIапIэм иапэрэ пащ, Шъынэхъо Асе илъэс 16-рэ а пэщэ IэнатIэр ыгъэцэкIагъ, Бэрэтэрэ Тэмарэ илъэси 10-рэ пэщагъ, Любовь Арутюновар илъэс 40-рэ къэралыгъо архивым щылэжьагъ, ащ щыщэу 34-м директорыгъ. Ольга Рагулинам архив къулыкъум илъэс 20-рэ Iоф щишIагъ, ащ щыщэу 10-м Лъэпкъ архивым ипэщагъ.

Гунэе Аслъанхъан, Апыщ Эммэ, Людмила Червяковам, Надежда Несмеяновам, Даур Щамсэт илъэсыбэхэм район ыкIи къэлэ архивхэм яотделхэм япащэхэу Iоф ашIагъ.
Ящытхъу пIонэу атефэ непэ республикэм иархив учреждениехэм Iоф ащызышIэхэрэм. Ащ фэдэу ГъэIорышIапIэм илъэс 20 хъугъэу упчIэжьэгъу шъхьаIэу Iоф щешIэ Къэзэнэ МулиIэт. ГъэIорышIапIэм иэкспертэу илъэс 15 хъугъэу мэлажьэ Теу­цожь Заремэ. Лъэпкъ архивым испециалист шъхьаIэу Татьяна Говоровам илъэс 19-м ехъу­гъэу Iоф ешIэ. Лъэпкъ архивым иотдел ипащэу илъэс 17 хъугъэу мэлажьэ Iэшъынэ Саидэ.

ПIатIыкъо Зуриетрэ Марина Толмачевамрэ илъэс 30, Хъу­рэтIэ Римэ илъэс 22-рэ, Хъу­тIыжъ Светланэ илъэс 17, Дзы­бэ Саидэ ыкIи ЛIыхэсэ Мухьдинэ илъэс 13 хъугъэу мы къулыкъум щэлажьэх.

Непэ ГъэIорышIапIэм пэщэныгъэ дызэрехьэ Хьаджэбыекъо Саидэ.

Ахэм ыкIи нэмыкIэу зыцIэ къетымыIуагъэхэми яIофшIэн мэхьанэшхо иI. Ахэр цIыфлъэпкъым ишIэжь иугъоякIох ыкIи иухъумакIох. ЗэкIэми ямэфэкI­кIэ тигуапэу непэ тафэгушIо.

Сихъу Гощнагъу.