Цэй Ибрахьимэ итворческэ шIушIагъ

Адыгэ тхыгъэ литературэм изэхэщэн-зэгъэкIункIэ апэрэ лъэбэкъухэр зышIыгъэ тхэкIо нахьыжъхэми, непэрэ мафэм усэн-тхэн Iофышхор зыпшъэ ифэрэ тхакIо пэпчъи ягугъу пшIыныр атефэ. Зигугъу пшIэу, зитхыгъэхэр къыхэбгъэщэу апашъхьэ иплъхьэрэ пэпчъ цIыфхэм, анахьэу къыткIэхъухьэхэрэм, нахь ашIэщт ыкIи агу къинэжьыщт.

Цэй Ибрахьимэ (1890 — 1936) адыгэ литературэм икъе­жьапIэ Iутыгъэмэ ащыщ. Ар лIэшIэгъу плIанэ фэдиз адыгабзэкIи, урысыбзэкIи, украина­бзэкIи тхагъэ. Пьесэхэу «Къо­кIас», «Фэмый», «Хьалэбалыкъ», «Жъымрэ кIэмрэ» зыфиIохэрэр, рассказхэу «Фатмэм игушIуагъу», «Шъхьэзакъу» («Одинокий») зыцIэхэр, усэхэр, баснэхэр, очеркхэр, адыгэ культурэм изытет къытегущы­Iэрэ статьяхэр 1912 — 1936-рэ илъэсхэм ытхыгъэх. Гъэсэныгъэ дэгъу иIагъ, зэчый гъэнэфагъи хэлъыгъ.

Адыгэ театрэм изэхэщэн, ар­тистхэм ягъэхьазырын, лэ­жьакIохэм искусствэр шIу ягъэ­лъэгъугъэным драматургым Iофышхо дишIагъ.

Адыгэ научнэ-ушэтэкIо институтым иIофышIэу зыщэтым Цэим адыгэ IорIуатэхэм, орэдхэм яугъоижьынкIэ Iофышхо ышIагъ, бэдэдэ къуаджэхэм къа­щитхыжьыгъ.

Адыгэ автоном хэкур загъэ­псым, хэку исполкомым илъэс зэкIэлъыкIохэм IэнэтIэ зэфэ­шъхьафхэр щигъэцэкIагъ, ис­кусствэмкIэ отделым охътабэрэ ипэщагъ, адыгэ тхакIохэм яассоциацие иответственнэ сек­ретарэу Iоф ышIагъ. Тыдэ зыщэ­Iи, сыд Iоф зешIи Цэй Ибрахьимэ итворчествэ зэпигъэугъэп: адыгэ прозэм, поэ­зием, анахьэу драматургием, иIа­хьышIу ахилъхьагъ. Непэрэ мафэхэм Адыгэ Лъэпкъ драмтеатрэм драматургэу Цэй Ибрахьимэ ыцIэ зэрэфаусыгъэм тхакIом, режиссерым ишIу­шIагъэ зэращымыгъупшэрэр, лъытэныгъэ зэрэфашIырэр къе­ушыхьаты.

Цэим итхыгъэхэр адыгабзэ­кIэ, урысыбзэкIэ, французы­бзэкIэ гъэзетхэм, журналхэм, сборникхэм къащыхиутыгъэх. Анахь шIушIэгъэ дахэу фэплъы­тэн плъэкIыщтыр кIэлэцIыкIухэм апаекIэ зэрэтхэщтыгъэр ары. 1935-рэ илъэсым тхылъ шъхьафэу поэмэу «ТхьакIумкIыхьэм ихьадэIус» зыфиIорэр къыдэкIыгъ. ЗэдзэкIын Iофми хэзагъэщтыгъ, ежь ибаснэхэм анэмыкIэу, И. Крыловым ытхыгъэхэм ащыщхэр, Корней Чуковскэм, Самуил Маршак яусэ-пшысэхэр адыгабзэкIэ зэ­ридзэкIыгъэх.

Цэй Ибрахьимэ адыгэ профессиональнэ сценическэ искусствэм къежьапIэ фишIыгъ, Краснодар театральнэ техникумэу къыщызэIуахыгъагъэм идиректорыгъ, IэпэIэсэныгъэмкIэ щыригъаджэщтыгъэх, ежь ипьесэхэр ыгъэуцущтыгъэх. Адыгэ лъэпкъ музыкальнэ искусствэми хэхъоныгъэ инхэр ригъэшIыгъэх, ащ композитор цIэрыIохэу М. Гнесиныр, Т. Концевич, В. Мессман, нэмыкIхэри хигъэлэжьагъэх.

Цэй Ибрахьимэ илъэс 46-рэ къыгъэшIагъэр, ащ щыщэу лIэшIэгъу плIанэр лъэпкъ лите­ратурэр, культурэр къэIэтыгъэным, цIыфхэм язэхашIэ къэ­гъэущыгъэным, лъэпкъым лъэ­бэкъукIэхэр ышIынхэм фигъэшъошагъ. И. Цэим литературнэ кIэн бай къыгъэнагъ.

Усэхэр

ЩыIэкIакIэр зэдэдгъэпсын

Тихьалыгъухэр
осым фэдэу фыжьэу,
Лэжьэным
гугъу тыримыгъэхьэу,
Къытхахьэрэр
тэ къытэхъуапсэу,
Тыпсэунэу тэ зэдэтэшт.
Машинэхэр къытфарагъащэу,
Лэжьыгъэхэр тэ афядгъащэу,
ЗэшитIум фэдэу
тызыхъукIэ —
ЩыIэкIакIэр зэдэдгъэпсын.

Пшыз

Еу-еу гущэу псыхъошху,
Псыхъомэ япащэу псы лъапI,
ПIалъэу узэрытым сехъуапсэ,
Псалъэу къэсIощтхэр
уищытхъу.
Эльбрус лъагэр уикушъэ,
Шъхьашыгу осыри кушъэпс,
Псы гъоткIо-гъуаткIоу
къыпхахьэрэ
Къушъхьэ мылыпсым ынэпс.
УикIахьыныгъэхэри амыш,
ЧIы зэфэшъхьафхэри
къэокIу,
КIо макъэу уиIэри гуих,
Хым ухэхьажьмэ — псы шхъуантI.
Пшэхъо тыжьынышъори
уиятIэ,
ЕтIэпцIэ пщэрыр уишъоф;
Фыгур къызэрыкIэрэр уихэку,
Куушхоу щынагъор уигупч.
Нартымэ кIэныкIэ къялыгъэу,
Пшызэжъэу тятэмэ якъан.

* * *

Псэкъупсэрэ Пщыщэрэ
о пшитIу,
Зы тIуакIэм къыдэкIыхэу,
зэгъусэх;
Уасэу зыфашIыжьырэр
бэдэдэу,
Дэжъые нэшъухэр
къыпфахьы…
Еу-еу гущэу псыхъошху,
Псыхъомэ ялыеу псы лъапI,
УилъэпIэныгъэми сигъэшхъу,
ШхъуантIэр зикIышъоу
нартыжъ!
1929.

Цэй Ибрахьимэ ежь итхыгъэ­хэри И. А. Крыловым ибаснэу зэридзэкIыгъэхэри дэтэу тхылъ 1934-рэ илъэсым Краснодар къыщыдигъэкIыгъагъ.

Бэджэжъыемрэ сэнашъхьэмрэ

Баснэ

Бэджэжъыер ныбаджэу
Сэнэ хатэм зыдэхьэм,
Ашъо шэплъыр тырихэу
Сэнашъхьэхэр дилъэгъуагъ.
Бэджэжъыем ыIупс къыфи,
Ыцэ фыжьхэр къыгъэхъупцIи,
Ынэ цIыоу тедыягъ.
ТхьамыкIагъоу дэи дэдэр
Лъэгэ дэдэу пылъагъэхэшъ,
Тыдэ къэкIэу къэкIуагъэми,
Сэнашъхьэу
тIыргъуагъэхэр —
Нэм ылъэгъоу, цэм пэчыжьэу
Къутамэхэм апышIагъ,
Сыхьат псао зыпэлъым
ЫлъэкIыгъи щымыIэу
Бэджэжъыер ежьэжьышъ,
Сэнашъхьэм ыгу къыфэгъоу,
ГухэкI иIэу гъумыгъугъэ:
«СыдыкIэ мор былым!
УеплъынкIэ дэхэ дэдэу,
Мэу къыпихырэр IэшIу дэдэу
Жэм зыдаплъхьэрэм
мыджырышъ,
Цэр сыхьатым ыгъэщыщт».

Дзэукъожь Нуриет.