Хэхъоныгъэхэр нэрылъэгъух

1992-рэ илъэсым къыщыублагъ мы мэфэкIыр зыщыIэр. РСФСР-м икъэралыгъо суверенитет фэгъэ­хьы­гъэ Декларациер заштэгъэ мафэр Урысыем щыхагъэунэфыкIынэу рагъэжьэгъагъ, 2002-рэ илъэсым Урысыем и Мафэ ашIыжьыгъ.

Илъэсыбэхэм а мэфэкIыр къыздикIыгъэр бэмэ къагурымы­Iоу, ау зыгъэпсэфыгъо мафэу зэрэщытым къыхэкIыкIэ, зэрищыкIагъэм тетэу хагъэунэфыкIыгъ. А мафэм ыцIи «Урысыем ишъхьафитыныгъэ и Мафэу» бэмэ къаIощтыгъ. Непэ мэфэкIыр зыфэдэми ыцIи пстэури ащыгъуазэх, ащ зебгъэу­шъомбгъоу укъытегущыIэн ищыкIэгъэжьэп.

Урысыем и Мафэ щыIэным лъапсэ фэхъугъэ хъугъэ-шIагъэ­хэм зэхъокIыныгъэу къыздахьыгъэхэр къэралыгъом къызэрыкIоу къызэпичыгъэхэп. 1990-рэ илъэсхэр зыфэдагъэхэр ахэм къахиубытагъэхэм дэгъоу къа­шIэжьы. ЦIыфхэр ащ фэдэ зэ­хъокIыныгъэхэм афэхьазыры­гъэхэп, зыпкъитыныгъэ щыIа­гъэп, зэо-зэпэуцужьхэр субъект­хэм ащыщхэм къарытаджэщтыгъэх, терроризмэм, нэмыкI бзэ­­джэшIэгъэ хьылъэхэм зау­шъомбгъущтыгъ…

Непэ тызымыгъэрэзабэ щы­Iэныгъэм хэтэлъагъоми, джа илъэсхэр зыфэдагъэхэр къыдэплъытэхэмэ, нахьышIум ылъэныкъокIэ зэхъокIыныгъэу фэ­хъугъэхэр къыхэмыгъэщынхэ плъэкIыщтэп. Анахь шъхьаIэр а лъэхъаным егъэпшагъэмэ, экономикэм хэхъоныгъэ инхэр зэ­ришIыгъэхэр ары.

Экспертхэм къызэрэхагъэ­щырэмкIэ, 1990-рэ илъэсхэм къэралыгъом чIыфэшхоу те­лъымрэ инфляциемрэ гумэкIыгъо шъхьаIэу иIагъэхэр. Аужырэ илъэс 16 — 18-м мы Iофыгъохэр дэгъэзыжьыгъэ хъугъэ, инфляциер 2017-рэ илъэсым итыгъэгъэзэ мазэ къызэратыгъа­гъэмкIэ, проценти 2,5-м нэ­сэу къеIыхыгъ, къэралыгъом чIыфэу телъыри проценти 3-м къехъу­жьырэп.

Экономикэр нахьышIу зэ­рэхъугъэм ишыхьат бизнес инми, гурытми, цIыкIуми зызэраушъомбгъурэр, хъызмэт­шIапIэхэр нахьыбэ зэрэхъухэ­рэр. ГущыIэм пае, промышленностым, 2000-рэ илъэсым къыщыублагъэу 2017-рэ илъэсым нэс пштэмэ, къыдигъэкIырэм процент 55,4-рэ хигъэхъуагъ. Ащ фэдэ хэхъоныгъэхэм Iоф­шIэпIэ чIыпIэхэмкIэ гумэкIы­гъоу щыIагъэри дагъэзыжьыгъ. 1990-рэ илъэсхэм IофшIэпIэ чIыпIэ зимыIэхэм япчъагъэ проценти 10,6-рэ хъущтыгъэмэ, непэ про­центи 5-м къэсыгъ.

ИнвесторхэмкIи аужырэ ­илъэси 10 — 15-м Урысыер нахь хъопсагъо хъугъэ. Санкциехэм апкъ къикIыкIэ къэралыгъом къиныгъо зэфэшъхьаф­хэр иIэ хъугъэхэми, инвестициеу къыхалъхьэрэр фэди 2,5-кIэ нахьыбэ хъугъэу гупчэ СМИ-м къаты.

Мэкъумэщ хъызмэтым хэхъоныгъэу ышIыгъэхэр нэрылъэгъух. Тыгу къэтэжъугъэгъэкIыжь колхоз зэхэзыжьы­гъэхэм къагъэнэгъэ чIыгоу зы­­парэми ымыгъэфедэу, цIыраоу щылъыгъэхэр, улэжьын умы­лъэкIыщтэу зыфаIощтыгъэхэр. Непэ мары тиреспубликэ иза­къоу пштэмэ, амылэжьэу чIыгу гектар илъыжьэп пIоми хэу­къоныгъэ хъущтэп. 2000-рэ илъэсым лэжьыгъэ тонн миллион 65-м ехъу Урысыем щыIуа­хыжьыгъагъ. 2017-рэ илъэсым а пчъагъэр миллиони 140-м нэсыгъ. Коцыр IэкIыб къэралхэм анахьыбэу аIэкIэзыгъахьэхэрэм ащыщ Урысыер. Къэралыгъо программэ зэфэшъхьафэу щы­Iэхэм къадыхэлъытэгъэ IэпыIэгъоу мэкъумэщ хъызмэтым щы­лажьэмэ зышIоигъохэм е езыгъэжьэгъахэхэм къараты­хэрэм яшIуагъэкIэ, ар мылъку къэкIуапIэу къыхэзыхыхэрэм япчъагъэ илъэс къэс нахьыбэ мэхъу.

Медицинэм хэхъоныгъэ ин­хэр зэришIыгъэхэм, непэ ащ лъэкIышхо иIэ зэрэ­хъу­гъэм, технологиякIэхэр зэ­рэ­щагъэфедэхэрэм демыгъэштэн плъэкIыщтэп. Экспертхэм къызэрэхагъэщырэмкIэ, 2000-рэ илъэсым медицинэм сомэ мил­лиард 204-м ехъу халъхьэгъагъэр. 2017-рэ илъэсым а пчъа­гъэр сомэ триллионищым на­гъэсыгъ. Ащ фэдэу мылъкушхо зэрэхалъхьагъэм ишIуагъэкIэ, медицинэм епхыгъэ учреж­дениехэр ящыкIэгъэ оборудо­вание дэгъухэмкIэ зэтегъэ­псы­хьагъэхэ хъугъэ. Технологие пэ­рытхэр зыщагъэфедэхэрэ медицинэ IэпыIэгъур цIыфхэм нахь алъыIэсы хъугъэ. ГущыIэм пае, 2005-рэ илъэсым ащ фэдэ IэпыIэгъу зэратыгъагъэр нэбгырэ мин 60-мэ, 2017-рэ илъэсым нэбгырэ мин 960-м ехъугъ. НахьыпэкIэ ащ фэдэ IэпыIэгъу къыуатыным пае Урысыем икъэлэ шъхьаIэ укIон фэягъэмэ, джы субъектхэм ащыщыбэхэм IэзэпIэ гупчэшхохэу амалы­шхохэр зиIэхэр къащызэIуахыгъэх. ЫпкIэ хэмылъэу непэ дис­пансеризациер пкIун плъэ­кIыщт. Сымэджэщхэр гъэкIэ­жьыгъэ хъугъэх, кIэу къызэIуа­хыгъэри, джыри ашIырэри ма­кIэп, непэрэ лъэхъаным ди­штэрэ оборудо­ваниемкIэ зэкIэри зэтегъэ­псыхьагъэх.

КIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэмкIэ гумэкIыгъоу къэралыгъом илъыгъэр тыгу къэтэжъугъэгъэкIыжь. Непэ ащ фэдэ Iоф щыIэжьэп. ГущыIэм пае, 2012-рэ илъэсым чIыпIэ мин 800 фэдиз кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэм къащатыгъагъ ыкIи процент 64-м ехъоу а Iофыгъор дэгъэзыжьыгъэ хъугъагъэ. 2017-рэ илъэсым проценти 100-у ар зэшIохыгъэ хъугъэ, субъектхэм ащ фэдэ чэзыухэр яIэжьхэп. Гъэсэны­гъэм, шIэныгъэм, культурэм, спортым алъэныкъокIэ хэхъоныгъэу щыIэхэр гурыт ыкIи спорт еджэпIакIэу къашIыхэрэм, культурэм и Унэу агъэкIэжьхэ­рэм, музееу къызэIуахыхэрэм, нэмыкIыбэхэм къаушыхьаты.

НэмыкIэу зигугъу къэпшIын плъэкIыщтыр бэ. Мэкъуогъум и 12 мэфэкI мафэр щыIэ зыхъугъэм къыщыублагъэу къэралыгъом хэхъоныгъэу ышIыгъэр зы тхыгъэкIэ къэпIон плъэкIыщтэп, ащ фэдэ пшъэрылъи зыфэд­гъэуцужьырэп. Къыхэдгъэщмэ тшIоигъор, сыд фэдизэу непэ щыIакIэр къинэу тэIоми, шIуагъэу хэлъыр зэрэмымакIэр зэрэнэрылъэгъур ары.

ХЪУТ Нэфсэт.