Хэта зыIуагъэр?

Хэта зыIуагъэр адыгэхэм къо амыхъущтыгъэу ыкIи амышхыщтыгъэу? Бэрэ зэхэсэхы адыгэхэм егъашIэми къо амыхъу­гъэу ыкIи амышхыгъэу.

Къэралыгъо учреждением чIахьэмэ, «къо сурэт зытет календарыр пышъух», аIоу щыгу­бжыхэу, тхылъыщэ тучанхэм календарэу къо сурэт зытетыр зэращэрэмкIэ тучантесым едао­хэу уарехьылIэ. Ащ фэдэ цIыфхэм лъэпкъым итарихъ ашIэрэп. Ди­нэу лIэшIэгъу е илъэс мин зэфэ­шъхьафхэм алэжьыгъэм ахэр щыгъуазэхэп.

Ахэм ясIомэ сшIоигъу: адыгэ­хэм къор ахъущтыгъ ыкIи ашхы­щтыгъ. Арэу зыщытыгъэр чыри­стан диныр алэжьы зэхъур ары. А диным къор пхъуныр ыкIи пшхыныр хьалэлэу ылъы­тэщтыгъ. Къохэр адыгэхэм амы­хъужьхэу ыкIи амышхыжьхэу зыхъугъэр ислъамыр къызахахьэр ары. Ислъам диным къор пхъуныри пшхыныри хьарамэу елъытэ.

Адыгэхэм къор зэрахъущтыгъэм ищыс адыгэ ныом гъы-мэ, бгэзэ «Тызыгъэунэхъугъэр Тхьэм егъэунэхъу» ыIозэ, къо­хэр мэзым хигъэзыхьажьы­гъагъэу къызэраIотэжьырэр.

Къор зэрэкIочIэшхори, зыгу­бжыкIэ лъэшэу щынагъоу зэрэ­хъурэри адыгэхэм яжэрыIо усэ­хэм ахэтых. ГущыIэм пае, «Къогу иI ащ», «Къо губжыгъэм фэд ар» аIо цIыфэу лъэшэу губжыгъэм ехьылIагъэу. ЦIыф хьарамым пае аIо: «Хьэ ымы­шхын къо ригъэшхырэп». Къом итеплъэ, ишэн лъыплъэзэ, зэгъэпшэнхэр адыгэм ышIыгъэх.

Адыгэхэм къор ашхыщтыгъэ къодыеп. Уасэуи атыщтыгъэ. Непэ зэрэтшIэрэмкIэ, нэчыхьэ уасэу шыхэр, цухэр, чэмхэр, ахъщэ атыщтыгъ. Адыгэхэм уахътэ къякIугъ къохэр нэчыхьэ уасэкIэ атэу. Ари жэрыIо усэхэм къахэнагъ. Къэбар зытIу горэ щысэу къэтхьын.

Апэрэ къэбарыр

КIалэ горэм къыщагъ. Нэ­чы­хьэ уасэу къуипшI ритыгъ шIу­пщым. Къызищагъэр мазэ нахь мыхъугъэу махъулъэр шIупщым дэжь къэкIуагъ ыкIи къыриIуагъ: «ШъукъакIуи шъуипхъу шъущэжь, сикъохэри къэшъуфыжь».

ЯтIонэрэ къэбарыр

ХыIушъо Шапсыгъэм ит чылэ цIыкIоу ЦIэпс щыщ пшъашъэхэр нэмыкI чылэхэм къарыкIыгъэ кIалэхэм адамыгъэкIонхэу чылэ хасэр зэхэтIысхьи, рыгущыIэхи, унашъо ашIыгъагъ. Ар къыз­хэ­кIыгъагъэр ЦIэпс щыщ кIалэ­хэм нэмыкI чылэмэ къарыкIыгъэ пшъашъэхэр къызащэхэкIэ нэ­чыхьэ уасэу къохэр атыхэзэ, къо Iэхъогъоу чылэм дэтыр нахь макIэ зэрэхъугъагъэр ары. КIа­лэхэм якъоджэ пшъашъэхэр къащэхэмэ, къо Iэхъогъухэм ахэ­кIыщтыгъэп, къуаджэм къы­дэнэжьыщтыгъэх. Джащ тетэу илъэс заулэ зэпсэухэм, къо Iэ­хъогъухэр рагъэкъужьыгъа­гъэх. Джа лъэхъаным егу­пшы­сэхи, адыгэхэм аIуагъ: «Ты­лIэмэ къохэр тибэн, тыкъа­нэмэ — тигъомылапхъ».

Джащ фэдэу адыгэхэм къом епхыгъэхэу мэзхэм, къушъхьэ­хэм, псыхъохэм, дэкIыгъохэм цIэхэр афаусыщтыгъэх. ГущыIэм пае, Къошхо дэкIыпI, Къошхо­тIокIэ мэз, Къошхо хъуат, Къо­хъутх, КъоукI мэз ыкIи нэмыкIхэр.

ЫпшъэкIэ зигугъу къэтшIы­гъэхэ щысэмэ анэмыкIэу адыгэ­хэм ящыIэныгъэ къом чIыпIэ гъэнэфагъэ зэрэщиубытыщтыгъэр къагъэшъыпкъэжьэу джыри жэрыIо усэхэр щысэу къэпхьынхэ плъэкIыщт. Ахэм ащы­щых гущыIэжъхэу «Къо нэшъум мышкIу къегъоты», «Хьэ ымы­шхын къо ригъэшхырэп», «Зикъо кIодырэм къодыргъ макъэ ытхьа­кIумэ ит», «ЛIы губжыгъэ­рэ къо губжыгъэрэ зэфэдэ», «Зикъо кIодырэм псэкIодишъэ егъахъэ», «Къом цы хэзычы­гъэм фэд» зыфиIохэрэр.

ЗэрэхъурэмкIэ, адыгэхэм къо­хэр ахъущтыгъ ыкIи ашхыщтыгъ. СишIошIыкIэ, къол зы­шхырэм, къо сурэт зэрыт кален­дарь зыщэрэм, зидэпкъ пылъа­гъэм уфилъыныр тэрэзэп.

МышIэныгъэр тхьамыкIагъу. ЗэкIэ ышIэу зи къэхъугъэп, ау умышIэрэмкIэ къаигъэ умыхъу­мэ нахь тэрэзэу къысшIошIы.

Цуекъо Нэфсэт.
ШIэныгъэлэжь.