Хэкум ифэбагъэ зэхашIагъ

Израиль къикIыгъэхэ тилъэпкъэгъухэр Адыгеим тхьамафэрэ ихьакIагъэх. Адыгэ къуаджэхэу Кфар-Камэрэ Рихьаниерэ къарыкIыгъэ купым хэтхэм хэкужъым ичIыопс къаплъыхьагъ, ятэжъ пIашъэхэр къызщыхъугъэхэ, зыщапIугъэхэ чIыналъэм къыщакIухьагъ.

«Интурист-Адыгея» зыфиIорэ компаниемрэ Израиль ит зекIо фирмэхэмрэ зэзэгъыныгъэ яIэу Iоф зэрэзэдашIэрэм ишIуагъэкIэ, IэкIыб къэралыгъом къикIыгъэхэ тилъэпкъэгъухэр илъэс пчъагъэм зыкIэхъопсыгъэхэ гухэлъыр къызыдагъэхъун алъэкIыгъ.

ЫпэкIэ зигугъу къэтшIыгъэ зекIо фирмэу «Интурист-Адыгея» зыфиIорэм ипащэу КIыкI Ерстэм тызэрэщигъэгъозагъэмкIэ, илъэс пчъагъэ хъугъэу Израиль Iоф дашIэ. Тилъэпкъэгъухэу ащ щыпсэухэрэм ащыщхэу ятэжъ пIашъэхэм ячIыгужъ зэзыгъэлъэгъу зышIоигъо купи 3 — 4-р илъэсым къыкIоцI Адыгеим къырагъэблагъэ. Ащ фэдэ апэрэ купыр бэмышIэу республикэм щыIагъ.

— Нэбгырэ 55-рэ хъурэ купыр тхьамафэрэ Адыгеим ихьакIагъэх, — къытфеIуатэ Ерстэм. — Мыщ дэжьым къыхэзгъэщы сшIоигъу зэкIэ къэкIуагъэхэм аныбжь илъэс 60-м зэрехъугъэр. Тихэку зыщыIэхэ уахътэм къыкIоцI республикэм икъэлэ гупчэу Мыекъуапэ дэтхэ музейхэр, зыгъэпсэфыпIэ чIыпIэхэр, Мыекъопэ районым псы Iэзэгъухэр къызщычIащыхэрэр ядгъэлъэгъугъэх. Адыгеим ичIыопс идэхагъэ анахьэу къызщылъэгъорэ чIыпIэхэу Гъозэрыплъэ, Хьаджэхъу тIуакIэм, псыкъефэхыпIэхэу Рыфабгъо, Шапсыгъэ шъолъырыр, къалэу Краснодар хьакIэхэм къарагъэплъыхьагъэх. IэкIыб къэралыгъом къикIыгъэ зекIо купым зы мафэ тэри тырягъусагъ. Адыгеим ит къуаджэхэм ащыпсэухэрэм ящыIакIэ, шэн-зекIуакIэу ахэлъхэр Фэдз ищысэкIэ хьакIэхэм арагъэлъэгъугъ.

— Тилъэпкъ итарихъ зэрифэшъуашэу нахь зыщызэхапшIэхэрэм Фэдз ащыщ, — къеIуатэ КIыкI Ерстэм. — Непэрэ уахътэм республикэм щыпсэухэрэм ящыIэкIэ-псэукIэ зыфэдэр тихьакIэхэм мыщ щалъэгъун амал яI.

Адыгэхэм ижъырэ хабзэу ахэлъым щыщ хьакIэр плъытэныр, бгъэлъэпIэныр. Тинепэрэ мафэхэми мыр чIэнагъэ зэрэмыхъугъэр тинэрылъэгъу. Фэдз щыпсэухэрэ нахьыжъхэр, ныбжьыкIэхэр шыхэм атесхэу Израиль къикIыгъэ купым къыпэгъокIыгъэх. ПсэупIэм дэт музеим, гурыт еджапIэм хьакIэхэр ащагъэх, къоджэдэсхэм лъытэныгъэ зыфашIыхэрэ цIыф цIэрыIохэу яIэхэм афэгъэхьыгъэ къэбархэр къафаIотагъэх.

ШIэныгъэлэжьэу, общественнэ IофышIэу Къуекъо Асфар тилъэпкъ ихъишъэ, тарихъыр зыпхырыщыгъэ къэбархэр Израиль къикIыгъэ тилъэпкъэгъухэм къафиIотагъ.

— Адыгеим ит къоджэ зэкIужьхэм Фэдз ащыщ. Гъэсагъэу, еджагъэу, хабзэр зигъогогъоу псаоу мыщ къыдэкIыгъэр макIэп, — хьакIэхэм закъыфигъэзагъ Кощхьэблэ районым ит Адыгэ Хасэм ипащэу НэпшIэкъуй Аминэ. — Адыгэ нэшанэхэу тинахьыжъхэм ахэлъыгъэхэр мы къуаджэм щагъэцакIэх. Абзэ инэу щагъэлъапIэ, къыщагъэгъунэ, ясабый цIыкIухэми ар къызэраухъумэщтым пылъых.

Израиль къикIыгъэхэ хьакIэхэм арагъэлъэгъугъэр зэкIэ ашIогъэшIэгъоныгъ. Хэкум щыпсэухэрэм ящыIэкIэ-псэукIэ ежьхэм ягупшысэхэм атефэжьымэ агъэунэфыгъ. Адыгеим щыIагъэхэм къафаIуатэхэрэ къэбархэм ядэIугъэхэмэ, джы пстэури нэрылъэгъу афэхъугъ.

Хьахъу Щэукет Израиль ит адыгэ къоджэ зэкIужьэу Кфар-Камэ щыщ. Адыгеим ятIонэрэу къэкIуагъ. Апэрэу къызыкIогъагъэр бэшIагъэ, а уахътэм къыкIоцI зэхъокIыныгъэу фэхъугъэр зэригъэшIэн мурад иIэу хэкужъым къеблэгъагъ.

— Апэрэу адыгэ чIыгужъым сыкъызыкIогъагъэр бэшIагъэ, ау непэм фэдэу зэкIэри сыгу къэкIыжьы, — къытфеIуатэ Щэукет. — ТхьамэфитIурэ Адыгеим икъэлэ гупчэ сыщыIагъ. Израиль сыкъыщыхъугъ, илъэс 67-рэ хъугъэ сызщыпсэурэр, ау тятэжъ пIашъэхэм ячIыгужъ нахь дахэ дунаим темытэу къысщэхъу. Мыщ жьэу щыIэр нэмыкI, ар бгъэгум дизы мэхъу.

СигущыIэгъу адыгэ лъэпкъым зэрэщыщым рэгушхо. КъыкIэхъухьагъэхэм, къорэлъф-пхъорэлъфхэм яныдэлъфыбзэ аригъэшIагъ. IэкIыбым щэпсэух нахь мышIэми, хьакIэу зэкIэ къэкIуагъэхэм бзэр дэгъоу ашIэ, шэн-хабзэхэр зэрифэшъуашэу агъэцакIэх. АщкIэ ахэм IэпыIэгъу къафэхъугъэхэр зыщыпсэухэрэ къуаджэхэм адэсхэ нэжъ-Iужъхэр арых. Ежьхэм къафаIуатэщтыгъэхэ къэбархэр ялъфыгъэхэм зэрарагъэшIэщтым пылъыгъэх. Лъэпкъым итарихъ къуаджэм дэс ныжъ-тыжъхэм сабый цIыкIухэм къафаIуатэщтыгъ, ахэм яцIыкIугъом къыщегъэжьагъэу яныдэлъфыбзэ ашIэу къэтэджынхэм пылъыгъэх.

Израиль дэт Адыгэ Хасэм илIыкIоу, купыр хэкужъым къэкIоным зиIахьышIу хэзышIыхьэгъэ ЛIыIужъу Юсыф гущыIэгъу тыфэхъугъ. Ащ къызэриIуагъэмкIэ, тилъэпкъэгъухэр ячIыгужъ къэкIонхэм пае ищыкIэгъэ тхылъхэр ыгъэхьазырыгъэх. Ежь ышъхьэкIи Адыгеим къеблэгъэным кIэхъопсыщтыгъэ, ыпэкIэ къэкIон амал зэримыIагъэм къыхэкIэу лъэпкъым итарихъ зыпхырыщыгъэ ичIыгужъ зэрифэшъуашэу къызэпиплъыхьагъ.

— Сихэку лъэшэу сыгу рихьыгъ. Сызэрегупшысэщтыгъэм фэдэу къычIэкIыжьыгъ, — игупшысэхэмкIэ къыддэгуащэ Юсыф. — Анахьэу къыхэзгъэщы сшIоигъор сабый цIыкIухэр адыгабзэкIэ зэрэгущыIэхэрэр ары. Ащ лъэшэу сигъэгушхуагъ. Тинахьыжъхэм сыдигъуи аIощтыгъэ: «Бзэр щэIэфэ лъэпкъыр щыIэщт». Непэ тинэрылъэгъу хъугъэ къыткIэхъухьэхэрэ ныбжьыкIэхэм бзэр къызэраухъумэрэр. Ащ сэркIэ мэхьанэшхо иI.

IэкIыбым къикIыгъэ купышхом анахьыжъэу ахэтыгъэ Нэпсэу Азиз тигуапэу гущыIэгъу тыфэхъугъ. Илъэс 82-рэ зыныбжь лIыжъыр апэрэу Адыгеим къэкIуагъ. ИцIыкIугъом къыщегъэжьагъэу илъэпкъ итарихъ щыгъуазэу къэтэджыгъ. Янэжъ-ятэжъхэм, янэ-ятэхэм хэкужъым фэгъэхьыгъэ къэбархэр къыфаIуатэщтыгъэ, ащ фэгъэхьыгъэ тхылъхэм шIогъэшIэгъонэу яджэщтыгъэ. Адыгеим къэкIуагъэхэм къалъэгъугъэр къаригъэIотэжьыныр икIэсагъ, ежьыри къэкIоным лъэшэу кIэхъопсыщтыгъэ.

— Синыбджэгъу Адыгеим бэрэ къакIощтыгъэ, — къытфеIуатэ Нэпсэу Азиз. — Ащ къысфиIуатэрэмэ сшIогъэшIэгъонэу сядэIущтыгъэ, сэри сынитIукIэ слъэгъуным сыкIэхъопсыщтыгъэ. Гухэлъэу сиIагъэр къыздэзгъэхъун зэрэслъэкIыгъэм сегъэгушхо. Сэ къызэрэсфаIуатэщтыгъэм фэдэу джы сэри хэкум къисхыгъэхэ къэбархэм сикъоджэдэсхэр ахэзгъэдэIощтых. Хэкужъым рэхьатныгъэ илъэу зэрэщыпсэухэрэр, чIыопсым идэхагъэ зыпэпшIын зэрэщымыIэр, силъэпкъэгъухэр зэкIужьэу зэрэзэдыщыIэхэр гупшысэ шъхьаIэу къыхэзгъэщыгъэх.

Тилъэпкъэгъухэм алъэгъугъэм рыразэхэу зыщыпсэухэрэ къэралыгъом агъэзэжьыгъ. Сыд фэдизэу зэкIужьэу къаIотэгъэ къэбар нахьи унитIукIэ плъэгъугъэм нахь уегъэразэ. Джыри мызэу, мытIоу ячIыгужъ къэкIонхэкIи хъун, къэзыгъэзэжьынхэри къахэкIынкIи пшIэнэп.

ГЪОНЭЖЬЫКЪО Сэтэнай.

Сурэтхэр Артур Лаутеншлегер тырихыгъэх.