Хьэшхъуаныкъо Хьамедэ ищыIэкIагъэр

Тиадыгэ шъолъыр зыпштэкIэ, цIыф гъэшIэгъонэу, Iушэу, губзыгъэу, акъыл кIэрыпхынэу, щысэтехыпIэ пфэхъунэу исыр ыкIи исыгъэр макIэп. Сэ синасып къыхьыгъ ащ фэдэ цIыф иунагъо сихьанэу ыкIи сыщыпсэунэу.

Зыгугъу къэсшIы сшIоигъор заомрэ IофшIэнымрэ ­яветера­нэу, народнэ просвещением иотличникэу, сипщэу Хьэшхъуа­ныкъо Хьамед. Ащ лIыхъужъыцIи иIэп, шIэныгъэлэжьэу зыцIэ раIорэми ащыщэп, ау, сэ къызэрэсшIошIырэмкIэ, цIыф къызэрыкIор къэзыгъэдэхэщтыр, ыцIэ рязыгъэIощтыр, цIыфэу уцогъу зы­фэхъугъэмэ ащызы­мыгъэгъупшэ­жьыщтыр ицIыфыгъ, ишэн-зе­кIуакIэхэр, иакъыл, игущыI.

Типщ «Адыгэ макъэм» ытхыгъэхэ статьяхэм ащыщэу «ЛIыгъэм, цIыфыгъэм яшапхъ» зыфиIорэр мыщ фэдэ гущыIэхэмкIэ къырегъажьэ: «Ныбжь зиIэ цIыфым шъыпкъэр, цIыфыгъэр, лIыгъэр зэрэзэлъытыгъэм ехьы­лIагъэу уеупчIымэ, къыуиIон ылъэкIыщтыр къэшIэгъуаепын фае. Шъыпкъагъэ пхэлъыныр цIыфыгъэм щыщ, лIыгъэ. Ащ фэдэу Iофыр зэрэгъэпсыгъэзи, шъыпкъэр къыгъэнэфэным, ар зэхифыным цIыфлъэпкъыр ыуж зэритзэ, благъэу екIолIэныр къыздэхъурэр бэп. Джащ фэд: шъыпкъэм ыкIуачIэ зыфэмыщэчыри макIэп.

Сэ къэзгъэшIагъэм щызгъэ­унэфыгъэр, хъугъэ-шIагъэу сы­зэрихьылIагъэр, сэщ нахьыжъхэм къаIотэжьэу зэхэсхыгъэхэр зэсэгъэфэжьышъ, зэфэхьысыжь сэшIы: шъыпкъэр адыгагъэм щыщ ыкIи цIыфым ар ищыкIагъ».

Хьэшхъуаныкъо Хьамедэ щы­Iэныгъэ гъогу гъэшIэгъон къыкIугъ, ау непэ сэ пшъэрылъ зы­фэсшIыжьырэп ащ игъэкIо­тыгъэу сыкъытегущыIэнэу. Зигугъу къэсшIы сшIоигъор пцIы хэмы­лъэу, ежь амалэу иIэмкIэ зэригъэфагъэхэу, цIыфмэ алъи­гъэIэсы шIоигъоу ытхыгъэхэ къэбармэ ащыщхэр ары.

«Хьэшхъуаныкъо Хьамедэ илъэс пчъагъэрэ Iоф адишIагъ район ыкIи хэку гъэзетхэу «Единствэм» ыкIи «Адыгэ ма­къэм». Телевидением, радиом, гъэзетхэм къарыкIхэзэ коррес­пондентхэр ащ бэрэ къыфакIощтыгъэх. Бзэ дэгъу Iулъыгъ, Iушыгъ, зэ зэхихыгъэр, ылъэ­гъу­гъэр щыгъупшэщтыгъэп, ары­ти, корреспондентхэр зыгъэгумэкIхэрэ упчIэхэм яджэуапхэр дэгъоу игъэкIотыгъэу аритыжьын ылъэкIыщтыгъэ. ЩыIэныгъэм бгъу пстэоу иIэми хэшIыкI афыриIагъ, упчIэу къыратырэм ишIошI къыриIолIэнэу амал IэкIэлъыгъ.

Итхыгъэхэу гъэзетым къы­хиутырэмэ ашIогъэшIэгъонэу цIыфхэр яджэщтыгъэх, къя­жэщтыгъэх, письмэ­хэр къыфатхыщтыгъэх. Ахэм ащыщ Хъот Хъалиди. Ащ игукъэ-
кIыкIэ Хьамедэ ытхы­гъэхэ статьяхэр зэхэугъоягъэхэу, ежь амалэу иIэмкIэ, «СигукъэкIыжь лъэуж­хэр» зыфиIорэ тхылъыр къыфызэхигъэуцуи, къыритыжьыгъагъ. А тхылъым мыщ фэдэ пэублэ гущыIэ иI: «Гуфэбэныгъэ, шъхьэ­кIэ­фэныгъэ инэу пфысиIэм исаугъэтэу республикэ гъэ­зетэу «Адыгэ ма­къэм» о щыхэуутыгъэхэр къызфэз­гъэфедэхэзэ, «Сигу­къэкIыжь лъэужхэр» зыфиIорэ тхылъыр пфызэхэзгъэуцуагъ, Хьамед. Сыгу къыздеIэу сыпфэхъохъу псауныгъэ пытэ уиIэнэу, уима­фэхэр гушIуагъохэу, уичэщхэр рэхьатхэу рекIокIынхэу, уигу­къэкIыжьхэмкIэ, уигупшысэ-гу­лъытэхэмкIэ адыгэ лъэпкъым ихъишъэ, икъэбархэр, итарихъ, ишэн-хабзэхэр зыпкъ игъэ­уцо­жьыгъэнхэм уиIахьышIу хэ­пшIыхьанэу, илъэсыбэрэ ащ уфэлэжьэнэу».

Мы тхылъым къыдэхьагъэх тхыгъэ гъэшIэгъонхэу Джэджэ­хьаблэ ыныбжь хъишъэу пылъхэм ащыщхэр, ахэм анэмыкIхэу «Осыет», «Маршалыр къезыщэкIыгъэр», «ГурышыкIэ къы­фэсэгъэзэжьы», «ИшъыпкъапIэ тэрэшIэ», «ХьисапымкIэ Iэзэгъэ мэлахъор», сэмэркъэухэр ыкIи нэмыкIхэр. Къэбар гъэшIэгъонхэу мыхэр щытых, ау сэ сы­къыз­тегу­щыIэ­мэ сшIоигъор итхыгъэ­мэ ащы­щэу «Бзылъфы­гъэу къинхэм къамыуфэрэр» зы­фиIорэр ары.

Янэ шIулъэгъоу, гукIэгъоу, шъхьэкIэфэныгъэу фыриIа­гъэр, ар щымыIэжьми, кIо­сагъэу е щыгъупшагъэу зэ­рэщы­мытыр къаушыхьаты тхыгъэр къы­зэрэригъэ­жьэ­рэ гущыIэхэм: «УгукIэ узыпэблагъэр, сыд фэдизэу упэчыжьэми, олъэгъоу цIыфмэ аlo. Нахьыбэ згъашIэ къэс тянэ нахьыбэрэ сыгу къэ­кIы, нахь зэхэугуфыкIыгъэуи къызгурэIо цIыф къызэрыкIоу зэрэщымытыгъэр». Ятэ гъэсэпэтхыдэу къыфишIыгъэри ащ къыкIэлъэкIо. Янэрэ шъэожъыемрэ зэрэзэдэгущыIэрэр лIым зэхехы. ШIэгъэн фаеу янэ къы­риIорэм кIалэр ащ фэдизэу дэгуIэрэп, «Неущ сшIэнба» ыIоуи мэхъу. Тыр кууагъэп, кIыигъэп, кIалэр къызэрищалIи, арапыбзэр дэгъоу ышIэу щы­тыгъ, адыгабзэкIэ зэдзэкIыжьыгъэ тхылъым даплъи, ­къыриIуагъ: «Быдзыщэу хьакIустэлым изыр мэхъушэ, ушъэгъиблымэ апеIэ». Тхылъыр зэгуипIожьи мырэущтэу къыIуагъ: «Къэтэгъэлъыт, хьакIустэл тхьапшымэ арыз хъущта уянэ ибыдзыщэу ипшъу­гъэр? ЗэрэхъурэмкIэ, ори, хэти тыщэIэфэ нэс ным ичIыфэ ыпщыныжьышъунэу цIыф щыIэп, хэти дунаим зехыжькIэ а чIыфэшхор зыдехьыжьы. Сы­къыодэIушъ, уянэ ыIохэрэр зэ­кIэогъэкIожьых «неущ» оIошъ». Тым джащ къыщиухыгъ, къоми зэкIэ тэрэзэу къыгурыIуагъ.

Янэ ищыIэныгъэ гъогу къиныбэ къызэрэхэфагъэр Хьэ­шхъуаныкъом игъэкIотыгъэу къеIуатэ. ЦIыкIузэ янэ-ятэхэр ыуххи, ятэш Аб­рэджмэ апIужьыгъагъ. Пшъашъэ хъуи унагъо зе­хьэми, фэкъолI кIалэм зэ­рэдэкIуагъэм пае ытыщмэ бэрэ агъэхьарамыгъ, зэрамыгъэкIуалIэу, афалIэу бэ рагъэщэIагъэр. Мелэч къыз­хэхьагъэхэр унэгъо Iужъоу, лэжьакIоу, анахь фэшIыгъэу Ленинэхьаблэ дэсыгъэхэм ащыщыгъ. 1937-рэ илъэсым суди зэхэфи щымыIэу ишъхьэ­гъусэ дащи агъэ­кIодыгъ. Бзылъфыгъэр «лишенкэ» хъугъэ, уни, мылъкуи, фитыныгъи имыIэу къэ­нагъ. А уахътэр хьазаб дэдагъ. КIэлэ быныр пIы­гъын, бгъэшхэн фэягъэ.

Ау сыд фэдэрэ уахътэми цIыф дэгъухэр нахьыбэу щыIэх. Наурзэкъо зэшхэу Зэчэрый, Даут, Рэщыд, Аслъанчэрый aloy зы унэ къарати, ыпкIи, ышъхьи хэмылъэу илъэситфэ чIагъэсыгъэх, лъэшэу анаIэ къатыра­гъэтыгъ, гукIэгъу къафашIыгъ. Ащ фэдиз тхьамыкIагъор, къиныр къызыфэкIом, зещэчым Мелэч изэрэщыт, гуфэбэныгъэ-къэ­бзэныгъэу иIэр зэхъокIыгъэп, ыгу ыгъэкIодэу тIысыжьыгъэп, икIалэхэр мэлакIэ ыгъэлIагъэ­хэп, афадэзэ дэгъоу ыфапэ­щтыгъэх. Гугъоу, гукъанэу иIэр къыз­хигъэщыщтыгъэп, адыга­гъэри чинагъэп.

Хэгъэгу зэошхор къызежьэм, ыкъохэр ащ кIуагъэх. КIэлэ на­хьыкIэр 1943-рэ илъэсым зэуа­пIэм щыфэхыгъ. А къэбар гомыIур къэзыхьи къыфэкIогъэ лIы купыр зелъэгъум, Мелэч къэтхытхыгъ, ыгу­чIэ изыгъ, ау апэгъо­кIы­нэу, ыгу ихъыкIырэр къызхимыгъэщынэу кIуачIэ къыз­хигъотэжьыгъ. ХъутIыжъ Якъу­бэ къа­хэкIоти, мырэущтэу къы­Iуагъ: «Ме­лэч, на­хьыкIэр ары…» «Сахэ­дэжьы­рэп. Алахьта­лэу къысэзы­тыгъэм сIихы­жьыгъ. Тхьэм къы­сипэсырэм сырыраз», —джэуа­пэу ритыжьыгъ. Ыгу къэбырсыры­гъэми, ыIаблэ­хэр мэкIэзэз­хэми, ынэхэр къэушIункIы­гъэхэми, нэпсыцэ къыригъэхыгъэп, адыгэ хабзэр ыукъуагъэп, зыпари мыхъугъахэм фэдэу лIы купыр ригъэблэгъагъ, къум­гъан-лэджэныр афырихыгъ, джэха­шъор нэмазлыкъ пIуаблэхэмкIэ ыупIыцIыгъ. Ащ лъыпытэу джэ­наз нэ­мазыр рагъэжьагъ, хьа­дагъэ­ри къаIэтыгъ.

Ащ изекIуакIэ, щэIэгъэшхо-лIыгъэшхоу къыхэфагъэр зылъэ­гъугъэмэ агъэшIэгъуагъ.
А лъэхъаным къо нахьыжъыр зэуапIэм Iутыгъ. Охътэ зэфэшъхьафхэм, чIыпIэ зэфэшъхьаф­хэм ащыIэу янэ иписьмэхэр къыIокIэх. Письмэхэм охътэ къин тикъэралыгъо къызщекIугъэм ыкъо къызэкIэмыкIонэу, щтэр ыгу къимыхьанэу, цIыфыр къызыхъукIэ къехъулIэщтыр зэ­кIэ ынатIэ итхагъэу къызэрэ­хъурэр аритхэщтыгъэ. Письмэмэ ащыщ горэм мырэущэу ыкъо щыфегъэпытэ: «А сикIал, хабзэм пэшIуекIоу зыгорэ пIэкIэшIэ­къон. Дэир шIэгъошIу, ау гъэтэрэзы­жьыгъуай, пфэмыгъэтэрэзы­шъунри къыдыхэт, ащ ыуж щыт­хъур къэгъэхъэжьыгъуай. «Тхьа­кIумкIыхьэ лъэкъуитIумэ» ягугъу ашIы. Сыдым фэд ар? Iэягъэба? Сыфаеп зэхэсхынэуи слъэгъунэуи «тхьакIумкIыхьэр». Тхьэм къысерэмыт ащ фэдэ къор. Зы­къэгъэнэжьыкIэ хъущтэп ар».

Тхыгъэр мыщ фэдэ гущыIэ­хэмкIэ къэухыгъ: «Сыд фэдэрэ утын-ушэтын къин ыгу къытеуа­гъэми, тянэ гугъэр ренэу ыпэ ригъэшъыщтыгъ, нахьышIум щы­гугъыщтыгъ, ежьыри, тэри ахэм тапигъощыщтыгъэ, зэфагъэр ыпэ кIон фаеу ылъытэщтыгъэ. «Къин мыухыжь хъурэп», — ыIощтыгъэ. Сыд фэдэрэ къин IукIагъэми, зыкъыригъэуфагъэп, зытетым тетэу къэнэжьыщтыгъ: пкъышIоу, Iушэу, Тхьэр ышIошъ хъоу, диным фэшъыпкъэу». Ны-тыхэм ягущыIэ зыхахьэрэр цIыфы мэхъу хабзэти, Хь. Хьашхъуаныкъор ухигъэлъыхъухьанэу, цIыф Iуш дэдэ, къыIощти, шIыкIи ышIэу хъугъэ. Тым, тыжъым илъэуж ибынхэр рэкIох.

Хьэшхъуаныкъо Свет.
Джэджэхьэблэ гурыт еджапIэу Джармэкъо Нухьэ ыцIэ зыхьырэм икIэлэегъадж.