ХЬАПЭКIЭ Разыет: «ЦIыфхэр згъэразэхэмэ, кIуачIэ къысеты»

ХьыкумышIэу Iоф пшIэныр зэрэмыпсынкIэр хэткIи нафэ. Мы сэнэхьатыр къыхэзыхыхэрэм шIэныгъэ куу зэряIэн фаем имызакъоу, щэIагъэ ыкIи шъыпкъагъэ зэрахэлъын фаер гъэнэфагъэ. Сыда пIомэ ахэм унашъоу ашIырэм елъытыгъ цIыфым тапэкIэ къырыкIощтыр.

Хьыкум системэм зищыIэныгъэ езыпхыгъэу, АР-м и Апшъэрэ хьыкум граждан IофхэмкIэ ихьыкум коллегие и Тхьаматэу, АР-м ихьыкумышIхэм я Квалификационнэ коллегие ипащэу, Адыгеим изаслуженнэ юристэу ХьапэкIэ Разыет Аслъанчэрые ыпхъум дэтшIыгъэ зэдэгущыIэгъум нафэ къытфишIыгъ исэнэхьат гушхоныгъэ зэрэфыриIэр ыкIи рэзэныгъэ зэрэхигъуатэрэр.

— Разыет, хьыкум сис-темэм уищыIэныгъэ еп-пхыным сыда лъапсэ фэхъугъэр?

— Гурыт еджапIэм къыщыублагъэу хьыкум системэм Iоф щысшIэныр гухэлъэу зыдэсIыгъыгъ. Я 6-рэ классым сисэу юрист сэнэхьатыр къызэрэхэсхыщтымкIэ теубытагъэ сшIыгъагъэ. Мурадэу зыфэсшIыжьыгъэм сыфэкIонымкIэ Хьатыгъужъыкъое гурыт еджапIэу N 6-м шIэныгъэ дэгъухэр къыситыгъэх. АщкIэ сикIэлэегъэджагъэхэм лъэшэу сафэраз. Я 9-рэ классым сыкъычIэкIи Ермэлхьаблэ дэт юридическэ техникумым сычIэхьагъ, ащ ыуж Свердловскэ юридическэ институтыр къэсыухыжьыгъ. 1991-рэ илъэсым сиIофшIэн езгъэжьагъ. Хьыкумым Iоф щыпшIэным пае стаж уиIэн ыкIи илъэс 25-м унэсыгъэу щытын фэягъэ. Арыти, республикэм игъэцэкIэкIо хэбзэ къулыкъу 2002-рэ илъэсым нэс Iоф щысшIагъ. А илъэсым къыщегъэжьагъэу 2006-рэ илъэсым нэс очылэу сылэжьагъ. Нэужым АР-м и Апшъэрэ хьыкум и Тхьаматэу Трахъо Аслъан къысаджи, хьыкум системэм IофшIэныр щылъызгъэкIотагъ. УФ-м и Президент иунашъокIэ 2007-рэ илъэсым гъэтхапэм и 8-м хьыкумышI IэнатIэр къысатыгъ.

— ХьыкумышI хъун гу-хэлъ зиIэ цIыфым ана-хьэу сыд фэдэ шэна хэ-лъын фаеу плъытэрэр?

— ХьыкумышIэу Iоф пшIэным пае шэн-зекIокIэ хэхыгъэ уиIэн фаеу щытэп. Адрэ IофшIапIэхэм афэдэу уисэнэхьат хэшIыкIышхо фыуиIэн, шIу плъэгъун, шъыпкъагъэ пхэлъын фае. ЗэрэслъытэрэмкIэ, Iофэу пшIэрэм угу етыгъэным, урымыукIытэжьыным мэхьанэшхо иI. ЦIыф пэпчъ ежь зыфытегъэпсыхьагъэу, зыфеджагъэм Iоф ришIэныр зэкIэмэ анахь шъхьаI.

— Разыет, хьыкумышIэу IофшIэныр зеогъажьэм апэрэ Iофэу зэхэпфы-гъагъэр къэошIэжьа?

— Ары. ПсэупIэм изы Iахьэу бзылъфыгъэм къытефэщтыгъэм чIэгъэтIысхьэжьыгъэнымкIэ дэо тхылъэу район хьыкумым къыгъэхьыгъэ граждан Iофым епхыгъэр апэ зэхэсфыгъагъ.

— УиIофшIэн анахь гъэ-шIэгъонэу сыда хэплъа-гъорэр?

— УиIофшIэн пшIомыгъэшIэгъонэу, гухахъо хэмыгъуатэ хъумэ, Iоф рыпшIэшъущтэп. Хэбзэ зэфыщытыкIэр зыукъуагъэхэм ядаохэр зэхэсфынхэр сшIогъэшIэгъон ыкIи ащ къыкIэкIогъэ зэфэхьысыжьхэм цIыфхэр ыгъэразэхэ хъумэ, ащ кIуачIэ къысеты.

— Мы лъэхъаным АР-м ихьыкумышIхэм я Ква-лификационнэ коллегие и Тхьаматэу Iоф ошIэ. Нафэу зэрэщытымкIэ, квалификационнэ колле-гиер хьыкумышI IэнатIэ-хэм, тхьаматэхэм ыкIи хьыкумхэм япащэхэм ягуадзэхэм якъыхэхын, ягъэнэфэн епхыгъэ Iоф-хэм адэлажьэ. Мы лъэ-ныкъомкIэ IофшIэныр сыдэущтэу зэхэщагъэ хъура, IэнатIэм кIэдао-рэм шIокI зимыIэ шап-хъэ горэхэр фэшъогъэ-уцуха?

— Ары, 2016-рэ илъэсым мэлылъфэгъум къыщыублагъэу АР-м и Апшъэрэ хьыкум и Квалификационнэ коллегие и Тхьаматэу Iоф сэшIэ. Хьыку-мышI IэнатIэхэм арылэжьэщтхэм якъыхэхын епхыгъэ зэхэщэн IофшIэнхэм анэмыкIэу хьыкумышIхэм аттестацие ягъэ-кIугъэным, ахэм дэо тхылъэу къафатыгъэхэм язэхэфын, хьы-кумышIхэм дисциплинарнэ пшъэдэкIыжь ягъэхьыгъэным, хьыкум IэнатIэм Iугъэхьэгъэнхэм ыкIи IугъэкIыгъэнхэм япхыгъэ Iофыгъохэми коллегиер адэлажьэ. IэнатIэм елъытыгъэу ащ кIэдаохэрэм юриспруденциемкIэ стаж яIэн ыкIи аныбжь илъэс 25 — 30-м нэсын фае. Джащ фэдэу хьыкум IэнатIэм рылэжьэн гухэлъ зиIэм уз гъэтIылъыгъэ иIэ, хьапс телъыгъэ ыкIи IэкIыб къэралхэм гражданствэ ащыриIэ хъущтэп. Ащ нэмыкIэу квалификационнэ ушэтыныр шIокI имыIэу аты, ащ ыуж хьыкум IэнатIэм зэрэкIэдаорэмкIэ лъэIу тхылъ ытхын фит.

— Разыет, къызэрэпIуа-гъэмкIэ, хьыкумышIхэм къафатыгъэ дэо тхылъ-хэм язэхэфын квалифи-кационнэ коллегиер дэ-лажьэ. Сыд фэдэ даохэр ара нахьыбэрэмкIэ цIыфхэр къызэрэшъоуа-лIэхэрэр?

— Даохэм янахьыбэр зыфэгъэхьыгъэр цIыфхэр зыхэлэжьэгъэхэ зэнэкъокъухэм кIэухэу афэхъугъэхэм зэрамыгъэразэхэрэр ары. Ащ епхыгъэ даоу къытфагъэхьыгъэхэр зэкIэдгъэкIожьынхэ фаеу мэхъу, сыда пIомэ коллегиер ащ ятIонэрэу хэплъэжьын ылъэкIыщтэп. Ау хьыкумышIхэм дисциплинарнэ хэукъоныгъэ ашIыгъэу, хабзэр пхъашэу аукъуагъэу, зекIокIэ дэйхэр къахэфагъэхэ хъумэ, ахэм яIофхэр зэхэтэфых.

— ХьыкумышI IэнатIэм Iухьанэу фаехэу тхылъ тхьапша гъэрекIо къышъуIэкIэхьагъэр ыкIи жъугъэцэкIагъэр?

— 2016-рэ илъэсым хьыкумышI IэнатIэр зыгъэцэкIэн зылъэкIыщтхэм апае вакансие 17 тиIагъ. ЗэкIэмкIи лъэIу тхылъ 29-рэ къытIэкIэхьагъ, ахэм ащыщэу нэбгырэ 25-р къэдгъэлъэгъуагъ.

— Хьыкум IофшIэным къыфэдгъэзэжьын. Сыд фэдэ лъэныкъохэр ара нахь пшIогъэшIэгъонхэр: уголовнэхэр ара, хьауми гражданскэ Iофхэр ара?

— Ренэу сыгу рихьыщтыгъэр юриспруденцием ыкIи практикэ IофшIэным япхыгъэ гражданскэ-правовой лъэныкъор ары. Арышъ, гражданскэ Iофым изэхэфын нахь къыспэблагъ.

— БзылъфыгъэмкIэ мыр IофшIэн къинэу плъытэ-рэба?

— ХьыкумышI IофшIэным пшъэдэкIыжьышхо пылъ ыкIи творческэу щыт. ШъыпкъэмкIэ, ар псынкIэп, ау IофшIэныр шIу плъэгъу зыхъукIэ, къинри зэхапшIэрэп. IофшIэнымкIэ IэпэIэсэныгъэу пIэкIэлъыр нахьыбэ къэс, пшъэдэкIыжьри нахь къыбгурэIо. СиеплъыкIэкIэ, хьыкумышI IофшIэным къинэу пылъыр узэрэхъулъфыгъэм е узэрэбзылъфыгъэм елъытыгъэп.

— Бзылъфыгъэ хьыку-мышIымрэ хъулъфыгъэ хьыкумышIымрэ язэхашIэ инэу зэтекIа?

— Ащ сегуцэфэн слъэкIыщт. СызэрегупшысэрэмкIэ, бзылъфыгъэр нахь шъаб ыкIи зэфагъэ хэлъ. ГущыIэм пае, кIэлэцIыкIум фэгъэхьыгъэ Iофым сыхаплъэ хъумэ, бэрэ къыхэкIы Iофыр IузгъэкIотэу, янэ-ятэхэр ежь-ежьырэу зэзэгъыныгъэм къыфэкIонхэм сыкIэдаоу, ахэр зэрэзэзгъэшIужьыщтхэм сыпылъ. ЕтIани унэ къыращэфынымкIэ ипотекэ зышIыгъэхэу, банкым иахъщэ чIыфэ зытелъхэм зэзэгъыныгъэу ашIыгъэр укъожьыгъэным епхыгъэ Iофхэр зэхэсфыхэ хъумэ, чIыфэ зытелъым сыкъоуцоу бэрэ къыхэкIы. Сыда пIомэ илъэс пчъагъэм чIыфэр ыпщыныжьызэ чIыпIэ къин ифэгъэ цIыфым унэр шIокIодын ылъэкIыщт. Мыщ дэжьым хэбзэ гъэуцугъэр сымыукъоу, амалэу щыIэхэм сакъыпкъырыкIызэ, чIыфэ зытелъым сыкъоуцо ыкIи Iофым кIэух гъэнэфагъэ фэсэшIы.

— Унашъор зыпшIыкIэ сыда угу ихъыкIырэр?

— Хабзэм къызэригъэнафэрэмкIэ, унашъор пшIыным ыкIи ар къэпIоным хэушъхьафыкIыгъэ екIолIакIэ иI. Унашъор шъэф шIыкIэм тетэу хэушъхьафыкIыгъэ унэм щытэшIы. Хьыкум залым изаседание УФ-м ибыракъ, икъэралыгъо тамыгъэ чIэтхэу хьыкумышIым зэхэсыгъом а унашъор къыщеIо. Сыгу ихъыкIырэм урыгущыIэн хъумэ, унашъоу сшIырэм сигъэразэу бэрэ къыхэкIы. ЕтIани мэхъу лъэныкъуитIури унашъом ыгъэразэхэу. Ау, гукъау нахь мышIэми, ащ фэдэ макIэ къызэрэхэкIырэр. Гуапэ мэхъу цIыфхэм ярэзэныгъэ гущыIэхэр къыуаIохэ хъумэ.

— ЦIыфыгъэу къыпха-фэрэм имызакъоу, къыппэблэгъэ цIыфхэр, уиIофшIэгъухэр уп-чIэжьэгъу пшIыхэу, уадэгуащэу къыхэкIа?

— IофшIэным ылъэныкъокIэ правэм епхыгъэ гумэкIыгъохэм татегущыIэн фаеуи мэхъу. ХэбзэгъэуцугъэмкIэ гуцафэ горэ щыIэмэ, сиIофшIэгъухэм садэгуащэу къыхэкIы.

— Разыет, хьыкумы-шIыр IофшIэн къодыеу щымытэу, ар уищыIэ-ныгъэ щыщ. Гукъао мэхъу хьыкумышIхэм дэйкIэ ягугъу ашIы зыхъукIэ, ар зэкIэми афэгъэхьыгъэу зэрэхъурэр…

— Ары, ар гукъаоу щыт. Загъорэ бгъуитIури унашъом ымыгъэразэхэу, гущыIэ дысхэр къыуапэсхэу къыхэкIы. Ащ уесэшъурэп ыкIи къимыдзэни плъэкIырэп, гумэкIыгъо къыпфехьы.

— ПшъэдэкIыжь зыпылъ IофшIэн мыпсынкIэм уиунагъо пэрыохъу фэхъурэба?

— ЫпшъэкIэ зигугъу къэсшIыгъэ гумэкIыгъохэм узарихьылIэкIэ, унагъом иIэпыIэгъу игъо шъыпкъэу щыт, уигупсэхэр ары уигушIуагъуи, уигукъауи зэхэзышIыкIыщтыр, къыбдэзыгощыщтыр. Ау нахьыбэм сиIофшIэн епхыгъэ гумэкIыгъохэр унагъом тесымыгъэонхэм сыпылъ.

— Мы сэнэхьатыр къы-хэзыхы зышIоигъохэм сыда япIонэу узыфаер?

— Уисэнэхьат уфэшъыпкъэу, шIэныгъэ куухэр пIэкIэлъхэу, IофшIэным уфэщагъэу ущытын фае. Джащ фэд, цIыфыгъэр къызхэбгъэфэным мэхьанэшхо иI.

— Ухэдэн амал уиIагъэ-мэ, мы сэнэхьатыр джыри къыхэпхыжьы-щтыгъа?

— Къыхэсхыгъэ сэнэхьатым сырыкIэгъожьэу уахътэ къыхэкIыгъэп, джэнджэши сыгу къихьагъэп. Ащ фэдэ амал джыри сиIагъэмэ, мы лъагъом сытекIыщтыгъэп.

КIАРЭ Фатим.