ХЪОТКЪО Хъызыр: «Гъэхъагъэу тиIэр мымакIэми, щыкIагъэхэри щыIэх»

Муниципальнэ гъэпсыкIэ зиIэ «Инэм къэлэ псэупIэм» мы аужырэ илъэсхэм нахь зеушъомбгъу. 2013-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 2016-м нэс къатыбэу зэтет унэ 15 мыщ щашIыгъ, ащ щыщэу плIыр гъэрекIо агъэпсыгъ. Джыри 6 ашIынэу рагъэжьагъ.

Къэлэ псэупIэм дэсхэм ящы­IэкIэ-псэукIэ зэдгъэлъэгъунэу, хэ­хъоныгъэу ашIыхэрэр, гумэ­кIыгъоу яIэхэр зэдгъэшIэнэу Инэм бэмышIэу тыщыIагъ. Апэ администрацием ипащэу Хъоткъо Хъызыр зыIудгъэкIагъ, 2016-рэ илъэсым гъэхъагъэу ашIы­гъэхэм язэфэхьысыжьхэм, со­циальнэ-экономикэ лъэны­къом­кIэ Iофхэм язытет нахьышIу шIы­гъэным, хэхъоныгъэхэр яIэн­хэм фэшI анахьэу анаIэ зыты­рагъэтыщтхэм ар къатегущыIагъ.

— ЦIыфхэм ящыIэкIэ-псэукIэ нахьышIу шIыгъэныр, тикъэ­лэ псэупIэ хэхъоныгъэхэр иIэнхэр, предпринимательствэм зедгъэ­ушъомбгъуныр, инвесторхэр къетщэлIэнхэр ары пшъэрылъ шъхьаIэу зыфэдгъэуцужьыхэрэр. ТипсэупIэ иэкономикэ зе­ушъомбгъу нахь мышIэми, тэ ткIуачIэ къымыхьынхэр бэу щы­Iэх, социальнэ Iофхэм язэшIо­хын IэшIэхэу щытэп. Аужырэ илъэсхэм гъэхъагъэу тиIэр бэ­ми, щыкIагъэхэри щыIэх, — еIо пащэм.

Хъызыр, Инэм къэлэ псэупIэм ибюджет сыд фэда ыкIи сыдэущтэу ар гъэцэкIагъэ хъура?

— 2016-рэ илъэсым бюджетым ихахъо сомэ миллион 68-рэ мин 255-м кIэхьагъ. Ыпэрэ илъэсым елъытыгъэмэ, ар сомэ миллионрэ мин 200-кIэ нахьыб. ЧIыгум къы­кIэкIорэ хьакъулахьыр ары анахь фе­дэкъэкIуапIэу ти­Iэр. ГъэрекIо мы лъэныкъомкIэ сомэ миллион 12-рэ мин 871-рэ бюджетым къихьагъ, НДФЛ-р сомэ миллиони 10-рэ мин 355-рэ хъугъэ. ЧIы­гу Iахьхэм ящэн сомэ миллиони 3-рэ мин 709-рэ, бэджэндэу аты­гъэм сомэ миллиони 2-рэ мин 986-рэ къакIэкIуагъ, нэмыкI къэ­кIуапIэхэри щыIагъэх. Хъардж­хэр сомэ миллион 67-рэ мин 904-м кIэхьагъ. ­Муниципальнэ гухэлъ гъэнэфагъэ зиIэ программэхэм ягъэцэкIэн сомэ миллионрэ мин 508-рэ апэ­Iу­хьагъ.

КъэIогъэн фае мы ­аужырэ илъэситIум бюджетым къихьэ­рэ ахъщэр нахь макIэ зэрэ­хъугъэр. Предприятие анахь инэу тиIэм иIофхэр къины зэхъум, цIыфэу ащ щылажьэ­хэрэри нахь макIэ ашIыгъ, джащ фэдэу зафашIыжьыгъэ IофшIапIэхэри щыIэх, ащ къы­хэкIыкIэ НДФЛ-у бюджетым къи­хьэрэм хэкIыгъ. ЫпэкIэ къызэрэсIуагъэу, анахь фе­дэ­къэкIуапIэу тиIэр чIыгур ары. Бэджэндэу яттыгъэхэм ауасэ игъом къытаты. Зэзэгъыныгъэ зыдэтшIыгъэхэм япшъэрылъхэр зэрифэшъуашэу амыгъэцакIэхэ зыхъукIэ, пшъэдэкIыжь ятэ­гъэхьы.

Къэлэ псэупIэм игъэдэхэн, изэтегъэпсыхьан сомэ миллиони 9,8-м ехъу пэIухьагъ, ащ щыщэу гъогухэр къэгъэнэфы­гъэнхэм сомэ миллиони 4,8-рэ тырагъэкIодагъ. Автомобиль гъогухэм ыкIи инженер псэуа­лъэхэм яIыгъын сомэ миллион 25,6-рэ тефагъ.

Физическэ культурэм ыкIи спортым хэхъоны­гъэ ашIыным сомэ мин 300 пэIу­хьагъ. Мы мылъ­кумкIэ зэнэкъокъу зэфэшъхьафхэр зэ­хэтщагъэх. Ныб­жьыкIэ политикэм ыкIи кIэлэцIы­кIу­хэм япсауныгъэ апсыхьаным фытегъэпсыхьэгъэ лъэ­ныкъом сомэ мин 99-рэ тефагъ.

Хъызыр, цIыфхэм ящыIэкIэпсэ­укIэ на­хьы­шIу шIыгъэ­ным фэшI къэралыгъо программэхэр бэу щыIэх. Ахэм ащыщхэм шъуахэлажьа?

— «Адыгэ Республикэм къатыбэу зэхэт унэхэм гъэцэ­кIэ­жьынхэр яшIылIэгъэнхэр ыкIи къызэхэоным ищынагъо зиIэ псэупIэхэм арысхэр гъэкощы­гъэнхэр» зыфиIорэ программэм къыдыхэлъытагъэу унэ зэте­титIу тшIи илъэс 40-рэ унэжъхэм ачIэсыгъэхэр ачIэдгъэ­тIысхьажьыгъэх. Федеральнэ, республикэ, чIыпIэ бюджетым къыхэхыгъэ ахъщэмкIэ унэхэр тшIыгъэх. ПсэупIэ-коммунальнэ хъызмэтым ылъэныкъокIэ къатыбэу зэхэт унэхэм гъэцэкIэ­жьынхэр яшIылIэгъэнхэм фэ­гъэхьыгъэ программэм телъы­тагъэу, цIыфхэм къаугъоинэу щытым ипроцент 50 фэдизыр къатыгъ.

Федеральнэ программэмкIэ стадион тшIыгъэ. Тэхъутэмы­къое районым ибюджет къыхэхыгъэ сомэ миллиони 2,5-м ишIуагъэкIэ гъэрекIо ар къэт­шIыхьагъ, джы трибунэхэр зэ­рэтшIыщтхэм, стадионыр зэрэ­зэтедгъэпсыхьащтым тыпылъ. Футбол зэрэщешIэхэрэм имыза­къоу, Iофтхьэбзэ зэфэшъхьаф­хэр ащ щызэхэтщэн тлъэкIынэу дгъэпсыщт.

Федеральнэ программэу «Псэ­упIэм» иподпрограммэу «Унэгъо ныбжьыкIэхэм псэу­пIэхэр ягъэгъотыгъэнхэр» зы­фи­Iорэм къыдыхэлъытагъэу, гъэрекIо унэгъо ныбжьыкIитIумэ къэралыгъо IэпыIэгъу ядгъэ­гъотыгъ, ащ ишIуагъэкIэ ахэм унэхэр ащэфыгъэх. Мыгъи ащ нэбгырищ хэфэнэу тыщэгугъы. Мы программэм игъэцэкIэн тыхэлэжьэным пае тибюджет щыщ мылъкуи хэтлъхьан фае, тэркIэ ар къин, ау амалэу щы­IэмкIэ унэгъо ныбжьыкIэхэм IэпыIэгъу тафэхъу.

Адэ, гурыт еджапIэ­хэр, кIэлэцIыкIу Iы­гъыпIэхэр, культурэм иунэхэр, сымэджэщыр пштэмэ, ахэм язытет сыд фэда?

— Гурыт еджапIэу ыкIи кIэ­лэцIыкIу IыгъыпIэу къэлэ псэ­упIэм дэтхэр, зэкI пIоми хъунэу, зэтегъэпсыхьагъэх, амалэу щыIэмкIэ гъэцэкIэжьын мыинхэр ятэшIылIэх. КIэлэ­цIыкIу IыгъыпIэхэм ачIэсын фаем нахьи нахьыб непэ аща­Iыгъыр. Мы гумэкIыгъор дэ­гъэзыжьыгъэным пае зы кIэ­лэцIыкIу IыгъыпIэ кIэу тшIын фае, ащ фэгъэхьыгъэ проектыр гъэхьазырыгъахэу тиI, фе­деральнэ программэм тыхэ­фэнэу тэгугъэ. Джащ фэдэу кIэлэеджэкIо миным ехъу зы­чIэфэщт гурыт еджапIэ зэрэ­тшIыщтым епхыгъэ тхылъхэр дгъэхьазырыгъэх.

Илъэс заулэкIэ узэкIэIэ­бэжь­мэ, культурэм иунэхэр къыта­пхыжьыгъэх. ЛэжьапкIэм итын закъо миллионибгъу фэдиз пэ­Iохьэ. ГъэцэкIэжьынхэр икъу фэдизэу ятшIылIэнэу амал ти­Iэп. Арышъ, мы лъэныкъомкIэ IэпыIэгъу къытфэхъунхэу тащэгугъы. ТиныбжьыкIэхэм сэнаущыгъэу ахэлъыр къызыща­гъэлъагъорэр мы учреждение­хэр арышъ, ахэм зэрифэ­шъуа­шэу тынаIэ атедгъэтын фае. Художественнэ кружок 49-м Iоф ашIэ, нэбгырэ 1122-рэ фэ­диз къякIуалIэ, ахэм ащыщэу 989-р кIэлэцIыкIух. Фестивальхэр, зэнэкъокъухэр бэу зэха­щэх, орэд къэIонымкIэ, лъэпкъ къашъохэмкIэ ыкIи нэмыкI лъэ­ныкъохэмкIи зэнэкъокъухэм ахэлажьэх. Тарихъ музееу псэ­упIэм дэтым цIыфыбэ къекIуа­лIэ, Iофтхьэбзэ зэфэшъхьафхэр щызэхащэх.

Сымэджэщыри амалэу щы­IэмкIэ зэтедгъэпсыхьагъ. АР-м псауныгъэр къэухъумэгъэнымкIэ и Министерствэ тиIэпыIэгъоу хирургиемкIэ ­отделением гъэцэкIэжьынхэр щытшIыгъэх, приемнэри зэтырагъэпсыхьагъ, зэпахырэ узхэр зыщагъэхъужьырэ отделениери къызэIуа­хыжьыщт.

КъасIомэ сшIоигъу непэрэ мафэмкIэ Инэм къэлэ псэупIэм зидунай зыхъожьырэм нахьи къэхъурэм ипчъагъэ зэрэщынахьыбэр. Мы лъэныкъомкIэ республикэм пэрытныгъэ щы­з­ыIыгъхэм тащыщ.

— 2017-рэ илъэсыр экологием и Илъэсэу агъэнэфагъ. Инэм къэлэ псэупIэм къэбзэны­гъэм­кIэ изытет сыд фэда? Амыгъэнэфэгъэ чIыпIэ­хэм хэкIыр ащырамытэкъуным фэшI сыда шъушIэрэр?

— Тикъэлэ псэупIэ зэрэкъэ­бзэщтым, зэрэдгъэкIэрэкIэщтым тыпылъ. Аужырэ илъэс зытIум хэхъоныгъэхэр тшIыгъэх. Контейнернэ площадкэхэр унэ зэхэтхэм адэжь дгъэуцугъэх, цIыфхэмкIэ ар нахь IэшIэх хъугъэ. ЫпэкIэ, охътэ гъэнэ­фа­гъэм ехъулIэу машинэр къа­кIо­щтыгъэ, ау ащ емыжэхэу хэ­кIыр гъогум къытыралъхьэти, жьыбгъэм зэрилъасэу, хьэхэм зэрахьэу щытыгъ. Непэ нахь гупсэф хъугъэ, контейнерхэм джыри ахэдгъэхъонэу тыфай, ащкIэ районыр къыд­деIэнэу тыщэгугъы. ХэкIыр зы­угъоирэ автомобилыр тхьамафэм тIо чылагъохэм адэхьэ. Илъэс заулэкIэ узэкIэIэбэжьмэ, республикэм ­коммунальнэ техникэу къытитыгъэм ишIогъэ­шхо къэкIо, зы сыхьати Iоф амышIэу ахэр щытхэп, зэзэ­гъыныгъэ зыдэтшIыгъэ предприятиеми техникэ иI, ау псэ­упIэр инышъ, ахэр тфырикъу­рэп. Контейнерхэр зыдгъэуцу­гъэхэм къыщегъэжьагъэу амы­гъэнэфэгъэ чIыпIэхэм хэкIхэр зэращыратэкъухэрэр нахь ма-
кIэ хъугъэ. Ау ахэр джыри шъофхэм арылъэу тэлъэгъу, ар зышIагъэр зыдгъэунэфыкIэ, пшъэ­дэкIыжь етэгъэхьы. Админи­ст­ративнэ комиссием Iоф ешIэ, тазырхэр атыралъхьэх, арэу щытми, Краснодар тыпэбла­гъэшъ, автомобилэу щызэблэ­кIырэр бэ, гухэкI нахь мышIэ­ми, ахэми шIоибэ къапэкIы. ЧIыопсыр къэухъумэгъэным нэ­бгырэ пэпчъ пылъын фае.

Непэрэ щыIэныгъэм лъэпкъ ыкIи дин зэгу­рыIоныгъэр щыгъэпытэгъэным мэхьанэшхо иI. Сыдэущтэу ащ шъудэлажьэра?

— Инэм къэлэ псэупIэм цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафэу дэсыр бэ. Ахэр зэгурыIожьхэу зэдэпсэух. ЗэгурымыIоныгъэ та­зыфагу къитаджэрэп, мэщыти, чылыси дэтых. ШIыхьаф тиIэу, чъыг дгъэтIысыщтми, нэ­мыкI Iоф зэшIотхыщтми цIыф къызэрыкIохэр къыхэлажьэх, ахэм азыфагу зыкIыныгъэ илъ, ар пстэуми анахь шъхьаIэу сэ­лъытэ.

Хъызыр, тапэкIэ гухэлъэу шъуиIэхэм ягугъу къэпшIыгъэмэ дэгъугъэ. Гъогухэм язытет нахьы­шIу шIыгъэнымкIэ сыда шъушIэрэр?

— Шъыпкъэу къэпIон ­хъумэ, къалэу Краснодар тызэрэпэ­гъунэгъум ыпкъ къикIыкIэ авто­мобилэу, автобусэу, хьылъэзе­щэ машинэу тигъогухэм ащы­зекIорэр бэ. Ащ къыхэкIыкIэ гумэкIыгъохэр щыIэх, гъэцэ­кIэжьынхэм ахъщэшхо апэIохьэ. Гъогухэм язытет нахьышIу шIыгъэным пае республикэр къыддэIэпыIи гъэцэкIэжьынхэр ятшIылIагъэх, ащ сомэ миллион 20-м ехъу тефагъ. Унэ зэтетхэм къапэIулъ чIыпIэхэри зэтедгъэпсыхьагъэх. Ащ ыпэкIэ, тэ тиамалкIэ, гурыт еджа­пIэхэм, кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэм яIухьапIэхэр тшIыгъэх, ахэм джы уякIолIэнкIэ нахь гупсэф хъугъэ. Гъэстыныпхъэ шхъуантIэри, псыри непэрэ мафэм ехъулIэу, зэкI пIоми хъунэу, яI. Ар зимыIэ унэгъо заулэмэ ягъэгъотыгъэным ыуж тит. Предпринимательхэри, ту­чанышхохэри ащкIэ къыддэ­IэпыIэх. Мы IофшIэныр тапэкIи лъыдгъэкIотэщт. Гухэлъэу тиIэ­хэм ащыщых бюджетым иха­хъохэр нахьыбэ хъунхэр, чIыпIэ хэбзэ къулыкъум иаппарат иIыгъын пэIухьэрэ мылъкур нахь макIэ шIыгъэныр. ПсэупIэхэм яфэIо-фашIэхэр шапхъэхэм адиштэным, мы лъэныкъомкIэ цIыфхэм ящыкIа­гъэхэр зэхэтшIэным тынаIэ тед­гъэтыщт. Джащ фэдэу чIыпIэ мэхьанэ зиIэ гъогухэр зэте­дгъэпсыхьащтых, лъэсры­кIуа­пIэхэр гъэцэкIэжьыгъэнхэм ыкIи шIыгъэнхэм тапылъыщт. Ныб­жьыкIэ политикэм, спортым, культурэм, нэмыкI лъэныкъо­хэми афытегъэпсыхьэгъэ Iоф­тхьабзэхэр зэхэтщэщтых. Культурэм иунэхэу «Радуга» ыкIи «Ровесник» зыфиIохэрэм гъэ­цэкIэжьынхэр ятшIылIэщтых, нэмыкI гухэлъэу тиIэри макIэп.

КъасIомэ сшIоигъу непэ Iэ­пыIэгъу къытфэмыхъухэмэ, ти­закъоу мыщ фэдиз Iофыр зэ­шIотхын зэрэтымылъэ­кIыщтыр. АР-м и Правительствэ, и Къэралыгъо Совет — Хасэм, район администрацием лъэшэу анаIэ къыттет.

— Тхьауегъэпсхэу, уахътэ къыхэбгъэкIи гущы­Iэгъу укъызэрэтфэхъу­гъэмкIэ.