Хабзэм, бзэм изехьакIох

Театральнэ кIэлэцIыкIу купэу «Щыгъыжъыем» ымакъэ зыIурэр илъэси 10-м ехъугъ. Ащ икъэ­гъэлъэгъонхэр бэрэ социальнэ хъытыухэм арытлъагъохэ хъугъэ. Адыгабзэр шIу зыщалъэгъурэ, ныдэлъфыбзэкIэ зыщыгущыIэхэрэ, адыгэ хабзэр зыщызэрахьэрэ унэгъо цIыкIоу мыр щыт. ТиныбжьыкIэхэм ящысэтехыпI. «Щыгъыжъыер» народнэ артисткэу Уджыхъу Марет ыцIэ пытэу епхыгъ. 2018-рэ илъэсэу дгъэкIотэжьыгъэм къадэхъугъэм ыкIи илъэсыкIэу къихьагъэм гухэлъышIоу зыдаIыгъхэм афэгъэхьыгъэу театральнэ купым ипащэ гущыIэгъу тыфэхъугъ.

— Марет, жъуагъоу къыха­нэу псынкIэу кIосэжьыхэрэм «Щыгъыжъыер» афэмыдэу, илъэси 10 хъугъэу Iоф ешIэ. Ар сыдэущтэу къыжъудэ­хъура? 

— Гухэлъ гъэнэфагъэрэ пшъэ­рылъ пытэхэмрэ зыдэтIыгъхэу мы купыр зэхэтщэнэу зэрэхъугъэм ар ишыхьатэу сэлъытэ. ТиIофшIэн зэрэлъыкIотэщтым темызэщэу шIыкIэхэр, амалхэр къыфэтэгъотых. Адыгэ лъэпкъым шIулъэгъоу фысиIэр, тишэн-хэбзэ зэхэтыкIэхэу зыфэдэ къэмыхъугъэу тызэрэзекIохэрэр а зэпстэум алъапс.

— Пшъэрылъ шъхьаIэу купым иIэр къытаIоба.

— Анахь шъхьаIэу тызэрыгъуа­зэрэр адыгабзэм рыгущыIэнхэр, лъэпкъ хабзэхэр лъыдгъэкIотэнхэр ары. Сыда пIомэ лъэпкъыр ахэм щагъаIэ.

— Сыдым угу къыгъэкIыгъа мыщ фэдэ куп зэхэпщэныр?

— 2008-рэ илъэсым IэкIыбым къикIыжьыгъэ тилъэпкъэгъу нэб­гырэ заулэ бзэм сызэрэпылъыр къызашIэм, якIалэхэм адыгабзэр язгъашIэмэ ашIоигъоу къысэлъэ­Iугъэх. Бзэ цунтхъагъэр къахэмыщэу, республикэм зэрэщыгущыIэхэрэм фэдэу якIэлэцIыкIу­хэм бзэр аIуслъхьанэу фэягъэх. Апэ нэбгыри 6-кIэ едгъажьи, къыхахъозэ нэбгырэ 20-м нэ­сыгъ. Илъэси 5 — 6 аныбжьыгъэр. Ахэм ащыщхэр джы къызнэсыгъэми купым хэтых: Биданэкъо Тембот, Кайхан Нэрыс, Хы­дзэлI Псэзан, Цопсынэ Эльбруз.

— Марет, сызэрэщыгъуазэмкIэ, къыпфащэхэрэм адыгабзэр амышIэу, къызыгурымы­Iохэрэри ахэтых. Къинба ащ фэдэхэр сценическэу къэбгъэ­гущыIэнхэр?

— Сэ ахэр артист сшIынхэу арэп зыуж ситыр. Адыгабзэм рыгущыIэхэу згъэсэнхэр ары. Ау театрэм фэщагъэ хъунхэри, Iоф­тхьабзэхэм язещакIохэри къа­хэкIынхэкIи хъун. «Щыгъыжъые» куп нахьыжъым хэтхэм Iоф адэсшIэныр нахь псынкIагъ, сыда пIомэ илъэси 10-кIэ узэкIэ­Iэбэжьмэ, бзэм изытет на­хьышIугъ. Езгъаджэхэрэм янэ закъохэр арымэ бзэр зыIэкIэзыгъэу щытыгъэр, джы янэхэми, янэжъхэми ашIэрэп. Ащ Iофыр нахь къегъэхьылъэ. Анахь къэ­зыгъэ­хьылъэжьырэри адрэ бзэ­хэм афэдэу щыIэныгъэм, гъэ­сэны­гъэм адыгабзэм имэхьанэ къы­зэращеIыхыгъэр ары. Тыбзэ икъызэтегъэнэнкIэ тызыщыгугъы­нэу къэнэгъэ закъор тэ, адыгэхэм, «зыкъэшIэжь», «зыхэшхъожь» къытхэфэжьыныр ары. КъыткIэхъухьэхэрэм ныдэлъфыбзэр аIутымылъхьэмэ лъэп­къыр кIодыжьыщт.

— ЯтIонэрэ купым игугъу къэпшIыгъ. Ащ нахь тыщыгъэ­гъуазэба.

— «Щыгъыжъыем» къыха­хьэхэмэ зышIоигъохэу зыкъыс­фэзгъазэхэрэм япчъагъэ зэрэхахъорэм ыкIи нахьыжъ купым зэрэдимыштэщтхэм къахэкIэу джыри ныбжьыкIэ куп сштагъэ. Ахэри нэбгырэ 20 мэхъух. Нэбгырэ 36-рэ къыращэлIэгъагъ, ау аныбжьыкIэ фэмыхьазырхэу слъытагъэхэр сштагъэхэп.

— КупитIум узы нэбгырэу Iоф адэпшIэныр IэшIэхэп. Ар о сыдэущтэу бгъэпсыра?

— Шъыпкъэ пIорэр. Сэ джы сизакъоп, сиIофшIэгъухэу Хьалэщтэ Санетрэ Даур Жаннэрэ сиIэпыIэгъух. ЯтIонэрэ купэу тштагъэм лъэшэу тыгу атекIуа­дэщтыгъ. КъэгущыIэщтхэр хэгъэ­кIи, ятIорэри къагурыIощтыгъэп ыкIи ашIогъэшIэгъоныгъэп. Сабыим сыд ебгъэшIэщтми, апэрапшIэу ар шIогъэшIэгъонын фае. ЕтIанэ езгъэжьагъ титарихъ бай, гъэшIэгъон апэ урысыбзэкIэ къа­фэсIуатэмэ, адыгабзэкIэ яс­Iожьызэ. ГущыIэм пае, Саусырыкъо машIор къызэрихьыжьыгъэр, ащ лIыгъэу къыхэфагъэр, Сэтэнэе гуащэ иIушыгъэ, нэмыкI­хэри. А къэбархэр ашIогъэшIэгъон хъугъэх, упчIэхэри къатыхэу аублагъ. Джы уахътэм къыгъэлъэгъощт тиIофшIэн къыкIэкIощтыр.

— Марет, икIыгъэ илъэсым IофшIэгъэ макIэп шъуиIагъэр, бэрэ районхэр къэшъукIухьагъэх, концертыбэ къэшъутыгъ. Ахэр зэкIэ социальнэ хъытыу­хэм арытхэу тлъэгъугъэх. Дгъэ­кIо­тэжьыгъэ илъэсым изэфэхьысыжь къэпшIыгъэмэ дэгъугъэ.

— Лъэшэу тигуап аущтэу гу къызэрэтлъышъутагъэр. Лъэпкъ мэфэкI пэпчъ «Щыгъыжъыер» хэлажьэ, бзэм, адыгэ культурэм ядэхагъэ егъэбагъо. Адыгеим имызакъоу, ткъош республикэхэми, IэкIыбыми мы ныбжьыкIэ купыр ащызэлъашIагъ. Къэбэр­тэе-Бэлъкъар Республикэм, Тыркуем икъалэхэу Истамбыл, Анкара, Дюзджэ, къуаджэхэм тащыIагъэх. 2018-рэ илъэсым икIэух республикэм ирайонхэр къэткIухьанхэу пшъэрылъ зыфэтшIыжьыгъ. Апэ къызщедгъэжьагъэр Шэуджэн районыр ары. Лъэшэу дахэу, чэфэу къытпэгъо­кIыгъэх. Район администрацием ипащэу Аулъэ Рэщыди игуапэ хъугъэ тызэрэкIуагъэр, тикъэгъэ­лъэгъонхэр къызщытшIыщтхэри къыгъэпсыгъэх. Къуаджэхэу Хьакурынэхьаблэ, Мамхыгъэ ыкIи Хьатыгъужъыкъуае типрограммэхэр къащыдгъэлъэгъуа­гъэх. Теубытагъэ хэлъэу къэсIон слъэкIыщт къытэплъыгъэхэ еджа­кIохэм лъэшэу агу зэрэрихьыгъэр, къытфэразэхэу зэрэчIэкIы­жьыгъэхэр. Мы къихьэгъэ илъэс­ми адрэ районхэри къэкIэлъэIугъэхэшъ, Тхьэм ыIомэ, тяблэ­гъэщт.

— Программэ гъэнэфагъэ шъуиIэу щыта?

— «Щыгъыжъыем» сыхьатищым телъытэгъэ программэ къыгъэлъэгъон ылъэкIы хъугъэ. Сабый къызэрыкIохэм, мыартистхэу, ныбжь зэфэшъхьаф зиIэхэ цIыфхэр къяплъыхэу ащ фэдиз уахътэм зыкъябгъэшIыныр IэшIэхэп. ЕджапIэхэр арымэ тыз­да­кIорэр, такъикъ 40 — 45-м телъы­тагъэу типрограммэ къы­хэтэхы. Сыда пIомэ ащ нахьыбэ цIыкIухэр щысышъухэрэп.

— Марет, сценариехэр тыдэ къишъухыхэра?

— «Щыгъыжъыем» къышIы­хэрэ къэгъэлъэгъонхэм ясценариехэр сэ сэтхых, сыда пIомэ кIэлэцIыкIухэм апае тхыгъэу щыIэр макIэ. Ау бэрэ сэгъэфедэх титхакIохэу Къуекъо Налбый итхыгъэхэр, Нэхэе Руслъан иусэхэр, нарт эпосым къыхэхыгъэхэр. ГущыIэм пае, «Сэтэнаерэ Орзэмэсрэ япщыналъэ», «Лъэпшъ игъупчъэ». Сыдым ымыуаса Нэхэе Руслъан иусэу «Адыгэ къуай» зыфиIорэр?! Ащ къыщеIо: «Адыгэ къуаер кIышъо зэлъагъ, адыгэ ныом ынэгу кIэплъагъ…». А сатыритIум имэ­хьанэ ины, сыд фэдиз гуфэбэныгъа мыщ къыгъэлъэгъуагъэр? Нэгу фэбэ ихыгъэ зиIэ ныом, ипхъорэлъф цIыкIухэм аригъэшхыщт къуаем шIулъэгъур хилъхьэзэ рехы.

Джащ фэдэу, лъэпкъым ишэн-зэхэтыкIэхэри игъэкIотыгъэу зэрагъашIэх, къагъэлъагъох. Нысащэр, нысэищыр, лъэтегъэ­уцор, кушъэхапхэр, цэлдаор кIапщэм дыхэтэу, нэмыкIхэри адыгэ артист цIыкIухэм къашIы. Адыгэ усэхэм къяджэх, урыс пшысэхэр адыгабзэкIэ зэдзэкIыгъэхэу къагъэлъагъох – «Хьалыжъый» («Колобок»), «Унэ цIыкIу» («Теремок»), «Бэлыдж» («Репка»). КIэлэцIыкIухэм лъэшэу агу рихьэу мыхэр къашIых. Мыщ бзэм изэгъэшIэн нахь къегъэпсынкIэ.

— Сыд фэдэрэ куп зэхэти шъуашэхэр ищыкIагъэх, къызэрэшъукIухьэхэрэми, жъугъэ­федэхэрэ Iэмэ-псымэхэми мылъку ящыкIагъ. Ахэр сыдэу­щтэу зэшIошъухыхэра?

— Титеатральнэ куп общественнэ движениеу «Адыгэ Хасэм» ытэмэ чIэгъ чIэтэу щыI. Правительствэм Адыгэ Хасэм къыритыгъэ мылъкум къыхахи, нэбгыри 8-мэ апае шъуашэхэр тфарагъэдыгъэх. Джыри 12 тищыкIагъ, ахэм охътэ гъэнэфа­гъэкIэ хьафэу къаIахых. Джащ фэдэу районхэр къызэрэткIу­хьащтхэм яIофыгъуи Хасэм итхьаматэу ЛIымыщэкъо Рэмэзанэ къытфызэшIуихыгъ. Адыгэ Республикэм гъэсэныгъэмкIэ ыкIи культурэмкIэ иминистерствэхэм ащ зафигъэзагъ, гъэсэныгъэмкIэ Министерствэм еджа­пIэхэу тыздэкIощтхэм макъэ арегъэIу, культурэмкIэ – автобусыр къытеты.

— ТапэкIэ гухэлъышIоу зыдэ­шъуIыгъхэм тигъэзет­еджэхэр ащыдгъэгъозагъэхэмэ дэгъугъэ.

— Тикуп ыцIэ къэдгъэшъыпкъэ­жьыныр анахь шъхьаI. Ащ имэхьанэр — щыгъыжъые пэпчъ щыгъыжъыяцэм къегъэпсы. Щы­гъыжъыяцэу ащ хэлъыр нахьыбэ хъуныр, адыгабзэм тапэкIи зедгъэушъомбгъуныр тиIэубы­тыпI. Мыхэм афэдэхэр нахьыбэ хъухэ къэс тилъэпкъ иныдэлъфыбзэ чIинэным ищынагъо шъхьащытыщтэп. Зы купым джыри зы къы­зэрэгоуцуагъэр къыхэсэгъэщы.

— Тилъэпкъ ыцIэ чыжьэу жъугъэIоу, адыгабзэр зэзыгъа­шIэхэрэм япчъагъэ хахъоу джыри бэрэ шъуиIофшIэн лъыкIотэнэу шъуфэтэIо! Опсэу гущыIэгъу укъызэрэтфэхъу­гъэмкIэ.

Iэшъынэ Сусан.