Фэдз заор зыщыIагъэр илъэси 150-рэ хъугъэ

Нэфшъэгъо атакъэм къуаджэр егъэгъы… «Дунаим дэй иIэп, уаерэ ошIурэ зэблэкIыхэ нахь», — аIо адыгэмэ. А дунаир зыпкъ итэу, Тхьэшхом къызэригъэпсыгъэм тетэу макIомэ дэгъу, джащыгъум ичэщи имафи, ичъыIи ифаби, иуаий иошIуи зэблэкIыщтых, ау дунаир игъогу зыщыдащэхырэм идэй къэлъагъо.

Мифологием къызэриIорэмкIэ, дунаир зэблэкIы хъумэ цIыфмэ ящыIакIи, ятетыкIи ащ зэблехъу, ау адыгэмэ ягурышэ-гупшысэ къыIорэр ащ тIэкIу текIы: дунаир Iае мэхъушъ, цIыфмэ ящыIакIэ дэи къышIырэп, цIыфмэ ягупшысэ дэймэ, яшIыкIэ-зекIокIэ мытэрэзмэ ар зэщагъакъо. Ем е къехьы, шIур шIум факIо, гупшысэми кIуачIэ иI, зекIуакIэри кIочIаджэп.

Ащ фэдэ гупшысэхэр шъхьэм къыригъахьэхэу Iофыгъуищ мы мэлылъфэгъу мазэм зэрихьылIагъэх, ахэр зэзыпхыхэрэми зэкIэрызыщхэрэми япхыгъэх а цIыфым игупшысэрэ изекIуакIэрэ, шIумрэ емрэ ащ щызэнэкъокъух.

Мэлылъфэгъум и 25-м адыгэ ныпым и Мафэ зэрэдунаеу тет адыгэмэ зэдыхагъэунэфыкIы. Ащ къырыкIуагъэм, зыфагъэIагъэм, зыкIагъэIагъэм афэгъэхьыгъэу шIукIае къыхэутыгъэу тиIэ хъугъэ, сэри адыгэ гъэзетым заулэрэ ащ сыкъыщытегущыIагъ. Сигуапэ а быракъым изыкъегъэIэтыжьынрэ ащ и Мафэ къыхэхыгъэнымрэ тиIахьышIу тIэкIу зэрэхэлъым. Адыгэ ныпыр тыдэ щытлъэгъуми, тыгу къегъэбырсыры, тегъэгушхо ыкIи тIэкIу тегъэнэшхъэи. Сыд тшIэн, «гушIуагъомрэ гукъаомрэ зыку зэдыкIэшIагъэх» аIо, ыпэ нахь зыкъудыирэр ары…

Жъогъо пшIыкIутIумрэ щэбзищымрэ зытет ныпым чIэтыгъэхэр заом ыкIэм тIо гощыгъэ хъугъэх. Ар урыс пачъыхьэу ЯтIонэрэ Александр 1861-м адыгэмэ къазыхахьэм язэдэгущыIэгъу къыкIэлъыкIогъагъ. Ащ гъэзетеджэхэр щыгъуазэхэу къычIэкIын, пачъыхьэм ыпашъхьэ адыгитIоу къыщыгущыIагъэмэ къаIуагъэр чIыгумрэ огумрэ зэрэзэфэмыдэм фэд.

Апэ къэгущыIагъэр Хьаджэмыкъо Пщымаф (ащ ыцIэ шъыпкъэр хэти къышIэжьыщтыгъэп, абдзэхэ Анцокъомэ зэращыщыгъэри ашIагъэп, ау ащ икъэбар анахь къызэхэзыфыгъэр а Пщымафэм ипхъорэлъфэу Хьаджэмыкъо Хъыный, ащ къэбарым ишъыпкъапIэ къыкIэрытхыгъ). Пщымафэ «икъун тызэрэзэуагъэр, тыгожъугъэуцу» ыIуагъ. Нэужым ащ къырыкIуагъэри къэтIон.

ЯтIонэрэу къэгущыIагъ ШIуцIэжъыкъо Цэикъо. Ащ «тызэощт, тятэжъхэм анапэ тетхыщтэп, тыгъэм ычIэгъ чъыгыр къыщэкIы, зыкъеIэты, нэужым ебэджыжьы, лъэпкъми ары къарыкIорэр, тикIодыгъо къынэсыгъэмэ, тызаозэ тыфэхыныр нахь къэтэштэ» ыIуагъ.

Мыщи дунаир ежь зэрилъэгъурэм фэдэу къэгущыIагъ.

Ащ щыгощыгъэ хъугъэх. Нэужым хъугъэр гъэнэфагъэ: ешIугъэмэ чIыпIэ къафагъэнафи ахэр къушъхьэм къекIотэхыгъэх, пачъыхьэм игущыIэ щыгугъыгъэх, ау ахэри гугъэIэнэкIэу къэнагъэх, ау ащ икъэбар етIан…

Зэуагъэу емышIугъэхэр зэтраукIагъэх, къэнагъэхэр хы ШIуцIэ Iушъом Iуагъэзыхьэхи, гъаблэмрэ гъаемрэ, чъыIэмрэ къинымрэ IуагъэлIыхьагъэх, хъыбэй Iухъухьагъэхэу, узым, техьэгъум аулъэгугъэхэу IэкIыб ращыгъэмэ къяхъулIагъэр ащ нахьышIоп. Илъэси 100-рэ кIогъэ Кавказ заом (авторым «Урыс-Кавказ заор» зэритхырэр) тилъэпкъ ыкъути, пхъыхьэитэкъу зешIым, ицIыфышъхьэ зыдэгъэзагъэ хъугъэр Тыркуер ары. Ащ сыда кIонхэу зыкIэхъугъэр, зэрэрафыгъэхэ шIыкIэр, хьазабэу хыIушъом Iуалъэгъуагъэмрэ тырку нэпкъым зыIуатакъохэм къарыкIуагъэмрэ гугъэуз закIэу зэхэлъ, а зэкIэ къитIотыкIын тIуагъэкIи тижабзэ къыхьынэп, тынэпси икъунэп…

Адыгэ ныпыр заIэтыгъэм ыуж илъэсишъэ фэдиз тешIэжьыгъэу курдж (грузин) шIэныгъэлэжьэу Симон Джанашиа адыгэ шъолъырым къакIуи, адыгэ тIэкIоу къэнэжьыгъэмэ ахэсыгъ, абдзахи, бжъэдыгъуи, бэслъынэий, кIэмгуий, къэбэртаий, шапсыгъи заIуигъэкIагъ. Агуе щыIэу Нэпсэу Джабарыжъэу илъэс 90-м ехъу зыныбжьым дэжь ащагъ. Ар Дефанэм къыщыхъугъ, Тыркуем ращыжьынэу къухьэм рагъэтIысхьагъэу къахэкIыжьынэу хъугъэ.

ЕгъэзыгъэкIэ икIыжьыгъэр ба, макIа, зэхэфыгъуае, шапсыгъэрэ абдзахэрэ зэгъусэу миллионитIурэ ныкъорэ хъущтыгъэу лIыжъым еIо. Ар зышIобаIо щыIэнкIи мэхъу, ау икIыжьыгъэр мэкIагъэмэ миллионибл, бгъу фэдизэу непэ Тыркуем къыщалъытэрэ адыгэр тыдэ къикIыни? «Илъэсиблырэ цIыф къупшъхьэхэр хыIушъом Iутэкъуагъэхэу Iулъыгъэх, — къыIотэжьыгъ ащ. — Хъулъфыгъэ жакIэхэмрэ бзылъфыгъэ шъхьацхэмрэ къолэжъмэ набгъо ащашIэу, илъэсиблырэ цIыф шъхьэкъупшъхьэхэр къэпразым фэдэу хым къызхидзыжьэу. Сипый сэ слъэгъугъэр ылъэгъунэу сыфаеп».

Мэлылъфэгъу мазэм зы куп тыхъоу Самсун тыщыIагъ. Краснодар краим нэбгырэ тIокIым ехъу, АдыгеимкIэ нэбгырэ пшIыкIутф фэдиз. Мыщ ыпэкIи Самсуни, Синопи, Амасьи, Токъат-Эрбаами, Чоруми сащыIагъ, адыгэ шIукIаеми саIукIагъэу, сшIэхэу, сашIэу щытыти, тинэIосэ бэкIаемэ къэбар зэхахи къытфэкIуагъэх, тызэгъусагъэх, тызэхэтыгъэх, гу зэщытфагъ. Ащ икъэбар «Адыгэ макъэми» къытхыжьыгъ, зедгъэукIыхьанэп.

КъытфэкIуагъэхэ адыгэмэ япэщагъ АкIэгъу Нуреттин, ар бэрэ хэкужъым къэкIуагъ, тэшIэ. Ащ игъусэхэу убыххэри къэкIуагъэх (убых къоджэ заулэ Самсун иIэгъо-блэгъоу щыс). Самсун вилайетым (район зыфэпIон) миллионрэ шъитIурэ фэдиз ис, шъитIур, анахь макIэмэ, адыгэ. Ар макIэп. ТыркуемкIэ ащ фэдиз зэхэсэу бащэ бгъотыщтэп.

Самсун хымкIэ укIомэ, нэпкъитIур анахь зэпэблагъ, километрэ шъиплI гор. Ары мыщкIэ адыгэ бэ дэдэ зыкIыращыгъэр. КIочIаджэ хъугъэхэ цIыфхэр техьэгъум ыгъалIэщтыгъэх (Самсун нэпкъым псыишъугъэ, псыкIэ-псылэ бэу иIагъ). Бэ дэд мыщ IукIодагъэр, мин пчъагъэу Iуатакъощтыгъэмэ къахэнэжьыщтыгъэр мэкIэ дэд. Мы къэбармэ дэгъукIаеу сащыгъуазэу сыщытыгъ, ыпэкIи шIукIае стхыжьыгъагъэ. Ау тибысыммэ ащыщэу АкIэгъу Фаикъ къыIотагъэм гур пыригъэпIытIыкIыгъ, ары мы тхыгъэм ар шъхьэ зыкIыфэтшIыгъэр.

«Сакъызлыкъэ коим сыщыщ, — къыIотагъ Фаикъ. — Адыгэхэр къухьэмкIэ Самсун къызехыхэм, зы гъэрэ мыщ дэсыгъэх, къякIугъэп. Къынэужым Чарщамбэм кIуагъэх, ау сымаджэхэу, лIэхэ зэхъум, Асарджыккоим (тырку къуадж) ыпшъэкIэ кIуагъэх, нэмыкIхэм ахагъэтIысхьагъэх. Мыхэм (адыгэмэ) аIуагъ: «Тыбзэ, тихабзэ мыщ щыдгъэкIодыжьыщт, тэ кой шъхьаф тшIыщт».

Джаущтэу джы Сакъызкоим иерынэ (ичIыпIэ) агъэнэфагъ, унэ тIокI фэдиз ащ мэфэ пшIыкIутф фэдизкIэ щагъэуцугъ, бзылъфыгъэмэ аижьыгъэх. «Унэхэр хьазыр, шъукъэкIожь» заIом, яIэ тIэкIур зыдахьыжьи, ащ екIолIэжьыгъэх. А чIыпIэм къурмэни щашIи, чэщыпэ щырахыгъ.

Пчэдыжьым жьэу атакъэр къызэIом, коим дэсыр зэкIэ яунэмэ къарыкIи, гъыхэзэ Тхьэм елъэIугъэх: «Тэри, шыкурол осын, къытэхъулIагъэмэ ауж къуаджэ тиIэ хъужьыгъэмэ!» Титхьаматэмэ, тятэ пIашъэмэ моущтэу хъугъэу къытаIощтыгъ. АкIэгъу Гюль Ахьмэд Темырджан, АкIэгъу Ибрахьим Темырджан мыр къытфэзыIотэжьыгъэр, мыхэм ятэжъ мэхъу къикIыжьыгъагъэр… «Мыр къаIуатэ хъумэ лIыжъхэр нэку-нэпс хъущтыгъэх», — еIо Фаикъ. Мыщ фэдэ хьазыр хэхэс хъугъэ адыгэмэ ашъхьэ къырыкIуагъэр.

Ябыракъ гъэIагъэу заор, хьадэгъур къыхэзыхыгъэхэр е фэхыгъэх, е хыIушъом IулIыхьагъэх, зекIыжьхэми къин мыухыжь хэтхэу къахьыгъ. Мыдырэ адыгэ купэу быракъыр агъэтIылъыжьи, пачъыхьэм игущыIэ щыгугъхи къушъхьэм къехыгъэхэм джы закъыфэдгъэзэн, ахэри мэлылъфэгъум къыхеубытэх. «Фэдз кIэйкIэ», «къуладжэкIэ» зэджагъэхэм, джы Ярославскэм, Чэтыунэ (Лабинскэ) укIо зыхъукIэ, «Унароковская» зыфаIорэм дэжь, джы Фэдз зытесым, ащ тIэкIу шIокIэуи къыубытыщтыгъэ. Къоджэ тIокIищ фэдиз къосыгъэу къаIотэжьы.

Тыркуем Анталие къалэм пэмычыжьэу зы абдзэхэ къуаджэ щыI, Елемэ раIо. Къуаджэм дэс нахьыжъмэ къызэрэтфаIотагъэмкIэ, ахэри къухьэкIэ Анталием къызыIуащэхэм зэрэщыжъоркъым пае щыIакIэ ямыIэу лIэхэ зэхъум, хабзэм елъэIухи къушъхьэм нахь хэхьагъэх, мыдыкIэ хэкум исыхэ зэхъум зэрэщытыгъэм фэмыдэ дэдэми, оси къафесэу, ячъыIи кIуачIэу, ахэми лъапсэ къыдагъэчъэхыжьын алъэкIыгъ. Мыхэр 1864-м икIыжьыгъэмэ ащыщхэп, пачъыхьэм ипцI нэужым утын хэзыхыжьыгъэмэ ащыщых, илъэс пшIыкIутф фэдиз горэмкIэ ыхэ Фэдз тIуакIэм щыпсэухи, пачъыхьэм иполитикэ агу агъэкIоди, икIыжьыгъэх.

Зыгъэ Елемэ къикIыжьыгъэ тиныбджэгъу лIы куп яунагъохэр ягъусэу Унэрэкъохьаблэ тикощыкIыжьыгъагъэу тижъымэ къаIотэжьыщтыгъ аIуагъэти, сщэгъагъэх. Едыдж Нихьай, Едыдж Батырай, Енэмыкъо Моулид, Едыдж Мэмэт зыцIэ Iугъэхэу, лъэпкъым егъашIэм фэусэпыгъэмэ ащыщых, хъугъэри ашIэ, тарихъыми щыгъуазэх, ятэ пIашъэми къапахыгъэр макIэп.

Унэрэкъохьаблэ тызэупчIын горэ гъэнэфагъэу щытиIагъэп, нэрышэ-гурышэкIэ тыдэхьагъ. Тхьэм зэриIонэу урамыбгъум тетIысхьапIэм ныо горэ тесыти, ар упчIэжьэгъу тшIыгъэ. Ныбжьышхо иIагъ, ау джыри игулъытэ чаныгъэ, иакъыли къэбзагъэ. ЛIэу сигъусэхэр мы чIыпIэм икощыкIыжьыгъэхэ адыгэмэ зэращыщхэр, Тыркуем джы къуаджэу зэрэщыпсэухэрэр, алъапсэ афынэу къызэрэкIуагъэхэр фэсIотагъэх.

— Мыщ адыгэхэр зэрэтесыгъэхэр нафэ, — ыIуагъ ныом. — Тятэ пIашъэмэ къызэраIотэжьыщтыгъэмкIэ, ахэр мыщ къызэкIохэм ущыпсэущтмэ зэкIэ хьазырэу къырихьылIагъэх. Яунэхэри, якъакъырхэри, ябгъагъэхэри, аужыпкъэм ябылымхэри, яхьэ-чэтыухэри къэнэгъагъэх. Шъхьэхьыжьэу, Iэпс-лъэпсэу, зэрикIыжьыщтхэм нэмыкI гугъу ямыIэу ашъхьэ рахьыжьэжьыгъэу зэхэтхыжьыгъэ…

«Къоджэ еджапIэм имузей урысхэр мыщ къызэрэкIуагъэхэм фэгъэхьыгъэу чIэжъугъотэщт, адыгэ Iэпэщысэхэри, Iэмэ-псымэхэри чIэлъых», —къытиIуи, еджапIэм тыкIуагъ. ЗэриIуагъэу бэ къыщытлъэгъугъэр, лIымэ ячэф пыутыгъэ хьазырэу тыкъыдэкIыжьыгъ.

Сыда ащ фэдизэу къэхъугъагъэр Стамбол икIыжьышхом хэмыфэхэу чIыохым къэкIуагъэмэ замыIэтыжьы мыхъунэу? «Шъузэрэфаеу шъудгъэпсэущт, шъуихабзи, шъуидини шъулэжьы, джы мамырэу, дахэу тызэдыщыIэщт», — пачъыхьэм къариIуи игущыIэ зэрепцIыжьыгъэр ары ащ лъапсэ фэхъугъэр. Ар амыдэу пачъыхьэм иполитикэ пэуцужьыгъэхэ адыгэмэ къарыкIуагъэм итхьамыкIагъо мэлылъфэгъу мазэм и 26-м екIолIэжьы. Шъолъэгъу, мэлылъфэгъу мазэм ыщэчыгъэр зыфэдизыр…

Мыщ игугъу къэтымышIызэ, Хьаджэмыкъо Пщымафэ къыфэдгъэзэжьын. Ащ пачъыхьэм чIыгу къыритыгъ, чылэ-къутыр зытIуи тыригъэтIысхьагъ. Хьаджэмыкъохьаблэ (джы Дондуковскэр) ары зыгъэуцугъэр. Ау мыщ фэдизэу пачъыхьэм щыгугъыгъэри игугъэ хэшхыкIыжьыгъэп, а фэдзхэр зытекIодэгъэ «IэшэIыхым» хьаджэмыкъохьаблэхэм ащиухьагъэп, пачъыхьэм ихьилагъэ афэмыщэчыжьэу лIакъор зэгочыгъэ хъуи, янахьыбэр икIыжьыгъ, мыдрэ къэнагъэхэр дэдзыхыгъэ хъугъэх, Хьаджэмыкъохьабли ыцIэ зэблахъугъэ. Пачъыхьэм игенералэу А.М. Дондуковым джы ыцIэ ехьы, ари адыгэм бэрэ къешъхьэпэуагъэмэ ащыщ, арыщтын урысмэ зыкIагъэлъэпIагъэр.

Урысмэ «Фэдз зау» зыфаIуагъэр адыгэмэ IэшэIыхыр къазыфаIэтыр ары. «Кавказ заом ыуж сыда типсэукIэщтыр, таущтэу тыщыIэщта?!» аIуи адыгэхэр егупшысагъэх, ащкIэ IэубытыпIэ ашIыгъагъэр пэчъыхьэм адыгэмэ яхэбзэ зэхэтыкIэ рыгъозэнхэу амал къаритыщтэу зыфиIуагъэр ары. Ау апэрэ илъэс шъыпкъэхэу ыхэ къехыхи Фэдз тIуакIэм къыздэтIысхьэхэм къыщегъэжьагъэу Темыр-КъохьэпIэ Кавказым щыпсэухэрэр Iэшэнчъэхэу, граждан шъуашэм игъэуцоныр пачъыхьэгъум инэрыгъыгъ.

ЕгъашIэм Iашэр зиIэдэжьэу, шхэхэми, чъыехэми Iабэхэмэ анэсынхэм нахь чыжьэу Iузымыхыщтыгъэмэ сыд фэдэу хъумэ ар пфашIэн?! Iашэр ты пIашъэмэ янэпэеплъ, ялъэуж рэкIо, сакральнэ кIуачIэ иI, лIакъор, лъэпкъыр къеухъумэх. ЕтIани адыгэм ымыштахэщтыгъэр а уахътэм къэзэкъмэ Iашэ аIыгъын зэрэфитыгъэхэр, ащкIэ зи зэрарамыIощтыгъэр ары. Адыгэрэ къэзэкърэ зызэрихьылIэхэу зызэIуупIэхэкIэ (ащ фэди макIэп зэрэхъущтыгъэр), зыр Iэшэнчъэу, адрэр IашэкIэ узэндыгъэ хъущтыгъэ, ау ащ емыплъхэу зызэшIуанэхэкIэ къэзэкъмэ яIашэ къатырахыти, яожьыщтыгъэх. Ащ фэдэ адыгэхэр агъэмысэхэти, Сыбыр ращыщтыгъэх.

Хьакурынэхьаблэ районым ит псэупIэу Дукмасовэ ыцIэ зыхьырэ генералэу Дукмасовыр адыгэ шъолъырым итхьаматэ игодзагъ, ары IэшэIых политикэр зыгъэцэкIэнэу зэраусэигъагъэр. Лэбэдэс къэбэртаехэм янэрылъэгъугъ IэшэIыхыным къызыдихьырэ тхьамыкIагъор, 1868-м икъихьэгъухэм адэжь Псэкъупсэ округым Инэмрэ Тэхъутэмыкъуаерэ къащырагъажьи Iашэр къэзымытхэрэм зэрадэзекIуагъэхэр.

IэшэIыхыным игъусэу зы Iоф лэбэдэсмэ джыри къафаIэтыгъагъ — Пшызэ инэпкъ тешъомэ ахэр агъэкощынхэу пачъыхьэм иадминистрацие унашъо зэришIыгъагъэр ары. ЧIыгу гъэбэжъулъэм икIынышъ, чIы тешъом хэт пфэкIона. Аущтэу къарашIэрэр зымыштэрэ адыгэмэ зыкъаIэтэу рагъэжьагъ, пачъыхьэм фэтхагъэх, «тижъугъэкIыжь» зыIоу ахэтыгъэри макIэп. Ау а лъэхъаным Тыркуем кощыжьынхэр пачъыхьэм къызэтыригъэуцуагъэу афидэщтыгъэп, 1866-м къыщегъэжьагъэу ащ фаблэхэрэр Сыбыр ращыщтыгъэх е агъэтIысыщтыгъэх. Джа уахътэр ары нэбгырэ шъитф фэдизмэ къэзэрэухъумэжьынхэу, пачъыхьэм пэуцужьынхэу тхьэлъэIу зызэдашIыгъэр.

Хьакурынэхьэблэ районым джыри зы псэупIэ ит генералэу Дукмасовым фэдэу адыгэмэ лые къязыхыгъэ генералым ыцIэ ыхьэу. Ар Чэтыунэ (Лабинскэ) дзэ округым ипэщагъэу генералэу Пентюховыр ары. Мыры фэдзхэр гъэIэсэгъэнхэм пае «экспедицие къэжъугъакIу» ыIуи Екатеринодар тхэгъагъэр. Мэлылъфэгъум и 23-м пачъыхьадзэм щыщхэмрэ къэзэкъхэмрэ лэбэдэсхэр къаухъурэихэу рагъэжьагъ, дагъэкощыкIынхэу унашъо яIагъ. Ау сыд хъугъэкIи къызэкIэмыкIонхэу, зэонхэу тхьэ КъурIанкIэ зыIуагъэхэр нэбгыришъэ фэдиз хъущтыгъэх, ахэм бзылъфыгъэхэри ахэтыгъэх.

Мэлылъфэгъум и 26-р къызщихьащтым, чэщым Дэхъущыкъое Думэнышъымэ яхапIэ пытапIэ адыгэмэ щагъэпсыгъ, чэщ реным Тхьэм елъэIугъэх. Пчэдыжьым бзылъфыгъэхэмрэ сабыйхэмрэ къыгот хапIэм дагъэтIысхьэхи, лэбэдэсхэр къатеогъадзэм пэуцужьыгъэх, лIыгъэ ахэлъэу зэуагъэх. Ау а тIэкIумкIэ дзэм утекIоныя, къуаджэр агъэстыгъ, зэкIэ зэтыраукIагъ, нэмыкIмэ гущтэ хахынэу жъалым дэдэу адэзекIуагъэх. Пшызэ шъолъырым ипащэу Сумароков-Элсьтон итхьаматэмэ зэрафитхыгъэмкIэ, «зэкIэ фанатхэр аукIыгъэх зы бзылъфыгъэрэ зы пшъэшъэжъыерэ нэмыкI къэмынэу». Хъугъэр зинэрылъэгъу офицерым къытхыжьыщтыгъэ хьадэхэр зэпэIулъхэу, бзылъфыгъэхэмрэ сабыйхэмрэ упкIэтагъэхэу щагум зэрэдэлъыгъэхэр…

Хьадэхэр яIахьылмэ къарамытыжьхэу, арамыгъэгъэтIылъыжьхэу мэфэ заулэрэ щагъэлъхи, километрипшI фэдизкIэ Фэдз пэблагъэу щыс станицэу Костромскаям ащэхи, ащ щычIалъхьажьыгъэх. Зымэ урыс къэм далъхьагъэхэу аIо, тэ Костромскоим факIоу тызэкIом, зэкIэ аукIыгъэхэр зы машэ ратакъохи, а чIыпIэр ажъожьи, умыгъотыжьынэу ашIыгъэу къытаIуагъ. Ау фэдзхэр зыфэзэуагъэхэр, зытекIодагъэхэр ашIэ. Мы тхьамыкIагъом фэгъэхьыгъэу «Фэдз IэшэIых орэд» ыIоу 1971-м Iэпэзэо Сахьидэ зэхилъхьагъэу гъыбзэ къэнэжьыгъ.

Бэмэ аIоу сырехьылIэ: «АI-анасын, а пачъыхьэр тадэжь къызэкIом ешIугъагъэхэмэ, къэнэжьыщтгъагъэх». Адыгэр зэмыуцолIэн «цокъэ зэжъу» ригъэуцоныешъ, къэнэгъэ тIэкIур ригъэкIодыкIыщтыгъэу сэ сэлъытэ. Сыд ыIощтыгъэр генералэу Ермоловым? «Адыгэхэр тэ зэрэтищыкIагъэ щыIэп, чIыгур ары тызфэныкъор».

Фэдз заор аужырэ зэошхоу адыгэмэ урыс пачъыхьэм дашIыгъэмэ ащыщ, ар тщыгъупшэ хъущтэп. Зытплъыхьэмэ тэлъэгъу — тыди, зэрэ Пшызэ шъолъырэу, къэзэкъмэ ядзэкIолIмэ саугъэтхэр, чIыпIэ хэIэтыкIыгъэхэр афагъэуцух, къэзэкъым идахэ щаIо, ышIагъэр щагъэбыракъы. Тэри тилIыхъужъхэу яшъхьафитыныгъэ, ячIыгу, яхэбзэ-бзыпхъэ фэбэнагъэхэр тщыгъупшэхэ хъущтэп. Илъэси 150-рэ хъугъэ фэдз заор заухыгъэр, ау ащ иджэрпэджэжь джыри Фэдз тIуакIэм щэIу, ар тятэ пIашъэмэ яджэмакъ…

Зы адыгэ купыр нэфшъэгъо атакъэм егъэгъы, адрэ купым ятэ пIашъэмэ янэпэеплъ къаухъумэзэ мэфэхых, ахэм афэгъэхьыгъэ гукъэкIыжьхэр мафэрэ мэщэIух, чэщырэ мэхьапщэх, тэри тщымыгъупшэнхэу тишIэжь къыхэнэжьых.

Адыгэмэ къэхъущт-къэшIэщтыр къашIэу цIыфхэр ахэтыгъэх. Нэгъуцу Юсыф-Сахьидэ Шапсыгъэ щитхыгъэ къэбарыжъмэ зэрахэтымкIэ, Дефанэм щыщ ХыдзэлI Гузаекъо Джаймызэ ащ фэдагъ. Адыгэр Кавказ заом къыщымыкъутэзэ къыпыщылъэу ыIогъагъэмэ ащыщэу гущыIитIу. «Пыир хэкум къихьащт, пыим хэкур ыубытыщт… ГыкIакIоу урыс шъузи, черкес шъузи Пшызэ нэпкъ зэлъыIусхэу, сэлам зэфагъэхьэу хъужьыщт». А Пшызэ нэпкъ щызэпэIус бзылъфыгъэхэу гыкIэхэрэм сэлам IэшIу непи зэфагъэхьыным пае бгъуитIуми узэгурыIоу, мамырэу узэхэтын фае. Фэдз заом фэдэмэ ащ урагъэгупшысэ.

КЪУЕКЪО Асфар.

Адыгеим изаслуженнэ журналист, филологие шIэныгъэхэмкIэ кандидат.