Фэбыекъохэр сыдигъуи чаныгъэх, къахэщыщтыгъэх

Лъапсэ имыIэу шъхьапэ хъурэп. Гусэрыкъо Теуцожь (щыIэжьэп, Алахьым джэнэтыр къырет) фэгъэхьыгъэ тхыгъэ къэз­гъэ­хьазырынэу зэхъум «Фэбыекъохэр» аIоу зыщызэхэсхыгъагъэр сыгу къэкIыжьыгъ.

Ащ ыуж илъэс 70-рэ фэдиз тешIэжьыгъ. А 1950-рэ илъэсхэм адэжь Гусэрыкъо Сэфэрбый (ФэбыйкIэ еджэщтыгъэх) ыкъо­хэу Юныси, Теуцожьи слъэгъугъэхэу, сшIэхэу щытыгъэп. Ау тигъунэгъухэм «Фэбыекъохэр кIэлэ хъупхъэх, Iэдэб ахэлъ, дэ­гъоу еджэх, ячылэхэр лъэшэу къащэтхъух» аIоу зэхэсхыщтыгъ. Тяни зэшхэм къытиIощтыгъ: «Сыфай Фэбыекъохэм афэдэу хъупхъэ шъухъунэу, дэгъоу шъуе­джэнэу, джэджэхьаблэхэр къышъущытхъунхэу».

«Фэбыекъохэ» гущыIэр непэ къызнэсыгъэм сщыгъупшэрэп. А лъэхъэнэ чыжьэм Юныси, Теуцожьи кIэлэкIагъэхэми, яадыга­гъэкIэ, яIэдэбыгъэкIэ, яеджакIэкIэ къахэщыхи, ящытхъу ячылэ цIыкIоу Тэуе­хьаблэ къыщежьи Джэджэхьа­бли, нэмыкI чылэ гъунэгъухэми къащекIокIыгъагъ.

Лъэпсэ дэгъу зиIэ чъыгым дахэу зештэ. Нэужым Гусэрыкъо-Фэбыекъо зэшхэу Юныси, Теуцожьи щыIэныгъэм тызэIуи­гъэкIагъ. ЦIыф шIэгъуагъэх, IофшIэкIошхуагъэх, адыгэ лъэпкъым идахэ языгъэIуагъэхэм ащыщыгъэх. Юныс крайвоенкоматым щылажьэщтыгъ. Теуцожь райвоенкоматыр Тэхъутэмы­къуае зыдэтым ащ ипэщагъ, IэнэтIэ зэфэшъхьафыбэ ыгъэцэкIагъ.

ИщыIэныгъэ гъогу

Гусэрыкъо Теуцожь Тэуехьаблэ 1933-рэ илъэсым къыщы­хъугъ. Ятэу Сэфэрбыйрэ янэу Козрэ апэ кол­хозым хэхьагъэ­хэм ащыщыгъэх, ящытхъу арагъаIо­зэ лажьэщты­гъэх, яунэгъо хъыз­­мэт изехьан­кIи щысэтехы­пIагъэх, цIы­фы­шIугъэх, гу­кIэ­гъушхо ахэ­лъыгъ. Еджагъэ­хэу щы­мытыгъэ­хэми, Iушхэу, якъо­джэ­дэсхэ­ми упчIэ­жьэгъу ашIы­хэу, алъытэхэу щы­тыгъэх. Сэфэрбый гулъытэшхо иIэу, «народнэ врач» зыфаIорэм фэдэу а лъэхъэнэ чыжьэм ангинэ зиIэхэм, зычый узыхэрэм яIазэщтыгъ. Къоджэ ефэндэуи агъэнафи, илъэсыбэрэ цIыфхэр ыгъэрэзагъэх. Ахэм ямызакъоу, а лъэхъанэу агрономхэр зыщэмыIэхэм колхозхэм яIэщтыгъэх «качественниккIэ» заджэщтыгъэхэр. Губгъо IофшIэнхэр зэрэзэхэпщэщтхэмкIэ цIыф­хэм яупчIэ­жьэгъоу щы­тыгъэр Фэбый ары. Ащ дыригъаштэу ишъхьэгъусэу Кози бзылъфыгъэ Iушыгъ. Ау икIалэ­хэр цIыкIухэзэ, илъэс 40 нахь ымыгъашIэу идунае ыхъо­жьыгъ.

ЫпшъэкIэ къызэрэтIуагъэу, Юныси, Теуцожьи джыри цIыкIугъэх, ублэпIэ классхэм аще­джэщтыгъэх дэгъоу, дахэу псэ­ухэу зырагъажьэм. Ахэр лъым хэлъэу хэти къыдекIокIых, уна­гъоу сабыир къызэрыхъухьа­гъэм, зыщапIугъэм къыщежьэх. Джары зигугъу къэтшIырэ Теуцожьи щыIэныгъэм игъогу дахэ рыкIоныр къызхэкIыгъэр.

Тэуехьэблэ ублэпIэ еджапIэм ыуж мафэ къэс километриплI къыкIузэ Джэджэхьаблэ гурыт еджапIэу къыщызэIуахыгъакIэр апэ къэзыухыгъэхэм ащыщыгъ. А лъэхъаным сэри а еджапIэм сычIэсыгъ. Сщыгъупшэжьырэп, комсомольцэхэмкIэ зэIукIэ тиIэ зыхъукIэ урысыбзэкIэ дахэу, дэгъоу къыщыгущыIэщтыгъэхэм Гусэрыкъо Теуцожь ащыщыгъ.

Теуцожь гурыт еджапIэр 1953-рэ илъэсым къызеухым, ежь деджагъэхэу Тыгъужъ Борис, ХъутIыжъ Арамбый ыкIи Джарымэкъо Тыгъэнгуащэ (нэ­ужым шъхьэгъусэ фэхъугъэр) Адыгэ пединститутым чIэхьэ­гъагъэх — кIалэхэр физматым, Тыгъэнгуащэ — филфакым. Ар 1958-рэ илъэсым къызеухым, ежь зыщеджэгъэ Джэджэхьэблэ гурыт еджапIэм къэкIожьи, физикэмрэ хьисапымрэ ари-гъэ­хьы­щтыгъ. ШIу ылъэгъурэ сэнэхьатэу къы­хихыгъэм ыгурэ ыпсэрэ етыгъэу ры­лажьэ­щтыгъ.

Арэущтэу хъупхъэу Iоф зышIэрэ, зипшъэ­рылъхэр щытхъу хэлъэу зыгъэцэкIэрэ кIэ­лакIэр районым ипащэхэм къалъэгъу ыкIи ягъунэгъу къутырэу Городскоим игурыт имыкъурэ еджа­пIэ директор фашIы. Мыщ а Iэ­натIэр илъэсиблырэ щигъэцэкIагъ. А уахътэм къыкIоцI еджапIэм гъэцэкIэжьынхэр щыригъэкIокIыгъэх, егъэджэн-пIуныгъэмкIэ гъэхъэгъэшIухэр ригъэшIыгъэх. ЗэхэщэкIо бэлахьэу зэ­рэщытым джыри КПСС-м ирайком иIофышIэхэм гу къы­лъатэ. А лъэ­хъаным, 1970-рэ илъэсым, Адыгэкъалэ етIуп­щыгъэу агъэпсы­щтыгъ, къуаджэхэм якъэгъэкощын фе­жьэгъэн фэягъэ. Апэу къагъэкощынэу хъугъагъэр Лахъщыкъуай. Ары шъхьае, къоджэдэсхэм якIалэхэр тыдэ щеджэщтха? ЕджапIэу ашIырэр хьазырэп, ащ иухын гъэпсынкIэгъэным фэшI директор иIэнэу щыт. Партием ирайком ащ зыщегупшысэхэм, зэдырагъаштэу Гусэрыкъо Теуцожь ыцIэ къыраIуагъ ыкIи 1970-рэ илъэсым Адыгэкъалэ иапэрэ еджапIэ идиректорэу агъэнэфэгъагъ.

Лахъщыкъуае къызагъэкощым кIэлэеджакIохэр зэрэхъущтыгъэхэр нэбгырэ 23-рэ. Апэ ахэр унэ горэм щырагъаджэщтыгъэх. ЕтIанэ, 1970-рэ илъэ­сым итыгъэгъазэ и 1-м Адыгэ­къалэ апэрэ еджапIэу Гусэрыкъо Теуцожь зипащэр мэфэкI шIыкIэм тетэу къызэIуахыгъагъ. Апэрэ кIэлэегъаджэу чIэты­гъэхэм ащыщыгъ ишъхьэгъусэу Тыгъэнгуащи. А еджапIэр нэ­ужым егъэджэн-пIуныгъэмкIэ щы­сэтехыпIэу, IофышIэ дэгъу­хэр къызщагъэхьазырырэ «кIыщ» зыфаIорэм фэдэ зэрэхъугъа­гъэм, «Школа года–99», «Школа века» зыфаIорэ цIэ лъапIэхэр къыфагъэшъошэнхэм лъапсэ фэзышIыгъагъэр Теуцожь ары.

Теуцожь «Тхьэшхом кIэлэегъаджэу къыгъэхъугъ» зыфа­Iорэм фэдэгъэ закъоп. Ар зэ­хэщэкIо чаныгъ, цIыф жъугъэхэр ыгъэдэIонхэм фэIэпэIэ­сагъ. Ащ фэшыхьат Джэджэхьэблэ колхоз бэлахьыщтыгъэу «Октябрь» зыфаIощтыгъэм ыкIи ПчыхьалIыкъое совхозэу «Путь Ильичам» япарткомхэм ясекретарэу зэрэщытыгъэр. А лъэхъан­хэм а хъызмэтшIапIэхэм лэжьыгъэшхо Iуахыжьыщтыгъ, лым, щэм, кIэнкIэм, цым якъэхьы­жьынкIэ районым, Адыгеим ямызакъоу, тызхэтыгъэ краимкIэ яIофшIагъэхэр щысэтехы­пIагъэх. Ахэм ямеханизаторхэм, былымахъохэм бгъэхэлъхьэ лъа­пIэхэр къарягъэтыгъэным зиIахьышIу хэзышIыхьэщтыгъэр Гусэрыкъо Теуцожь.

Гусэрыкъо Теуцожь цIыфхэм IофшIэн ягъэгъотыгъэнымкIэ Гуп­чэу ыкIи «Мамырныгъэм и Лигэу» Адыгэкъалэрэ районым­рэ апэу ащызэхащэгъагъэхэм, Адыгэкъалэ иветеранхэм я Со­­вети яапэрэ тхьамэтагъ. Сыд фэдэ IофшIэн зыIуагъахьи зыфагъэзагъэр щытхъу хэлъэу ыгъэцэкIагъ, пащэхэр зэрэ­щы­гугъыхэрэр къыгъэшъыпкъэ­жьызэ, Iоф зыдишIэхэрэри ыгъэ­разэхэзэ лэжьагъэ.

Теуцожь иIофшIагъэхэм цIыф­хэми хабзэми яфэшъошэ уасэ фашIыгъ. КПСС-м икрайком, Адыгэ хэку комитетым, Адыгэ Республикэм и Парламент, Адыгэкъалэрэ Теуцожь районымрэ яадминистрациехэм ящытхъу тхылъхэр къыратыгъэх. Адыгэкъалэрэ Теуцожь рай­онымрэ яцIыф гъэшIуагъ. Мые­къопэ къэралыгъо технологи­ческэ университетым Народнэ дипломатиемкIэ икафедрэ ипро­фессорыгъ. Къыфагъэшъошэгъагъэх медальхэу «За доблестный труд» , «За трудовое отличие» ыкIи «Ветеран труда» зыфиIохэрэри, щытхъу тхылъ зэфэшъхьафыби.

Зыдеджагъэхэм, зыдэлэжьагъэхэм къыраIуалIэрэрТыгъужъ Борис, илъэсипшI пчъагъэрэ Мыекъопэ автодорожнэ техникумым хьисапыр щаригъэхьыгъ: Теуцожьрэ сэ­рырэ 1953-рэ илъэсым Джэ­джэхьэблэ гурыт еджапIэр къы­зэдэтыухыгъ, институтым тыщызэдеджагъ. Илъэс пчъа­гъэхэм тызэготыгъэшъ, щыIэныгъэм исыд фэдэрэ лъэныкъокIи щысэтехыпIэу тиIагъ. КIэлэ лъэпэ-лъэгэ нэгуихыгъэу, шъып­къагъэ иIэу, гукIэгъу хэлъэу, узщеуалIэрэм фэлъэкIыщтыр къыпфишIэнэу щытыгъ. Культурэшхо хэлъыгъ, IэпкIэ-лъапкIэщтыгъ. Дэгъоу еджэщтыгъ, кIэлэегъаджэхэм, студентхэм шIу алъэгъущтыгъ.

Институтыр къызытыухыгъэм илъэс 60 тешIагъ. Непэ къыз­нэсыгъэм сегупшысэшъ, сэгъэшIагъо. Джащ фэдиз илъэсхэм тызызэготым, егъашIэм губжыгъэу, зыгорэм игугъу дэйкIэ ышIэу, гущыIэ Iае ыжэ къыдэкIыгъэу зэхэсхыгъэп. Теуцожь фэдэхэр илъэсишъэм зэ щы­сэтехыпIэу Тхьэм къегъэхъух. ТыщэIэфэ тщыгъупшэщтэп, шIу­кIэ, дахэкIэ игугъу тшIыщт.

БлэнэгъэпцIэ Хьамед. Джэ­джэхьэблэ гурыт еджапIэм урысыбзэмрэ адыгабзэмрэкIэ илъэс 40-м ехъурэ икIэлэе­гъэджагъ: Теуцожь Джэджэ­хьэ­блэ гурыт еджапIэм сыщыдэлэ­жьагъ. ИIофшIэн шIу ылъэ­гъу­щтыгъ, исэнэхьат хэшIыкIы­шхо фыриIагъ, кIэлэеджакIохэм хьи­сапыр шIу аригъэлъэгъун ылъэ­кIыщтыгъ. ЦIыфышIугъ, гукIэгъу­шхо хэлъыгъ, гулъытэшхо иIагъ.

Ренэу шынкIыгъ. ­ЫкъошIахьылхэмкIэ бэлахьыгъ. Анахь зыфэгумэкIыщтыгъэр, зыщыгугъыщтыгъэр Гусэрыкъо Хъы­зыр. Фэягъ еджэгъэшхо хъунэу, гъогу тэрэз рыкIонэу, лIакъом ищытхъу аригъэIонэу. ЫкIи къы­дэхъугъ. Общественнэ Iоф­шIэнми чанэу ахэлажьэщтыгъ. Профсоюз организациеми, лек­тор группэми япащэу къыхэ­кIыгъ, сыд фэдэ IофшIэн фэбгъэзагъэми, укъыгъэукIы­тэжьынэу щытыгъэп. Джары КПСС-м ирай­ком ипащэхэм Теуцожь янэплъэгъу зыкIырамыгъэкIыщтыгъэр, анахь чIыпIэ къинхэм зыкIагъакIощтыгъэр.

ЩэшIэ Аслъан, совхозэу «Путь Ильичам» иавтогараж ипэщагъ: Теуцожь совхозым ипартком исекретарыгъ. ЦIыф дэгъугъ, къызэрыкIуагъ. Шоферхэм къахахьэщтыгъ, ягумэкI­хэр зэригъашIэщтыгъ, IэпыIэгъуи къафэхъущтыгъ. КIалэхэм шъхьэкIэфэшхо фашIыщтыгъ, едэIущтыгъэх.

Ащ тисовхоз Iоф щешIэфэ бэмэ ишIуагъэ аригъэкIыгъ, зы­чIэсыщт унэ иIэнымкIэ, еджэнэу институтым гъэкIогъэнымкIэ, IофшIапIэ къыфэгъотыгъэнымкIэ… Непэ къызщынэсыгъэми ицIыфышIугъэ ­ащыгъупшэ­рэп.

Мыжъобгъу къыфызэIуахыгъ

Iоныгъом и 1-м, илъэсыкIэ еджэгъур зыщырагъэжьэщтэу, Теуцожь щыIагъэмэ, ыныбжь илъэс 85-рэ зэрэхъугъэр зыщыхагъэунэфыкIыщтгъэгъэ мафэм Адыгэкъалэ иапэрэ еджапIэу Теуцожь пащэ зыфашIыгъагъэм мыжъобгъу къыщыфызэIуахыгъ. Ащ фэгъэхьыгъэ зэхэхьэшхоу щыIагъэм хэлэжьагъэх Адыгэ­къалэ имэрэу ЛIыхэсэ Махь­мудэ, иIофшIэгъухэм ащыщхэр, къалэм иветеранхэм я Совет итхьаматэу Джэндар Мосэ, ыкъош-Iахьылхэу Гусэрыкъохэу Аслъанбый, Хъызыр, Iэшъынэ Алый, кIэлэегъаджэхэр, иныб­джэгъухэр.

Апэ зэхахьэр зезыщэрэм зэ­IукIэм хэлажьэхэрэр Гусэ­рыкъо Теуцожь зы такъикъэ фигъэшъыгъуагъэх. Ащ ыуж Адыгэкъалэ имэрэу ЛIыхэсэ Махьмудэрэ ТэуехьаблэкIэ лIа­къом инахьыжъэу Гусэрыкъо Аслъанбыйрэ мыжъобгъоу къызэIуахырэм техъоу телъыр къы­тырахыгъ.

— Ныбджэгъу лъапIэхэр! Не­пэ Iофтхьабзэу тызхэлажьэрэр мэхьанэ зиIэ хъугъэ-шIагъэу апэ­рэ еджапIэм имызакъоу, тикъалэрэ республикэмрэ ятарихъ хэхьащт, — къыIуагъ къа­лэм имэрэу ЛIыхэсэ Махьмудэ. — Сыда пIомэ Адыгэкъалэ агъэпсы зэхъум, 1970-рэ илъэсым мы еджапIэр ары къагъэкощыгъэ чылагъохэм якIалэхэр зэкIэ зыщеджэщтыгъэхэр. Ащ апэрэ директорэу фашIыгъагъэр джы непэ мыжъобгъу къыз­фызэIутхырэ Теуцожь ары.

Гусэрыкъо Теуцожь дэгъоу сшIэщтыгъ. ЩыIэныгъэ гъогу шIагъо къыкIугъ. Мы еджапIэм егъэджэн-пIуныгъэмкIэ гъэхъэгъэшIухэр иIэнхэм лъэпсэшIу фэзышIыгъэр Гусэрыкъор ары. Къагъэкощыхэрэ псэупIэхэм адэсыгъэхэу егъашIэми зэрэмылъэгъугъэхэу, лъэпкъ зэфэшъхьафхэм къахэкIыгъэ кIэлэ­еджакIохэр, кIэлэегъаджэхэр зэхэпщэнхэр, зэбгъэкIунхэр псынкIагъэп. Ау зэпстэур зэпызычын, еджапIэр анахь пэрытхэм ясатырэ хэзыгъэуцон зылъэкIыгъэр, Урысыем ищытхъу щаIоным илъагъо тезыгъэ­хьагъэр Гусэрыкъо Теуцожь.

Мы еджапIэм къычIитIупщыгъэ нэ­бгыришъэ пчъагъэхэр Уры­сыем ичIыпIэ зэфэшъхьафхэм ащэлажьэх. А зэпстэур шIукIэ, щыт­хъукIэ зыфэплъэгъунэу щы­тыр мы еджапIэм икIэлэегъэджэ коллектив зэгурыIожь ­илъэс пчъагъэм пэщэныгъэ дызезыхьэгъэ Iоф­шIэкIошхоу, непэ къытхэ­мытыжьэу, мыжъобгъум зи­сурэт ишъулъагъорэр ары. Ар зыщышъумыгъэ­гъупш.

Мы еджапIэм зэри­директорыгъэм имыза­къоу, хабзэм хьа­лэлэу фэла­жьэзэ, IэнэтIэ зэ­фэ­шъхьафхэри ыгъэцэ­кIагъ. Сыд фэдэ IофшIапIэ рай­оным ипащэхэм Теуцожь зыIуагъахьи, ищытхъу аригъэ­Iуагъ.

Къыхэзгъэхъожьы сшIои­гъор ыкъошэу къыт­хэт Гусэрыкъо Хъызыр сызэрэфэразэр ары. Мы­­жъобгъум икъызэIу­хын зы­фэдгъэхьазыры зэхъум еджапIэм ищагу асфальт тфытыраригъэлъхьагъ, нэмыкI Iофхэм ягъэцэкIэнкIи къыд­деIагъ. Тхьауе­гъэпсэу. Шъопсэу, шъотхъэжь зэкIэхэми!

Гусэрыкъо Хъызыр: Лъытэныгъэ зыфэтшIыхэрэ ныбджэгъу лъапIэхэу, къэлэдэсхэу, кIэлэегъаджэхэу мы зэхахьэм къе­кIолIагъэхэр! Тэ, Теуцожь иIа­хьылхэмкIэ, къалэм иапэрэ еджа­пIэу илъэсыбэрэ ар зипэщагъэм мыжъобгъу къызэрэщызэIушъухыгъэр лъэшэу тигуапэ. ТилIакъокIэ Теуцожь лъэшэу дгъэлъапIэщтыгъ, тырыгушхощтыгъ, тиупчIэжьэгъущтыгъ, ежьыри ынаIэ къыттетыгъ, тищысэтехыпIагъ. Арышъ, шъу-
щымыгъупшэу ащ игугъу зэрэ­шъушIырэм фэшI тышъуфэраз.

Мы Iофым пае Адыгэкъалэ сыкъакIуи ЛIыхэсэ Махьмудэ сызыIокIэм, къызэрэспэгъокIыгъэр егъашIэм сщыгъупшэнэп — гуфэбэныгъэ зыфысигъэ­шIыгъ. ЕджапIэм идиректоры­гъэу Чэтыжъ Марини дахэу къыт­пэ­гъокIыгъагъ, ежьхэм мы-
­жъо­бгъур Гусэрыкъом къы­фызэ­Iуахы зэрашIоигъуагъэр къытиIуагъ, тыкъырищэкIызэ, нахь зыдэщытыпхъэр къыхэтхыгъагъ. Теуцожь зэрэцIыф дэхагъэм фэдэу чIыпIэри дгъэдэхэн фаеу Маринэрэ сэрырэ тлъытагъэ ыкIи есIогъагъ ежьхэм яунэгъо Iоф фэдэу мыщ къекIолIэнхэу. Маринэ иджэуап гъэшIэгъо­ныгъэ: «Тэ еджапIэм апэ тегу­пшысэ, етIанэ — тиунагъу». Сы­зэращыгугъыгъэр къагъэ­шъыпкъэжьыгъ, сафэраз.

Лъэшэу сигопагъ кIэлэегъа­джэу гущыIэгъу сызфэхъугъа­гъэхэм Теуцожь гущыIэ фэбабэ къызэрэраIолIагъэр, ащ зытыригъэхьэгъэхэ лъагъор агъэкIэракIэзэ зэрэрыкIохэрэр. Сигопэ дэдэ хъугъагъэр ахэм ащыщ горэм Теуцожьрэ Тыгъэнгуащэ­рэ зэготхэу мыжъобгъу афытед­гъэуцоныр къалэжьыгъэу зэра­лъытагъэр ары. ТапэкIи иIа­хьылхэми, еджапIэм иколлек­тиви тызэкъотэу, нахь тызфэса­къыжьызэ, Гусэрыкъо Теуцожь тищысэтехыпIэу тыпсэущт. Сыда пIомэ, иIофшIэгъугъэхэм къызэраIуагъэмкIэ, Теуцожь Тхьэм кIэлэегъэджэнэу къыгъэхъу­гъагъ, къытлъыплъэщт. ЕджапIэм иколлектив шIоу щыIэр къыдэ­хъунэу сыфэлъаIо.

Непэ Адыгэкъалэ нахь кIэра­кIэ зэрэхъурэр хэти инэрылъэгъу. Ар зишIуагъэр ти ЛIышъхьэу КъумпIыл Муратэ республикэм иятIонэрэ къалэ изэтегъэпсы­хьан ренэу инэплъэгъу зэритыр ыкIи ащ имэр иIофшIэн дэгъоу зэрэзэхищэрэр ары. СыфэлъаIо ЛIыхэсэ Махьмудэ игухэлъы­шIухэр къыдэхъунхэу, къэлэдэсхэм ящыIэкIэ-псэукIэ зыкъыригъэIэтынэу, къалэр гу­псэ­фыпIэ-рэхьатыпIэ, ущыпсэункIэ хъопсапIэу ышIынэу.

Нэужым зэхахьэм къекIолIагъэхэм мыжъобгъум къэгъагъэ­хэр кIэралъхьагъ.

Нэхэе Рэмэзан.