Адыгэ къэбым и Маф

Фэбагъэ зыхэлъ мэфэкI

Бжыхьэ гъэбэжъум лэжьакIом гушIуагъо къыфехьы. Адыгэ къэбым и Мафэ фэгъэхьыгъэ зэхахьэу Сырыфыбг (Ру­фабго) щыкIуагъэм IофшIэкIэшIум иамалхэр, искусствэм ибаиныгъэхэр къыщагъэлъэгъуагъэх.

IофшIапIэу «Руфа-Турым» илъэс къэс зэхищэрэ къэгъэ­лъэгъоным сыдигъуи цIыфыбэ хэлажьэ. Ростов хэкум, Краснодар, Ставрополь крайхэм, Къэбэртэе-Бэлъкъарым, Адыгеим, фэшъхьафхэм къарыкIыгъэ­хэр мэфэкIым щызэIукIагъэх.

«Руфа-Турым» ипащэу, спортымкIэ дунэе класс зиIэ мас­терэу Бибэ Мурат, Къэра­лыгъо телерадиокомпаниеу «Адыгеим» ирежиссер шъхьаIэу, зэнэкъо­къум иосэшI куп ипащэу Гъазый Бирамхъан, республикэ общест­веннэ движениеу «Адыгэ Ха­сэм» итхьаматэу ЛIымыщэкъо Рэмэзан, Адыгеим и Лъэпкъ музей шIэныгъэмкIэ иIофышIэ шъхьаIэу, зэлъашIэрэ археологэу Тэу Аслъан адыгэ къэбым имэфэкI зэхахьэ къыщыгу­щы­Iагъэх.

ЕгъэжьапIэр

Пэсэрэ лъэхъаным къыщыублагъэу тилъэпкъэгъухэм къэбыр къызэрагъэкIыщтыгъэм, шхыныгъо зэфэшъхьафхэр ащ зэрэхашIыкIыщтыгъэхэм яхьы­лIэгъэ къэбар гъэшIэгъонхэр къаIотагъэх. Ядэжь къэкIогъэ хьакIэм гъомылапхъэу Iанэм фытырагъэуцуагъэмэ къэбыр нахь къахагъэщэу къызэрэхэкIырэм Бибэ Мурат гу лъити, адыгэ къэбым фэгъэхьыгъэ мэфэкIхэр Сырыфыбг щызэхащэхэу зэрэфежьагъэхэм къытегущыIагъ.

Сырыфыбг иджэрпэджэжь

Псыхъо чъэрэу Сырыф гъучI лъэмыджышхоу телъым уикIызэ, нэрылъэгъу IэпыIэгъухэм, цIыфхэм закъыфэзыгъазэхэрэм уагъэгъуазэ. Къушъхьэтххэм уадэкIуае е псыкъефэххэм уакIэ­лъырыхьэ пшIоигъоми джэрпэджэжь макъэхэм уядэIу, пщэрыхьапIэхэм ямэшIо фабэ укъекIу.

Ростов хэкум къикIыгъэ купэу тызыIукIагъэм къызэрэтиIуагъэу, къэбым имэфэкI апэ ухэлэжьэнышъ, етIанэ къушъхьэ лъагэм екIурэ гъогум утехьанэу игъо уифэщт.

Саусэрыкъо имашIу

Къэбым итеплъэ имызакъоу, шхыныгъоу хашIыкIыхэрэм Отрэщ Симэ IупкIэу къатегущы­Iагъ. Илъэс къэс зэнэкъокъухэм ар ахэлажьэ. Блащэпсынэ щэпсэу, культурэм иIофышI.

— ЦIыфым фэбагъэ ищыкIагъ, — къытиIуагъ Отрэщ Си­мэ. — Ар къыдэслъыти, нарт Саусэрыкъо машIор къызэрихьыжьыгъагъэм ехьылIэгъэ къэгъэлъэгъоныр къызэIусхыгъ. Къэбым Саусэрыкъо исурэт хэшIыкIыгъ, ащ ыпашъхьэ ма­шIор щэблэ. ЦIыфхэр пщэрыхьапIэм къепщэлIэнхэм, «Шъукъеблагъ Iанэм» япIоным фэшI ори угукIэ ащ уфэхьазырын фае. Фэбагъэ зыхэмылъыр мэфэкI хъурэп.

Къэбым икъэгъэлъэгъон фэгъэхьыгъэ зэнэкъокъум Отрэщ Симэ апэрэ чIыпIэр къыщыдихыгъ, кIэлэцIыкIу ансамблэу адыгэ шъуашэкIэ фэпагъэр игъусэу «Си Лэшэпсын» зыфи­Iорэ орэдыр къыIуагъ. Мыекъо­пэ районым щыпсэурэ Кучмэз Мерэм ятIонэрэ чIыпIэр фагъэ­шъошагъ. Джэджэ районым къикIыгъэ Мамрыкъо Луизэ ящэнэрэ чIыпIэр ыхьыгъ.

— Сисэнэхьат мэкъу-мэщым епхыгъэп, — къытиIуагъ Кучмэз Мерэм, — арэу щытми, къэбым фэгъэхьыгъэ зэIукIэгъухэм сигуапэу сахэлажьэ. ЗэхэщакIохэм лъэшэу сафэраз.

Зэфэшъхьафых

— АцIэхэр зэфэшъхьафых, япчъагъэкIэ 10-м къехъоу гощы­гъэх. Былымхэм апае къагъэ­кIырэ къэбыр итеплъэкIэ къэмышIэщтми, уецакъэмэ иIэшIугъэкIэ зыфэдэм гу лъыотэ, — къыIуагъ ЛIымыщэкъо Рэмэзан. — Тянэ-тятэхэм, нэнэжъ-тэтэжъхэм къэбым хашIыкIыщтыгъэ шхыныгъохэр непи сщы­гъупшэхэрэп. Нэбгырэ пэпчъ екIолIэкIэ шъхьаф къызэригъотыщтыгъэр сшIогъэшIэгъоныгъ.

«Бжыхьэ гушхоныгъ» зыфиIоу Къэщи Аминэт, Хьаткъо Нэфсэт къагъэлъэгъуагъэр цIыфым ыпсэ пэблагъ. Дэгъоу лажьэрэм гъэ­бэжъу зэригъотырэм Ами — нэт къытегущыIагъ. Къэбыр къэпразым нахь зэрэIэшIур изэгъэпшэнхэм къащыхигъэ­щыгъ. Къэб лъэпкъ зэфэшъхьафи 9 къытигъэлъэгъугъ.

Археологэу Тэу Аслъан изэгъэпшэнхэр сыдигъуи гъэшIэгъо­ных. «КъэбыкIэ къихыгъакIэм шъуампIэр телъэу агъажъэ. Тхъу халъхьэшъ, агъэлыбжьэжьы. Гъэжъуагъэу щхыум хэлъэу ашхы. Къэбыр хьакукIэ агъажъэ, ащи шъэфхэр хэлъых», — къы­Iуагъ А. Тэум.

Зэшъхьэгъусэхэу зэхэкIы­жьын­хэу гухэлъ зышIыгъэхэр къэбым хэшIыкIыгъэ шъоужъом зэригъэшIужьыгъэхэу къэбар къызэраIуатэщтыгъэми А. Тэур къытегущыIагъ.

Иорданием къикIыгъэ Хъурмэ Хьасан иIахьылхэр, иныбджэгъу­хэр игъусэхэу къэбым имэфэкI хэлэжьагъ.

— Iанэм къытырагъэуцогъэ шхыныгъор зыпэсшIыщтыр сшIэ­рэп, — къытиIуагъ Хь. Хъурмэм.

Къэралыгъо телерадиоком­паниеу «Адыгеим» ижурналистхэу ТIэшъу Светланэ, Унэрэкъо Гу­лэз, Аджырэ Замирэ, Гъу­кIэлI Сусанэ, Къуижъ Аминэт, Тэу Замирэ, осэшI купым ипащэу Гъазый Бирамхъан, нэмыкIхэри зэхахьэм къыщыгущыIагъэх. Лъэпкъхэр зэфэзыщэрэ мэфэкIэу Адыгэ Республикэм ищытхъу зыIэтырэм гущыIэ фабэхэр фаIуагъэх. МэфэкIыр цIыфхэм зыгъэпсэфыпIэшIу зэрафэхъурэр къыхагъэщыгъ.

Журналистэу Беданыкъо Замирэ адыгабзэкIи, урысыбзэкIи «Руфа-Турым» зэхахьэр щызэрищагъ, мэкъэ дахэкIэ лъэпкъ орэдыр къызыхедзэм Iэгу фытеуагъэх, дежъыугъэх.

Ансамблэхэу «Абрекхэр», «Кубаночкэр», кIэлэеджэкIо купхэр мэфэкIым щыуджыгъэх, орэдыбэ къаIуагъ. Къэб анахь инэу къыхахыгъэр Болэкъо Тэмарэ зэхахьэм къыщигъэлъэ­гъуагъэр ары, килограмм 50 къещэчы, Блащэпсынэ къыращыгъ. Лотерей билетхэр зыщэфыгъэхэр кIэгъожьыгъэхэп. Къэб кIоцIым шIухьафтын хэхыгъэхэр илъыгъэх. Урыс бзылъфыгъэу къэбхэр зыщэфыгъэм ыцIэ тыкIэупчIэнэу игъо тимыфагъэми, гушIом зэрихьэзэ игъогу зэрэтехьажьыгъэр, зэхэщакIохэм зэрафэразэр тлъэгъу­гъэ. Ащ фэдэу зы нэбгырэп къахэкIыгъэр. ТIэшъу Нурбый иIэшIагъэхэу къыгъэлъэгъуагъэ­хэри тшIогъэшIэгъоныгъэх.

Бибэхэм яунагъо къызэIуихыгъэ Iанэхэм къэбым хэшIыкIыгъэ шхыныгъуабэ къытырагъэуцуагъ, мэфэкIым хэлэжьагъэхэр ахьэкIагъэх. Тигъунэгъу нэнэжъ къызэриIощтыгъэу, къэ­быр къэб такъо, Iанэм къе­тэкъохы, фашIэ иIэшъ, уегъэ­шхэкIы.

МэфэкIым къэкIуагъэхэм, IэпыIэгъу къафэхъугъэхэм «тхьа­шъуегъэпсэу» гъэзетымкIи ариIожьы зэрэшIоигъом Бибэ Мурат тыщигъэгъозагъ.

ЕмтIылъ Нурбый.
Сурэтхэр Сырыфыбг къыщытетхыгъэх.