Усэхэр — Расул ГАМЗАТОВ

Шъуафэсакъ ныбджэгъумэ

Гукъауи гухэкIи икъоу зэхапшIэу,

ГуIэным ухэтэу зи умгъэмысэ.

Шхъугъэ, шъэогъур узэхимышIэу,

Ау зэхэмыфэу умышIы мысэ.

ПшIэнэп шъэогъур ежь гуIэгъэнкIи

Угу ымышIахэу хигъэкIыгъэнкIи.

Лажьэу иIагъэм къыуегъэшIужьы,

Ори блэкIыгъэм игугъу умышIыжьы.

Мафэхэр мафэм къыкIэлъэкIожьы,

Жъыгъоу къэсыгъэм тегъэгуIэжьы.

ГъашIэм шъэогъухэр щычIэтэнэжьы

БгъотынкIэ къины ахэр мэхъужьы.

Шэу узытесым, лъакъор уIагъэу,

Бэрэ къыхэкIы ар лъэпэуагъэу.

Шым ар илажьэп, гъэмысэ гъогур

Уиш зэблэпхъунэу удэмыгуIэу.

Скъошхэр, сэгуIэ, сыкъышъолъэIу,

ШIоу шъугу илъым ер терэмыкIу.

МакIэ къэнагъэр ныбджэгъу кIасэу

Тыкъабгынэжьы ахэмэ пасэу.

ЕкIэ мэхагъэр цIыфым фэслъэгъоу,

Бэрэ сэ хъугъэ хэмылъыр слъэгъоу.

ГъашIэм хэзыгъэу щыIэри макIэп,

Сэри чIэнагъэу сиIэр слъытагъэп.

Ащ ыужыIо, макIэп згъэхъагъэр,

Сигъогу къинхэр бгым фэгъэзагъэу.

СыкIэгъожьыгъэу сыгуи сеIэжьэу

Шъэогъу шъыпкъи зи симыIэжьэу.

Непэ сыфай сэ зэкIэ слъэгъунхэу,

А сызыгъашIоу сызыхэтыгъэхэр.

Гукъаоу сиIэр сымыгъэгъугъэу,

Ежьми аIуагъэр зэбламыхъугъэу.

Синыдэлъфыбз

ПкIыхь гузэжъогъур ренэу гопэгъу.

Хьадэ сыхъугъэу пкIыхькIэ сэлъэгъу.

Дэгъыстан кIэим тыгъэм сыщижъэу,

Сыдэлъ пцэшIуащэм сыбгъэ пхырижъэу.

Мачъэ, мэжъоты псыхъор мыIасэу.

Сащыгъупшагъэу зи къыспымылъэу,

Зысыушхугъ джы, чIыгужъ гупсэм

Щыщ сыхъужьыным ыпэ сыщылъэу.

СэлIэ, спсэ хэкIы, ау зи гумэкIынэу

СиIэп къэкIонышъ, сигъэежьынэу.

Бгыпэм ышыгу бгъэжъхэр щэджэгух

ЧыжьэкIэ бланэхэр кIэим щэщэIух.

Сигъэежьынэу сашъхьагъ итынэу

Зи къысфэкIуагъэп сашIоныбжьыкIэу.

Сыкъэзылъфыгъи, шъэогъуи, кIаси,

Зи къысшъхьарытэп гъын ылъэкIынэу.

Джаущтэу сыщылъ, амал симыIэу

Джы зэхэсэхы мычыжьэу къэIоу,

НэбгыритIу къэкIо зэдэгущыIэхэзэ

Сызфэзэщыгъэу синыдэлъфыбзэ.

Дэгъыстан кIэим тыгъэм сижъагъэу

Сэ спсэ щыхэкIы, ежьхэр егъапэх

Хьэсанэ горэм итхьагъэпцIыгъэ,

Алый мыхъунэу зэхишIыхьагъэм.

Ерагъэу къэIуми синыдэлъфыбзэ,

Сыкъегъэхъужьы ащ кIуачIэу иIэм.

Джы къызгурэIо Iэзэгъоу сиIэр

ТхьэлъэIоп, Iазэп — синыдэлъфыбз.

Зыгорэм ыбзэ иуз регъэхъужьы,

Ау сэ орэдыр ащ къырысIощтэп,

Сыбзэ кIодынэу неущ орэхъужьи,

Непэ сылIагъэми сыгу къеощтэп.

Сэ ныдэлъфыбзэм сыгу фэсэухы.

Ари тхьамыкIэу зыIорэр макIэп.

Ар Ассамблеим щызэхэмыхми,

Спсэ щыщ хъугъэу, сэркIэ лъапIэ.

Махьмуд иусэ къыбгурыIонэу,

Ори хымабзэм илъэу уеджэнэу?

Сэри сизакъоу а ныдэлъфыбзэм,

СырыгущыIэу сыкъэнэжьынэу?

Сэ шIу сэлъэгъу дунаир, гъашIэр,

Къогъупэ пстэуми джы сащыгъуаз.

Хабзэ зышIыгъэм синыдэлъфыбзэ,

Сэ сыфэразэу шъхьащэ фэсэшIы.

Хэгъэгоу сиIэм гуапэу сеплъыжьы,

Балтикэ щежьэу Сахалин нэсыжьэу.

Ащ пае тыди спсэ щызгъэтIылъми,

ХэпIэжъы кIасэм сыкъарэхьыжь!

Тикъоджэ цыпэ бэны гъэчъыгъэм

ЩыкIэлъырытхэу агу къэрэкIыжь,

Гъэмзат ыкъоу Цада къыщыхъугъэм,

ИныдэлъфыбзэкIэ игугъу арэшIыжь.

Къэрэухэр

Загъорэ къысщэхъу джа тизэолIыхэу,

Лъыгъэчъэ заом къимыкIыжьыгъэхэр,

Фэхыгъэу чIыгум рамытыжьыгъэхэу,

Къэрэу фыжьхэу огум екIужьыгъэхэу.

Ащ щегъэжьагъэу джы къынэсыгъэу

Макъэ къагъэIузэ ахэр мэбыбых.

Ара шъуIуа бэрэ тыгухэр мызагъэу

Ахэм гухэкIэу тызыкIалъыплъэрэр?

Чэпэ зэхаом бзыухэр нэсыгъэхэу,

Сэлъэгъух пщэсым щызэрэIыгъхэу,

Мэбыбых ахэр, сатыр-сатырхэу

Зэгорэм чIыгум зэрэтетыгъэхэу.

Ягъогу кIыхьэ тетхэу мэкIыих,

Зыгорэмэ ацIэхэр къыщыхаIукIы.

Ара шъуIуа къэрэумэ амакъэ чанхэр

Авары лъэпкъым ыбзэ зыкIыфэдэр?

Мэбыбых пшъыгъэхэу ахэр зэхэтхэу —

Синыбджэгъугъэхэр сиIахьылыгъэхэр.

Сэлъэгъу сатырэу тIэкIу зэпычыгъэу —

Джар сэ къысщэхъу къысфагъэнагъэу.

Къэсыщт а уахътэр, къэрэу Iэхъогъум

ЗыдэсIэтыщт сэри пщэсым сыхэтэу,

Бзыумэ афэдэу огум сыкъеджыхэу

Къэзгъэнэгъэ пстэуми сызэхахынэу.

Ным

Сыутэшъуагъэу, сымыгъэсагъэу,

Унагъом исмэ ренэу салъытагъ.

Защызгъэхъунэу ахэм чъэпхъыгъэу

О пIогъэ лъэпкъи зи сымышIагъ.

Илъэсхэр кIуагъэ, сыбгъэ Iэтыгъэу

Зыми ыпашъхьэ сымгъэцIыкIугъэу,

Ау джы мырары сишхэу блэкIыгъэм

Непэ уапашъхьэ сит сыкъэкIуагъэу.

ТIуми тизакъоу джы унэм тис,

Сыгу иузыхэр сымыушъэфхэу

О пIэгушъуитIу аблэсымыхэу

Шъхьэу фыжьы хъугъэр щысэгъэмысэ.

Сыгу хэкIы, тян, сегъэгумэкIы,

МыIо-мышIагъэм гъэр сыфэхъугъ.

СынаIэ птетэу сыпфэгумэкIэу

Озгъэлъэгъугъэр сэрыкIэ макIэ.

СыкъыхэмыкIэу зэрэхь-зэрэшхым,

Сэ сыкъечъэкIы джэгу сыхэмыкIэу.

Джы зэхэсэхы гум къысиIокIэу:

«Сыда къэхъугъэр, уянэ пщэгъупша?»

Ори сыбгъашIоу, сыгу хэмыгъэкIэу

ГумэкIым хэтэу укъысIоплъыхьэшъ,

Зи къысэмыIоу макIэу охьапщэшъ,

Шъэфэу унэпсхэр кIэолъэкIыкIых.

Жъуагъор ошъогум къыщэжъыужьы,

Лъагъор ыгъэтхъэу игъогу техьажьы.

О пIэгушъуитIу уишъао ышъхьэ

Фыжьы хъужьыгъэу джы щегъэшIожьы.

КъаIолъ, тыда уздежьагъэр

Тыдрэ нэпкъ зыфэбгъэзагъэр,

Сэ сигъашIэу къухьэ хъугъэр,

Гугъэм хэтэу хым техьагъэр?

Мыжъосыным сэ сытетэу,

Сыкъыоплъы узгъэкIуатэу,

Сэ сигъашIэ сыфимытэу

Нэпкъым уекIу ушъхьафитэу.

Тазыфагу хым зэлъиштагъэу,

УкIырыузэ улъэкIуатэ.

Сыгу гумэкIым зэлъиштагъэу,

О пщэс Iужъум ухэкIуадэ.

Пшъыгъэу тыгъэр хым ехыжьы,

Чэщы блыпкъым чIэкIодэжьы.

Къушъхьэ дысэу сызытетым,

Къошъожъ цIыкIу сэлъэгъу Iутэу —

Псыхъор къуаджэм къыблэчъыгъ,

А къуашъом сисэу сыкъэсыгъ.

Хышхом тетэу къухьэр есы —

ЗэкIэнагъэу гъашIэр щэпсы!

Хым исыджы зыкъеIэты,

Ар къухьэм ыпэ зэIеуты.

Сэ сигъашIэу къухьэ хъугъэр,

КъаIолъ, тыда уздежьагъэр?

Хэт инэпкъы фэбгъэзагъа

Дэгъыстан усакIор пкIыгъоу?

Мы дунаир — къухьэ, къухьэ,

Къэмыуцоу хым зэрехьэ…

Нэкъокъогъу егъашIэми уиIагъэп

Гын шIуцIэу чэщыр шIу сэлъэгъу,

Сятэ ихэпIэжъэу — Цада дэтыри.

Бзылъфыгъэхэр зэкIэ шIу сэлъэгъу

Уезгъэпшэнэу зи ащ ахэмытэу.

Къушъхьэ шыгур синэплъэгъу итэу,

ЧIыгуи огуи ягъунапкъэ дэтым

Щызгощыгъэх бзылъфыгъэхэр зэкIэ

Орырэ адрэ пстэухэмрэ зэкIэми.

СикIас сэ, шъофым ыбгъэ зэгохыгъэ

Сыщычъэныр мэшIоку зэкIэнагъэу,

ШIу сэлъэгъу бзылъфыгъэхэр зэкIэ,

Нэкъокъогъу пфэхъун ащ къахэмыкIэу.

Псыхъо нэпкъы зандэмэ садэтэу,

Е къушъхьэ шыгу цагэмэ сатетэу

Сэ згощыгъэх бзылъфыгъэхэр зэкIэ

Орырэ адрэхэмрэ зэкIэ.

Къушъхьэ кIал

«КъыIух псынкIэу, сыпсэ фэд,

СыкъэкIуагъэу пчъэм сыIут!»

«Сыд гумэкIым чэщ мэзахэм,

СипчъэшъхьаIу укъыхьыгъ?»

«Тхьэ пфэсэIо: сишIулъэгъу

УипчъэшъхьаIу сыкъыхьыгъ!»

«Къыоджагъэп зи, шэсыжь —

НэмыкI пчъэIуи къэгъотыжь!»

«СитхьэрыIуи сишIулъэгъуи

Зыфэдизыр пшIэнэу сыфэягъ:

КъаIо узыфаер сэ пфэсшIэнэу

Пчъэр сэщ пае къыIупхынэу?»

«ЛIыгъэ пхэлъэу укъэсыгъ,

Джы пыуты зымышIыжь!

Гухэлъищ сэ зыдэсIыгъ, —

Ахэр уиамалэу сымыгугъ?

Сигухэлъмэ уафырикъумэ —

Пчъэр Iухыгъэу зыщыгъэхъу.

Ошъо шыгум паIор кIаоу

Къушъхьэ шыгумэ уахэкIыщт…»

«КъаIо псынкIэу сыздэчъэщтыр

Шым ыIупэ зыдэзгъэзэщтыр?»

«Осым фэдэу тхьэркъо фыжьыр

Набгъоу пщэс шIуцIэм нэсрэм ис.

Мазэр огум къызэрехьэу,

Баджэр макIо ащ ешэнэу.

Джащ ышъо дахэ техыгъахэу,

Нэф къэмышъзэ къысфэгъэс!»

КъокIыпIэр дэнэшъо плъыжьэу

ЗэкIэнагъэу, шыр къэчъэжьы

Баджэм ышъоу плIэIум илъыр,

Тыгъэм машIоу пэжъыужьы.

«Пчъэр къыIух, шхъухьэ цIыкIу,

ПIуагъэр игъом згъэцэкIагъэ!»

«Пщыгъупшагъа зэдэтштагъэр

Гухэлъищ шIэгъэны фаер».

Джыри ащ къыреIо кIалэм:

«ПсынкIэу шэси гъогу техьажь,

Бжыбым из налмэс-налкъутэ

Хым ычIэгъы къысфычIэх!..»

Налмэс-налкъутэр Iэгум изэу,

ПчъэIум кIалэр къэсыжьыгъ:

«Пчъэр къыIух джы, сыпсэм фэд,

ЗыфэпIуагъэр згъэцэкIагъэ!»

«ЗигъаI щэIагъэ, къушъхьэчIэс,

Игъо къэсмэ зэкIэ пшIэн.

Iуагъэу тиIэр дышъэм пеIэ

Ау ащ щыщэу зы къэнагъ!»

«КъаIо джыри сыздэкIощтыр,

СшIэны фаеу къысфэнагъэр?»

«Пчъэр Iухыгъэу пшъэшъэ унэм

Укъихьаным фэшIы зы къэнагъ.

Уяти уяни пщыгъупшагъэу

Сэщ нэмыкIи умылъэгъоу

Упсэунэу тхьэ къэпIощт.

Джащыгъум IаплI къыосщэкIыщт.

КъаIо пшIэщтыр, къушъхьэ кIал,

Сыгу урехьы, зымгъэгужъу.

Къамэр икъэмалъэ зэрекIужьэу

СIэгушъуитIу уарылъэу усIыгъын.

Сыкъыуажэ, ущымытэу

КъаIо уищыIакIэ зэблэпхъунэу…

Сыд къэхъугъэр, бгъэшхъо цIыкIу,

Зи умыIоу узкIыщытыр?..»

Шылъэмакъэр иджэуапэу

Шыур гъогум техьажьыгъ.

ЗэзыдзэкIыгъэр

ГЪУКIЭЛI Нурбый.