Унэгъо лъачIэм къыфегъэзэжьы

Урысыем июрист гъэшIуагъэу, профессорэу Шапсыгъэ Дамир къуаджэу Тхьагъапшъэ къыщыхъугъ, «ежь-ежьырэу игъогу гъашIэм щыпхырищыгъ» зыфаIохэрэм ар ащыщ.

ШIэныгъэ зэфэшъхьафхэр зэзыгъэгъотыгъэ, ахэр зыгъэфедэгъэхэ цIыфэу къэралыгъо шIухьафтынхэр бэу къызфа­гъэшъошагъэр шапсыгъэ къо­джэ цIыкIум дэсэу дэжъые къышыпэу, сэнашъхьэр къыупкIыхьэу е унашъхьэр ыгъэцэкIэжьэу къызшIобгъэшIыныр псынкIагъоп. Ау ицIыкIугъом къыщегъэжьагъэу чылэм дэсыгъэу, IофшIэкIо унагъом щагъэсагъэу, янэ-ятэхэм алъып­лъэзэ къэтэджыгъэм ащ фэдэхэр зэригъэцакIэхэрэр бгъэшIэгъонэу щытэп. Ары Дамир чылэр шIу зыкIилъэгъу­рэр, мыщ щэрэхьаты, зыщегъэ­псэфы, егъашIэм дэсыгъэм фэдэу унэгъо Iофхэр егъэцакIэх.

— Тянэрэ тятэрэ ашIэрэм тыкIырыплъызэ тыкъэтэджыгъ. Ахэм зэрашIырэм фэдэу тэри кIэтшIыкIыжьыщтыгъ, IэпыIэгъу тафэхъущтыгъ. Iофым тызэрипсыхьагъэм инэу ишIуагъэ къы­тэкIыжьыгъ. Къиныгъохэм уащымыщынэнэу, узшъхьамысыжьынэу, Iофэу епхьыжьа­гъэр ыкIэм нэбгъэсынэу IофшIэным уфегъасэ. Ау тятэ Iофыр ныкъуашIэу къыгъэнагъэу къыхэ­кIыгъэп, тэри ащ тыфигъасэщтыгъ, — къеIуатэ Дамир. — Сыгу къэкIыжьы мэзым пхъащэ сызэрэзыдищэгъагъэр. Ащыгъум сыкIэлэ дэдагъ. Къэт­шIыхьащт чэум хэдгъэуцощт пкъэухэр къэтщэнхэ фэягъэ. Чъыгыпкъыр зызэгуеут ужым ощ онтэгъур къысфищэигъ. Ежьым гъучI псыгъо кIакор лъигъэкIуатэмэ, сэ ащ ышъхьагъкIэ сыкъеозэ, чъыгыр нахь жъгъэеу зэхэтыутын фэягъэ. Сыкъэщтагъ, гъучIым тесымыгъафэу сятэ ыIэ сеоным сытещыныхьэщтыгъ. ЦIыкIоу сеомэ, «Адэ къарыу уиIэба?» ыIонышъ, щхыпцIын ылъэкIыщтыгъ. Ащыгъум къысиIуагъэр дэгъоу згъэцэкIэгъа­гъэ, ау сятэ сызэриушэтыгъагъэр сщыгъупшэжьырэп…

Дамир бэрэ ыгу илъыгъ репрессиехэм яунагъо ахафи илъэс къинхэр зэрэзэпачыгъэ­хэр. Ятэу Юсыф, лажьи-хьакъи имыIэу, икъоджэгъухэу Казахстан ащэгъагъэхэм ахэфэ­гъагъ. Хэти шъхьасыщтыгъэхэп, сабыйхэр, нэжъ-Iужъхэр, унагъом исхэр зэкIэ дащыщтыгъэх. Шапсыгъэ лъэпкъ цIыкIумкIэ ар тхьамыкIэгъо шъыпкъагъ. ЦIыфхэм къяжэщтыгъэр гъаб­лэр, чъыIэр, узхэр арыгъэх. Бэп ащ фэдэ къинышхом псаоу къыхэкIыжьыгъэр. Юсыфрэ ишъхьэгъусэрэ якIэлитIу (Дамиррэ Мэдинэрэ) ягъусэхэу зэо ужым ячылэ къагъэзэжьын алъэкIыгъ.

КIалэхэр дэгъоу еджагъэх, сэнэхьат дэгъухэри къыхахыгъэх. Мэдинэ илъэс 35-рэ дзэ журналистикэм фэлэжьагъ, полковник хъугъэу, СССР-м хэгъэгур къэухъумэгъэнымкIэ и Министерствэ идзэ тхылъ тедзапIэ заом фэгъэхьыгъэ литературэмкIэ иредакцие иредактор шъхьаIэ игуадзэу Iоф ышIэзэ отставкэм кIогъагъэ.

Дамир ицIыкIугъом къыщегъэжьагъэу зэфагъэ хэ­лъыгъ. Ащ елъы­тыгъэу исэнэхьати къы­хихыгъ, юри­стэу еджагъ. Зэфагъэ хэлъэу узекIо зэпытыныр сыдигъуи псынкIэп. Ау хэбзэнчъагъэ хэлъэу зекIо­хэрэм уябэныныри зэрэмыIэшIэхыр икъоу къыгурыIуагъэу щытыгъ.

— ЦIыфхэм, уиIахьылхэм, о пшъхьэкIэ уагъэпыутэу, укъырамы­дзэу, хэбзэнчъэу къызэ­рэбдэзекIо­хэрэм упэуцужьыным уфимытыныр хьазаб, — еIо Дамир. – Къин хэфэгъэ цIыфым удеIэнэу, уишIуагъэ ебгъэкIынэу фитыныгъэ уимыIэмэ шъхьакIо мэхъу. Сэ хэгъэгум илъ юрис­пруденцием ыпашъхьэ ит Iофыгъо инхэм хэкIыпIэ къа­фэзыгъотхэрэм сызахэфэр ары тиунагъуи, тилъэпкъи зэрагъэ­цIыкIугъагъэхэр нахь зысщыгъупшагъэр.

ШIэныгъэ зэфэшъхьафхэр мыпшъыжьэу зэригъэгъоты­гъэх, Iофыгъо къинхэр зэрэзэхэпфыщтхэм язэгъэшIэн охътабэ тыригъэкIодагъ. Тарихъым, политикэм, социальнэ ыкIи культурнэ зэхъокIыныгъэхэм апылъ политикэр зэрэзэхащэрэр ышIэ шIоигъуагъ.

Дамир къызхэкIыгъэ шапсыгъэ лъэпкъри зы лъэпкъэу нэмыкI пстэумэ зэрахэтыр, адрэхэм афэдэу шъхьэкIэфагъи, шъхьафитныгъи зэрифэшъуашэхэр къыхигъэщыным пае ылъэкъуацIэ зэблихъу­гъагъ, ар лъэпкъым зэреджэ­хэрэ цIэм фэдагъ – Шапсыгъ. Джары шIэныгъэлэжьхэм Дамир зэрашIэрэри – Шапсыгъэ Дамир (ылъэкъоцIэ шъыпкъэр КIакIыхъу).

Дамир Ростовскэ къэралыгъо университетым июридическэ факультет къыухыгъ. ШIэныгъэхэмкIэ доктор хъугъэ, профессор, тхылъхэр къыди­гъэкIыгъэх, шъэ пчъагъэ хъу­хэу итхыгъэхэр къыхаутыгъэх. Илъэс 50-м ехъурэ къэралыгъомрэ цIыфхэмрэ (обществэмрэ) язэфыщытыкIэхэм зэфагъэ зэрахэлъын фаем Iоф дишIагъ.

Нэужым илъэс пчъагъэрэ Урысыем и Къыблэ шъолъыр ит анахь апшъэрэ еджэпIэ иным – Къэралыгъо къулыкъум­кIэ Темыр-Кавказ академием июридическэ институт ипэ­щагъ. Ежьыр ышъхьэкIэ зыхэлэжьэгъэ Iофыгъохэм ащыщэу нахь зэрэзыфэрэзэжьыр лъэпкъхэм яфитыныгъэхэр къэухъу­мэ­гъэнхэм фэгъэхьыгъэ проектэу «Всеобщая хартия прав народов» зыфиIорэм игъэхьазырын илъэсыбэ зэрэтыригъэ­кIодагъэр ары.

Хэбзэ Iофэу ыгъэцэкIагъэ­хэм афэшъхьафэу нэмыкIэу зыдэлэжьагъэми ягугъу Дамир къышIыгъ:

— БэшIагъэу Кавказым щыпсэурэ лъэпкъхэм яфитыныгъэхэм язэгъэшIэнрэ язэхэфынрэ сапылъ. Наукэм ылъэныкъокIэ джыри ар икъоу зэхэмыфыгъэ Iофыгъо гъэшIэгъонэу сэлъытэ, шIэныгъэлэжьхэри икъоу дэлэжьагъэхэп, арышъ, ащ мэхьанэшхо тэркIэ иI.

Шапсыгъэ Дамиррэ Iоф зыдишIагъэхэмрэ зэгъусэхэу проект ин агъэцэкIагъ, томыбэ хъоу «Антология памятников права народов Кавказа» зыфиIорэ тхылъыр къыдагъэ­кIыгъ. Ащ фэдэ IофшIэгъэ ин зэрэдунаеу къыщыдамыгъэкIыгъэу шIэныгъэлэжьхэм алъытэ. Ар зыгъэхьазырыгъэхэм ижъырэ зэманхэм къащегъэжьагъэу джырэ лъэхъаным нэс Темыр Кавказым исыгъэ лъэпкъхэм яфитыныгъэхэмрэ яхабзэхэмрэ афэгъэхьыгъэу атхыгъэ тхылъ пстэури, амытхыгъэгъэ унашъо­хэри чIыпIэрысхэм зэрагъэфедэщтыгъэр къыраIотыкIы.

Дамир игъашIэ зэрэщытэу шIэныгъэм ритыгъ. Уахътэр фикъурэп, зыгъэпсэфыгъуи иIэп. Ау унагъор зэкIэмэ ап­шъэу зэрэщытри щыгъупшэрэп. Къызщыхъугъэ чIыгужъыр ыгу пыкIырэп, илъэсым плIэ Тхьагъапшъэ къэкIо. Мыщ янэ-ятэ­хэм яхапIэ, иIахьылхэр, иныб­джэгъухэр дэсых. Ахэм ахэкIы­жьэу зыщыпсэурэ къалэу Рос­тов кIожьы зыхъукIэ, къуа­джэм ыгу къыщинэрэм фэд.

«Тхьагъапшъэ щымыIэмэ, адрэ пстэумэ мэхьанэ ямы­Iэжьэу мэхъу, — еIо Дамир. – Ар къызгурыIощтхэр ихэ­гъэгу цIыкIу пэчыжьэу псэухэрэр ары. Чылэм укъэкIоным охътабэ ехьы ыкIи къин, ау укъы­зыскIэ, гум хэпкIэгъэ чIыпIэу чIышъхьашъом тетым иIэшIугъэ зыпфэмыгъэшхэкIыжьэу зыхэошIэ.

Анахьэу Дамир чылэм зыщыгупсэфырэр ишъхьэгъусэу Тэмарэрэ илъфыгъэхэу Марет­рэ Мадинэрэ игъусэхэ зыхъукIэ ары. Исабыйхэр ежь фэдэ хъугъэх, тIури юристых, апшъэ­рэ еджапIэхэр къаухыгъэх.

Дамир чылэм зыщигъэпсэфынэу ары къызкIакIорэр. Ащ «игъэпсэфыпIэ чIыпIэ» хъухэ­рэр чъыгхэр, хатэр, унэ ныкъошIыр арых. Хэти фикъун Iоф чылэм дэлъ зэпыт, оуиер уухыгъэмэ, уигъунэгъу дэIэпыI. Чылэ Iофым ныбжьыр, тетыгъор, гъэшIуагъэр, IэнатIэр зэхидзырэп. Арэущтэу щытми, къоджэ Iофхэр, чIыгум удэлэжьэныр агъэлъапIэхэу хабзэ. Ау сыдми цIыфхэм ар нэу тызгъашхэрэм фагъадэрэп. Къуаджэм дэсэу гъаблэм ыгъэ­лIэн ылъэкIыщт закъохэр шъхьа­хынэ-ерыуаджэхэр арых. Дамир къызэриIоу, арэп янэ-ятэхэм якIэлэгъум ежьхэр зыфагъэсагъэхэр.

Ныбэ Анзор.