Улэ Iуашъхьэхэм яшъэфхэр джыри аухыгъэхэп

Улэ Iошъхьэшхо-тхьэлъэIупIэр затIыгъагъэр мыгъэ илъэси 120-рэ мэхъу. ЗэкIэмкIи Улапэ дэжь Iошъхьэ 70-рэ фэдиз археологхэм щызэрагъэшIагъэр. Ахэр тIоу гощыгъагъэх — Улэ ыкIи Улэпэ Iошъхьэ купхэр. Я 10-рэ Улэ Iошъхьэ-тхьэлъэIупIэм къычIахыгъэ щыуанышхор мы уахътэм КъокIыпIэм щыпсэурэ лъэпкъхэм яискусствэ имузееу къалэу Москва дэтым икъэгъэлъэгъуапIэ чIэт. «Адыгэ макъэмрэ» КъТРК-у «Адыгеимрэ» ялIыкIохэмкIэ тызэгъусэу лъэпкъым итарихъ щыщ пкъыгъо хьалэмэтым фэгъэхьыгъэ къэбарыр къэдгъэхьазырынэу къэралыгъом икъэлэ шъхьаIэ тыкIогъагъ.

Iофым иегъэжьапI

Я ХIХ-рэ лIэшIэгъум икIэух. Урысые археологическэ комиссием къэбар къылъыIэсыгъ къэралыгъом и Къыблэ Iуашъхьэхэр жъугъэу щахъункIэхэу. ШIэныгъэ зэхэфынхэр ашIынхэм пае Iуашъхьэхэм ятIэнэу комиссием егъакIо Санкт-Петербург университетым ипрофессорэу Николай Веселовскэр. 1896-рэ илъэсым ар зипэщэ экспедицием станицэу Шытхьалэ пэмычыжьэу Iошъхьэ 56-рэ щетIы. Ащ ыужырэ, 1897-рэ илъэсым Мыекъопэ Iошъхьэшхор, Ошъадэр, 1898-м къуаджэу Улэ къыпэIут Iошъхьи 10-м анахь лъагэу метрэ 15 зилъэгагъэр атIыгъэх. Дунэе археологическэ шIэныгъэм ащ зэрэщеджагъэхэр «Улэ Iошъхьэшху». Джа илъэс дэдэм Хьатыгъужъыкъуае итыгъэкъохьэпIэ лъэныкъокIэ профессорыр япащэу Чэмдэжърэ Къолэсыжърэ щатIыгъэх.

Улэ Iошъхьи 10-м щыщэу къэнэгъи 8-р 1908-рэ ыкIи 1909-рэ илъэсхэм Н. Веселовскэм ытIыгъэх. Я 10-м чылэ къэхалъэр зэрэтетыгъэм ыпкъ къикIэу нахьыжъхэм тIэн IофшIэнхэр адагъэхэп. Iуашъхьэхэм зэкIэми щэтырэ зэхэт тхьэлъэIупIэхэр ачIэтыгъэх.

ЯпшIэнэрэми къыфагъэзэжьыгъ

1982-рэ илъэсым КъокIыпIэм щыпсэурэ лъэпкъхэм яискусствэ имузей иэкспедициеу Александр Лесковыр зипащэм Улэ купым хэтыгъэ Iуашъхьэу Н. Веселовскэм рамыгъэтIыгъагъэр ыуплъэкIунэу гухэлъ ешIы. А илъэсым ащ нэмыкIэу джыри Iошъхьи 7 аригъэтIыгъагъ, Улэпэ купкIэ ахэм яджагъэх. Купэу къагъэкIуагъэм Iоф дишIэнэу хъугъэ Адыгеим щызэлъашIэрэ археологэу Тэу Аслъани.

— Я 10-рэ Iуашъхьэу метрэ 15 зилъэгэгъагъэм тырамыхыгъэгъэ ятIэм икъокIыпIэкIэ метрэ 20-у къыпэчыжьэу щытыгъэм итIын тыфежьэгъагъ. Метри 5,5-рэ ащ илъэгэгъагъ, ихъурэягъэр — 52-рэ, — къеIуатэ Аслъан. — Iошъхьэ шыгур тызэретIэщтым фэдэу зэтетыути, скреперымкIэ ятIэр тетхынэу зетэгъажьэм, къэхалъэм хэлъыгъэ хьадэмэ якъупшъхьэхэр къычIэщыгъэх. Ахэр экспедицием хэтхэм зэкIэми къыхатIыкIыгъэх, къыхэтхыхэрэр зэкIэ пакетхэм арытлъхьэхэмэ Iутхыхэзэ Iуашъхьэм икъохьапIэкIэ метрэ 30 фэдизкIэ пэчыжьэу щычIэттIэжьыгъагъэх. Къэхалъэм хэлъхэр къызыхэтэхыжьхэм, джыри тIэкIу зытетэхым, шIомыкI хъугъэхэу щэтырэм хэлъыгъэ пкъэухэм ягъэкъугъэгъэ пхъэхэр къэлъэгъуагъэх. Бгъэнэу ышъхьэ телъыгъэхэр яжьэ чIэхъухьагъэхэу къычIэщыгъэх. Ахэм щэтырэм ышъхьагъ къыухъурэихьэу тыралъхьажьыгъагъэ шы 29-мэ якъупшъхьэхэр къахэтыукъэбзыкIыгъэх. ОнэIапIэмэ апышIэгъагъэхэ джэрз пкъыгъохэмрэ шхоIухэмрэ ахэм къапыкIыгъэх.

ЗэрагъэунэфыгъэмкIэ, ижъыкIэ джыри Iуашъхьэр ахъункIэгъагъ. Къагъотыжьыгъэхэр джэрз лэгъупышхомрэ иныхэу джэрз шъыхьахъхэмрэ.

Тэу Аслъан къызэриIотагъэмкIэ, лэгъупыр онтэгъу дэдагъ — цIыфхэм ар къаIэтыныр афызэшIокIыгъэп. КранкIэ къаIэти, машинэм рагъэуцуагъ, зы быгъу псау хъун къупшъхьэхэри зэрилъхэу зэкIэ къэралыгъом икъэлэ шъхьаIэ нагъэсыгъ.

А лэгъупыр тэ зэдгъэлъэгъугъ — КъокIыпIэм имузей иунэ хэхыгъэ ар чIэт, ихъурэягъэр сантиметрэ 85-рэ фэдиз, лъабжъэ пыт, ащ къыщыублагъэу ыIу нэс илъэгагъэр зы метрэм кIахьэ, щыуаныпкъым иIужъугъэ зы сантиметрэм ехъу, зыми ыщэчыгъэп, ау, зэренэгуехэрэмкIэ, килограмм 300 фэдиз ионтэгъугъ. Зигугъу тшIырэ музеим археологиемкIэ иотдел инаучнэ IофышIэ шъхьаIэу Владимир Эрлих къызэриIуагъэмкIэ, Урымхэм яджэрз лэгъупышхоу енэгуех. Скифхэм япачъыхьэу Арифарн дзэу иIэм дзэкIолI пчъагъэу хэтыр зэригъэшIэным пае нэбгырэ пэпчъ зы щэбзащэ къыригъэхьыгъ. Ахэм ящэбзашъхьэхэм лэгъупышхо ахагъэткIукIыгъ. Ау Геродот итаурыхъ хэтыгъэхэ скифхэр адыгэхэуи еплъыкIэ щыI.

ТичIыгу къыщычIахыгъэр тимыен ылъэкIыщта?

— ГъэшIэгъонба, нэмыкI чIыпIэ къикIырэ археологхэм тиIуашъхьэхэм къачIахыхэрэр къытапэсхэрэп, — еIо Тэу Аслъан. — Зыгорэм ахэр къыращыгъэх, къахьыгъэх… Адыгэхэр егъашIэм зэрысыгъэхэ чIыналъэм щыхъугъэ-щышIагъэхэм ахэмылажьэхэу, къанэмысхэу щытын ылъэкIыгъа?

Хъишъэм зэрэхэтымкIэ, нартхэм лэгъуп ин дэдэ яIагъ. Ар лъэпкъым ыгъэфедэу, цIыфхэр ишхыкIыхэу зыщэтым зыми зи фэныкъуагъэп. Лэгъупыр зы нэбгырэ ратыжьынэу, зэдамыгъэфедэжьынэу зэдаштэгъагъ, ар зыфагъэкIотэнэу щытыгъэр машIо кIимышIыхьэу псэу рагъахъорэр къэзыгъажъорэр арыгъэ. Бэмэ заушэтыгъ, ау Орзэмэдж закъу псыр зыгъэжъошъугъэр — ичатэ къырихи, зиухьэзэ жьыр ыгъэплъи, псыр къэжъуагъ. Зыпари къыхэмыщыжьэу, пахъэу къышъхьарихырэм чIыр ыупIыцIагъ. ЦIыфхэм Орзэмэдж агъэмысагъ. Тхьэм елъэIуи, ошIу къыригъэшIыгъ, ау зэпымыоу тыгъэр къепсы хъугъэ. Ащ уци, чъыги ыгъэгъугъэх, псыхъохэр игъукIыгъэх. ЦIыфи, псэушъхьи ашхыни, зэшъонхи щымыIэжьхэ хъугъэ. Орзэмэджэу аумысыгъэр Тхьэм елъэIунэу уашъом дэкIоягъ. Ар къэтыфэ, лэгъупэу къажъорэр чIым хэтIысхьагъ, Iошъхьэ чIэгъ хъугъэ.

КъызэраIорэмкIэ, Адыгэ чIыгум псы Iэзэгъуи, псы фаби къыкIэчъырэр зэкIэ а лэгъупэу къажъорэм къекIутых.

— Нарт хъишъэм зэрэхэтымкIэ, — еIо Тэу Аслъан, — лэгъупыр пирамидэ теплъэ зиIэ Iошъхьэ чIэгъ хъугъэ. Я 10-рэ Улэ Iуашъхьэм пхъэм хэшIыкIыгъэу пирамидэ чIэтыгъ, лэгъупыр зэрытыгъэр ащ ыкIоцI.

Лэгъупыр Москва защэжьыгъэм тхьамафэ тешIагъэу къэралыгъом ипащэ идунай зэрихъожьыгъэр, ащ къихъухьэгъэ тхьамыкIагъохэр типкъыгъо хьалэмэт чIыгужъым зэрэращыгъэм Тэу Аслъан репхых.

— Хэгъэгу зэошхом илъэхъан Адыгеимрэ Къэбэртаерэ фашистхэм заубытхэм, нэмыцхэм куп къагъэкIогъагъ лэгъупым лъыхъунхэу. Къэбэртэе къушъхьэхэу пирамидэ теплъэ зиIэхэм къачIагъуатэ ашIоигъуагъ. Ахэм Аннанербе ыцIэу куп яIагъ пкъыгъо хьалэмэтэу дунаим тетхэр ыугъойхэу. Ау нартхэм ялэгъуп икъэбар щызыгъэгъозагъэхэр сшIэрэп, — къеIуатэ Аслъан. — Лэгъупым ишIуагъэ амышIэщтыгъэмэ, Iофы зырагъэшIэу фашистхэр лъыхъуныеха? Ар Адыгеим къэщэжьыгъэн фаеу сэ сеплъы. Лэгъупым икъэбар зэхэзыхыгъэхэ нахьыжъхэм общественнэ движениеу «Адыгэ Хасэм» зыфагъэзэгъагъ КъокIыпIэм имузей ипащэ ащкIэ кIагъэлъэIунэу. Бэрэ щамыгъэIэщтми, музеим икъутамэу Мыекъуапэ дэтым къащэнгоу, ау экспозициеу зыхэтыщтыр гъэхъазырыгъахэу, чIыпIэу зыдэщытыщтри гъэнэфэгъахэу джэуап къэкIожьыгъ.

Шъыпкъэ, унэ хэхыгъэм лэгъупыр чIэт, музеим къычIэхьэрэ пстэуми ар зэрагъэлъэгъун алъэкIыщт, ау тичIыгу зэригупсэм фэдэу а чIыпIэр зэрэщымытыщтым игупшысэ зыдэтIыгъэу тэ типкъыгъо хьалэмэт къэтплъыхьагъ, титарихъ бэрэ тыфызэплъэкIыжьыгъ.

Улэрэ Улапэрэ зы пчъэ азыфагу

КъокIыпIэ музеим игъэтIылъыпIэ шъхьафэу дышъэ пкъыгъохэр зычIэлъхэр тэ тизакъоу тэщ пае мы мафэм къызэIуахыгъ. Улэ Iуашъхьэм къыщычIахыгъэ лэгъупышхом къыготыпчъэр ары ащ учIэзыщэрэр, Улэпэ Iуашъхьэхэм къачIахыгъэхэ дышъэ пкъыгъо зэфэшъхьафхэу зэрэдунаеу щызэлъашIагъэхэр пчэгум итхэу зэкIэми апэ къэтлъэгъугъ.

— Анахьэу мыщ чIэлъхэр Улэпэ Iуашъхьэхэм къачIэтхыгъэхэр арых, — къеIуатэ мы гъэтIылъыпIэм иухъумакIоу Ирина Ксенофонтовам. — Тыжьыным, дышъэм ахэшIыкIыгъэхэ пкъыгъо зэфэшъхьафыбэр, адыгэ чIыгум щыпсэущтыгъэхэм ямызакъоу, IэкIыб IэпэIасэхэм ашIыгъэхэри Iуашъхьэхэм къачIэтхыгъэх. Сэри ахэм ятIагъэхэм сахэтыгъ. Ахэр къызытэгъотхэм, уплIэплIыгъэхэу, зэхэулыIуагъэхэу щытыгъэх — тхьэхэм къурмэн зэрафашIыщтыгъэхэм ар ишыхьат. ГущыIэм пае, мы тыжьын къошынэу дышъэпс егъэшъуагъэу нахьыбэмэ ритонкIэ ашIэрэм, шым фэдэу шIыгъэм, ынэхэр итыжьыгъэхэп, ылъэкъо лъэныкъуи дгъотыжьыгъэп. Пкъыгъохэр тиIофышIэхэм зэтырагъэуцожьыгъэх, теплъэу яIагъэр арагъэгъотыжьыгъ. Мыхэм IэпэIэсэныгъэу ижъыкIэ ахэлъыгъэр къызэрагъэлъагъорэм нэмыкIэу цIыфхэм ятарихъи къытфаIуатэ, тиэрэ ыпэкIэ я V — IV-рэ илъэсхэм зэрэпсэущтыгъэхэр тагъашIэ.

Мы гъэтIылъыпIэм охъти 4-мэ къахиубытэрэ пкъыгъохэр чIэлъых — скифмэ, сарматмэ ялъэхъан, лъэпкъхэм якощын, гурыт лъэхъанхэр.

Шытхьэлэ культурэм хахьэхэрэ пкъыгъохэу къуаджэу Щынджые къыщычIахыгъэхэри мыщ щыплъэгъунхэ плъэкIыщтых — бзылъфыгъэ къэхалъэм къычIахыгъэ бгырыпхыр, Iэлъынэхэр, чыIухэр.

1981-рэ илъэсым къыщыублагъэу мы пкъыгъохэр музеим щаухъумэх, гъэтIылъыпIэ шъхьафыр зыщыIэр илъэс 18 хъугъэ. Мы уахътэм щыщэу илъэси 3-р ары цIыфхэр къычIащэхэзэ зарагъэлъэгъурэр. ЕтIани аукъодыеу чIагъахьэхэрэп — апэрапшIэу пэшIорыгъэшъэу зябгъэтхын фае, зэ чIэхьагъум нэбгыри 5 нахьыбэ чIащэрэп — унэр цIыкIу.

Мыщ чIэлъхэ пкъыгъохэм яапэрэ къэгъэлъэгъон зыщыкIуагъэр КъокIыпIэ музеир ары, ятIонэрэуи щызэхащэгъагъ, джащ фэдэу Болгарием, Испанием, Мексикэм, Германием, Италием къащагъэлъэгъуагъэх, Адыгеими 1983-рэ илъэсым къащэгъагъ.

Мы музеир загъэпсыгъэр мыгъэ илъэси 100 хъущт. Ащ ехъулIэу агъэхьазырырэ къэгъэлъэгъоным Улэ ыкIи Улэпэ Iуашъхьэхэм къащычIахыгъэхэ пкъыгъо хьалэмэтхэр хагъэлэжьэщтых.

МузеиплIымэ атегощагъэх

Владимир Эрлих къызэриIуагъэмкIэ, Улэ Iуашъхьэхэм къачIахыгъэхэ пкъыгъохэр музеиплIымэ ачIэлъыхэ хъугъэ: тарихъымкIэ музееу Москва дэтыр, КъокIыпIэм имузей, Къэралыгъо Эрмитажыр ыкIи Адыгэ Республикэм и Лъэпкъ музей.

Ау пкъыгъо пстэури зэхэтэу зы тхылъ дэбгъотэн плъэкIыщт — ащ пэпчъ къызщытхыхьэгъэ, итеплъэ къызщыгъэлъэгъогъэ тхылъ илъэси 2-кIэ узэкIэIэбэжьмэ бзитIукIэ къыдагъэкIыгъ — урысыбзэкIэ ыкIи инджылызыбзэкIэ.

Тэу Аслъан къыдигъэкIыгъэ тхылъэу «Адыгэмэ ядышъэ кIэныжъ» зыфиIорэми а пкъыгъохэр дэбгъотэнхэ плъэкIыщт. АдыгабзэкIэ ар тхыгъэ.

Улэ Iуашъхьэхэм зэкIэ къаIотэгъаха?

2008-рэ илъэсым В. Эрлих зипэщэ купыр Н. Веселовскэр зыщытIэгъэ Iуашъхьэм ятIонэрэу етIэнэу къэкIогъагъ.

— А. Лесковыр ащыгъум Америкэм кIожьыгъэу щыпсэущтыгъ, — къеIуатэ В. Эрлих. — Ащ зэрилъытэщтыгъэмкIэ, ар анахь пэсэрэ Iошъхьагъ, ау ар аущтэу щымытэу къычIэкIыгъ. КъычIэтхыгъэхэмкIэ, я 2-рэ Iуашъхьэм илэгъугъ — тиэрэ ыпэкIэ я VI-рэ лIэшIэгъум икIэух — я V-м икъежьапI. Ащи щэтырэ гъэпсыкIэ иIагъ. Веселовскэр зэрэщытIэгъахэм, Iуашъхьэр зэрахъункIэгъагъэм къахэкIыкIэ хъатэ къыщыдгъотыгъэп — къошын, онэ IапIэм пылъыгъэхэр, дышъэ пкъыгъо цIыкIоу къушъхьэ пчэныр. Мыхэр АР-м и Лъэпкъ музей чIэлъых.

Джы къызнэсыгъэми Iуашъхьэм шы къупшъхьэхэр къытебгъотэнхэ плъэкIыщт.

— ТыуплъэкIужьыгъэгъэ Iошъхьэ ныкъом фэдэхэу джыри Iошъхьий купым хэт, — еIо Тэу Аслъан. — Ахэми шъэфхэр яIэх.

МЭЩЛIЭКЪО Саид.

 Мыекъуапэ — Москва — Мыекъуапэ.