Узэрыгушхон шIэныгъэлэжьышху

Сикъоджэгъоу КIыргъ Асхьад Юсыф ыкъом тарихъым изэгъэшIэнкIэ, изэхэфынкIэ пIуныгъэ-гъэсэныгъэ мэхьанэшхо зиIэ научнэ IофшIагъэхэу адыгэ лъэпкъхэм афэгъэхьыгъэхэу ытхыхэрэм уасэ афэшIыгъуай. Ар тарихъ шIэныгъэхэмкIэ доктор, профессор, Дунэе Адыгэ Академием иакадемик.

Теуцожь районым ит псэупIэу Чабановым 1958-рэ илъэсым щылэ мазэм и 1-м Асхьад къыщыхъугъ. Гурыт еджапIэр къызеухым ыуж, Пшызэ къэралыгъо университетым чIахьи, ащ тарихъымкIэ ифакультет дэгъоу щеджагъ, 1980-рэ илъэсым къыухыгъ. ИIофшIэн апэу зыщыригъэжьагъэр Тэхъутэмыкъое районым ит Щынджые гурыт еджапIэр ары. КIэлэ ныбжьыкIэм игуетыныгъэкIэ, къыхихыгъэ сэнэхьатым фэшъыпкъэу шIэныгъабэм зызэрафищэирэмкIэ иIофшIэгъухэм нахь къахэщэу зэхъум, ынаIэ къытырадзи, бзэм, литературэм ыкIи тарихъым язэгъэшIэн пылъ Адыгэ шIэныгъэ-ушэтэкIо институтым тарихъымкIэ исектор инаучнэ IофышIэу рагъэблэгъагъ. А илъэсхэм къыдэхъугъэр мымакIэми, ыгу нахь пэблэгъэ кIэлэегъэджэ сэнэхьатэу щымыгъупшэщтыгъэм фегъэзэжьы. Ащ пае Краснодар мэкIожьышъ, Пшызэ къэралыгъо университетым ыкIи культурэмрэ искусствэмрэкIэ Краснодар къэралыгъо университетым кIэлэегъаджэу Iоф ащишIэу еублэ. ИлъэсиплIым ехъу ыгу етыгъэу, ишIэныгъэ хигъэхъоным пылъэу Iоф ышIагъ. А лъэхъаным теубытэгъэ пытэ иIэу кандидат диссертацием итхын пылъыгъ ыкIи къыдэхъугъ. 1988-рэ илъэсым «Борьба России против контрабанды и работорговли на Северо-Западном Кавказе (1829 — 1864 гг.)» зыфиIорэ темэмкIэ гъэхъагъэ хэлъэу кандидат диссертациер къыушыхьатыгъ.

1992-рэ илъэсым игъэтхэ мазэ къыщыублагъэу культурэмкIэ Краснодар къэралыгъо университетым тарихъымкIэ икафедрэ ипащэу агъэнафэ. ШIэныгъэлэжь ныбжьыкIэм кIэлэегъаджэу Iоф зэришIэрэм дакIоу, научнэ ушэтынхэр ышIыхэзэ IофшIэгъакIэхэр етхых, ежь изэфэхьысыжьхэм къафэкIо. А илъэсым ащ научнэ IофшIэгъэ заулэу къыхаригъэутыгъэм Кавказ заом иилъэсхэм Темыр-КъохьэпIэ Кавказым зэхэфыгъуаеу щытхэ политическэ хъугъэ-шIагъэхэу щырекIокIыщтыгъэхэр игъэкIотыгъэу къащигъэлъэгъуагъ.

Асхьад анахьэу инаучнэ IофшIэн гъэхъэгъэшIухэр щишIыхэу зыригъэжьагъэр Адыгэ научнэ-ушэтэкIо институтым Iут зэхъур ары. Адыгэхэм ятарихъ иIофыгъо къызэрымыкIохэу а лъэхъаным зэфэшъхьаф екIолIакIэхэмкIэ къагъэлъагъощтыгъэхэм афэгъэхьыгъэу тхыгъэ пчъагъэ 1985 — 1987-рэ илъэсхэм къыхаригъэутыгъ.

2000-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу КIыргъ Асхьад гуманитар ушэтынхэм апылъ Адыгэ республикэ институтым идиректорэу Iоф ышIагъ. Ащ изэхэщэн IофшIэн фэIэпэIасэу а IэнатIэр зэрихьагъ, цIыфыгъэшхо, шъхьэкIэфэныгъэ афыриIагъ нахьыжъхэм, нахьыкIэхэми щысэ афэхъузэ, лъэгъо тэрэз тырищэнхэм пылъыгъ.

ШIэныгъэлэжь иным уасэ фэозыгъэшIырэр шъыпкъагъэ хэлъэу, шъхьэихыгъэу ишIошI къыозыIон зылъэкIырэ цIыфэу, тарихъым хэшIыкIышхо фыриIэу зэрэщытыр ары. Зэхэщэн Iофэу зэшIуиххэрэм адакIоу, ар ишъыпкъэу научнэ-ушэтын Iофхэм апылъ. Адыгэхэм ятарихъ фэгъэхьыгъэ научнэ IофшIэгъэ инхэу я ХVIII — ХIХ-рэ лIэшIэгъухэм япхыгъэхэр ащ ытхыгъэх. Ахэм ащыщых «Государственность Адыгеи: этапы становления и развития», «Развитие общественно-политического строя адыгов Северо-Западного Кавказа (конец ХVIII — 60-е годы ХIХ вв.)» зыфиIорэ монографиехэу къыхаригъэутыгъэхэр.

Авторым иIофшIагъэхэм къащызэхифыгъ Кавказ заом иилъэсхэм Кавказым икъохьапIэ щыпсэущтыгъэхэ адыгэхэр политическэ гухэлъкIэ зэрэзэкъоуцощтыгъэхэр. КIыргъ Асхьад а IофшIагъэхэм зэхэугуфыкIыгъэу къащигъэлъэгъуагъ Кавказ заом иилъэс хьылъэхэр зэпачыхэзэ, зышъхьамысыжьэу яшъхьафитныгъэ къаухъумэзэ, ащ дакIоу Кавказым икъохьэпIэ лъэныкъо щыпсэущтыгъэхэ адыгэхэр политическэ организациеу языкIыныгъэ зыгъэпытэн зылъэкIыщтыр агъэпсыным зэрэпылъыгъэхэр. IофшIагъэхэу иIэхэр ылъапсэу 2004-рэ илъэсым КIыргъ Асхьад доктор диссертациер пхырегъэкIы. Ащ специалистхэм осэшхо къыфашIыгъ, авторым научнэ-ушэтын куухэр щишIыгъэх, темэу Iоф зыдишIагъэр лъэныкъо пстэумкIи игъэкIотыгъэу къызэIуихыгъ. Ащ ишIуагъэкIэ джы КIыргъ Асхьад я ХVIII — ХIХ-рэ лIэшIэгъухэмкIэ адыгэхэм ятарихъ анахь хэшIыкIышхо фызиIэ шIэныгъэлэжьышхомэ ащыщэу алъытэ. ЫпшъэкIэ зигугъу къыщытшIыгъэхэ хъугъэ-шIагъэхэм япхыгъэу тарихълэжьым IофшIэгъи 100-м ехъу къыхаригъэутыгъ. Ахэм осэшхо къафашIыгъ шIэныгъэлэжьышхохэу ТхьакIущынэм, Къумыкъум, Дзэмыхым, Малышевам афэдэхэм. КъэIогъэн фаер КIыргъ Асхьад гуманитар-ушэтынхэмкIэ Адыгэ республикэ институтым идиректорэу агъэнэфэным ыпэкIэ къа-лэу Краснодар культурэмкIэ къэралыгъо университетэу дэтым тарихъымкIэ икафедрэ ипащэу 1984-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 1999-рэ илъэсым нэсыфэ Iоф зэришIагъэр ары. Тыди IэнэтIэшхо иIэу Iоф зыщешIэм, адыгэхэм ятарихъ тиныбжьыкIэхэм ащигъэгъупшагъэп. Тилъэпкъ итарихърэ икультурэрэ афэгъэхьыгъэ лекциябэм студентхэм къафеджагъ. Адыгэхэм ятарихърэ якультурэрэкIэ диссертациехэр студентхэм атхынхэмкIэ адеIэ.

КIыргъ Асхьад 2014-рэ илъэсым иIоныгъо мазэ и 1-м къыщегъэжьагъэу культурэмрэ искусствэмрэкIэ къэралыгъо университетэу къалэу Краснодар дэтым тарихъымрэ искусствэмрэкIэ икафедрэ ипащэу джы непэ къызнэсыгъэм Iоф ешIэ. Ащ тарихъымкIэ, культурологиемкIэ, музееведениемкIэ щырегъаджэх. Институтым иIэ школэм ипащэу «Теоретико-методологические основы современного кавказоведения» зыфиIорэмкIэ студентхэм лекцие къафеджэ. Урысые ыкIи дунэе зэIукIэхэм студентхэр ахегъэлажьэх. 2011 — 2017-рэ илъэсхэм къакIоцI КIыргъ Асхьад монографиитIу къыхаригъэутыгъ. Ахэр: «Проблемы истории и культуры России и Черкесии ХIХ — ХХ вв.», «Вехи истории адыгов. «Краткий курс истории адыгов (ХVIII — ХIХ вв.» зыфиIохэрэр арых. Джыри монографиеу «Внешняя торговля адыгов Северо-Западного Кавказа в первой половине ХIХ в.» зыфиIорэр хэутыным фигъэхьазырыгъ. ШIэныгъэлэжь инэу, тикъоджэгъоу КIыргъ Асхьад дэгъукIэ зигугъу къэпшIынэу ыкIи урыгушхонэу иIэ IофшIагъэр бэдэд. А пстэуми къаушыхьаты ищыIэныгъэ гъогу лъэуж дахэ къызэрэщигъанэрэр, къызхэкIыгъэ илъэпкъ шIу зэрилъэгъурэр, ащ фишIэрэр джыри шIомакIэу фэлъэкIыщтымкIэ къогъанэ зэримыIэр.

КIыргъ Асхьад иIофшIакIэ ыкIи иIофшIагъэу къыхэутыгъэхэм осэшхо афашIы. Непэ ар тарихъ шIэныгъэхэмкIэ доктор, профессор, Адыгэ Республикэм шIэныгъэмкIэ изаслуженнэ IофышIэшху, Адыгэ (Черкес) Дунэе Академием иакадемик, икъоджэ гупсэу Хьалъэкъуае ицIыф гъэшIуагъ, щытхъу тхылъ лъапIэхэу Адыгэ Республикэм ыкIи Краснодар краим къыратыгъэхэр пшIы пчъагъ.

КIыргъ Асхьад къызыхъугъэр илъэсыкIэм иапэрэ мафэ илъэс 60 хъугъэ. Тыгу къыддеIэу тыфэлъаIо псауныгъэ пытэ иIэу бэрэ джыри тилъэпкъ фэлэжьэнэу. БэгъашIэ охъу, Асхьад!

ХЪОДЭ Сэфэр.

Хьалъэкъуай.