Узэгугъурэр къыотэжьыщт

БэмышIэу Аскъэлае тыщыIагъ Теуцожь районымкIэ анахь дэгъоу хыныгъошхор зыщызэшIуахыгъэу, гектар телъытэу анахь лэжьыгъэ бай къызщахьыжьыгъэу, ащ елъытыгъэуи апэрэ чIыпIэр зыфагъэшъошэгъэ хъызмэтшIапIэу «Возрождением» ипащэу Николай Гамага зыIудгъэкIэн тимурадэу.

НэIуасэ тызыфэхъугъэ лIыр тигъунэгъу краим, Приморскэ-Ахтарскэ 1963-рэ илъэсым къыщыхъугъ. 1989-рэ илъэсым Таганрогскэ радиотехническэ институтыр къыухыгъ. Сэнаущыгъэ зыхэлъ кIэлэ зэхэщэкIо чаным исэнэхьаткIэ бэрэ Iоф рагъэшIагъэп. Пэщэ IэнатIэр къыфагъэшъуашэзэ IофшIэн зэфэшъхьафхэр ыгъэцэкIагъэх. Анахь къыхэдгъэщы тшIоигъу 1991-рэ илъэсхэм Iахьзэхэлъ обществэу «Приморское» зыфиIоу чылапхъэхэр зыгъэхьазырэу, жъокIупIэ гектар 8500-рэ зиIагъэу, нэбгырэ 450-рэ зыщылажьэщтыгъэм, къо минитф, ащырэ чэм 200 зыщаIыгъыгъэм игенеральнэ пащэу зэрэщытыгъэр. Нэужым Приморскэ-Ахтарскэ дэпIэ фабрикэу зэбгырызыным нэсыгъагъэр ащ зыпкъ рырагъэгъэуцожьыгъагъ.

КъатIомэ тшIоигъор иIофшIэн хэшIыкIышхо зэрэфыриIэр, тизэдэгущыIэгъу тигъатхъэу, тиупчIэхэм яджэуапхэр къаритыжьыщт къодыер армырэу, тэри нэмыкI гупшысэхэм такъыфигъэущызэ зэрэкIуагъэр ары. Сыхьат зытIоу тызэрэзэдэгущыIагъэм зы упчIэ горэм иджэуап къызэритыжьыщтым фэшI Iэбэ-лъэбагъэп, зыми лъыхъугъэп.

Ащ игугъу къызкIэтшIырэри къэтIон. БэмышIэу къуаджэу тызыдэщыIагъэм щыпсэурэ чIыгулэжьым теупчIы: «Тхьапша коц центнерэу къэшъухьыжьыгъэ пэпчъ мылъкоу тежъугъэкIодагъэр?» Тыфэягъ зэдгъэшIэнэу федэмэ, зэрарымэ. Джэуапыр: «Ар конторэм чIэс бухгалтерым ешIэн фае». ЯтIонэрэр, хъызмэтшIапIэм иагроном шъхьаIэ къытеIо непэ коцым гектар телъытэу къырахыжьыгъэр. Ау ар гъэрекIо къахьыжьыгъагъэм нахьыбэмэ, нахь макIэмэ ышIэрэп.

Джы ыпшъэкIэ зигугъу къэтшIыгъэ Николай Гамага тиупчIэхэм джэуапэу къаритыжьыгъэхэм тигъэзетеджэхэм нафэ къафашIыщт къетIолIагъэр зэкIэ зэрэшъыпкъэр.

ХъызмэтшIапIэр зызэхащагъэр

— Тиагрофирмэ зызэхэтщагъэр илъэсищ хъугъэ, — икъэIотэнхэр къырегъажьэ Николай Гамага. — ЧIыгоу къэдгъэгъунэрэр бэп — гектар 1071-рэ, зэкIэри фондым щыщ. Зыми иунэгъо чIыгу Iахь дгъэлажьэрэп. Ащ щыщэу жъокIупIэр 910-рэ. Адрэхэр хъупIэх. Ау былым тIыгъэпышъ, мэкъукIэ Iутэхыжьы, тиIофышIэхэм, нэмыкIхэм ятэты, тэщэ. Ащ дакIоу хъупIэхэм шъхьандэу, куандэу къарыкIагъэхэр итэупкIых. Непэ ехъулIэу гектар 40 фэдиз дгъэкъэбзэгъахэ. Тиколлектив инэп — нэбгырибгъу тызэрэхъурэр: механизаторхэр 4, сэры, пщэрыхьакIор, бухгалтерыр, нэмыкIхэри.

Корр.: ШхапIэм сыда щаупщэрыхьырэр, тхьапша ыуасэр?

Г. Н.: Хыныгъом мафэхэм щэгъогогъо тэгъашхэх, мы лъэхъаным щэджэгъуашхэ щашIы. Дэгъоу, унагъом нахь мыдэеу щэпщэрыхьэх, шхыныгъо зэфэшъхьафхэр щагъэхьазырых. ЫпкIэ хэмылъэу тыщэшхэ.

ЛэжьапкIэри дэеп. Къуаджэм щатырэм нахьыб. Илъэсым ыкIэм ахъщэ шIухьафтынхэр аIокIэ, кIымэфэ мэзищым дэтэгъэсыхэми, лэжьапкIэр ятэты. ТилэжьакIохэм IофшIэным емыгугъурэ ахэтэп. Тэри джащ фэдэу лэжьапкIэмкIи тэгъэразэх, уфаемэ ахахьэри, ежьхэми къыуаIон.

Хыныгъом икIэуххэр

— Бжыхьэ лэжьыгъэу тиIагъэр гектар 517-рэ, — еIо тигущыIэгъу. — Коцыр гектар 450-рэ, хьэр — 67-рэ. Мэфэ IофшIэгъуипшIыкIэ Iутхыжьыгъ, районымкIэ апэ тыухыгъэ. КъахэкIыгъ тикоц хьасэхэм гектар пэпчъ центнер 82-рэ, 54-рэ къэзытыгъэхэри, ащ тIэкIу къыщызыгъэкIагъэхэри. Хьэ гектарым къытыгъэр центнер 42-рэ. ГурытымкIэ гектар телъытэу коцым центнер 52-рэ къитхыжьи, районым апэрэ чIыпIэр щытыубытыгъэшъ, шIухьафтынхэри къытфагъэшъошагъэх, тигушIогъошху. А пчъагъэр тэ гъэрекIо IофшIагъэу тиIагъэм центнери 7-кIэ, районым гурытымкIэ къыщырахыжьыгъэм — 6-кIэ анахьыб.

— Ащ фэдэ лэжьыгъэшхо аскъэлэе чIыгухэм бэрэ къатэу къыхэкIырэп. ЗишIуагъэ къэкIуагъэр Iофыгъуабэмэ ялъытыгъ, — тиупчIэхэм джэуап къаритыжьызэ къеIуатэ тхьаматэм. — Бэ зигугъу къэпшIынэу щыIэр. Анахь шъхьаIэр Iофым узэрэпылъырэр, узэрэдэлажьэрэр ары. Тэ чIыгур тыжъорэп. Бжыхьасэхэр зыщытшIэщтхэ хьасэу дгъэнэфагъэхэм ячIышъхьашъо зытIо-зыщэ дискаторхэмкIэ тэгъэушъэбы. ГъэрекIо гектар пэпчъ аммофос килограмми 140 — 170-рэ IэкIэдгъэхьагъ. Коц лъэпкъышIухэу «Гром», «Бригада», «Сила» зыфаIохэрэм афэдэхэу апэрэ репродукцие зиIэхэр игъом хэтлъхьэгъагъэх. Гъатхэм тIогъогогъо анахь охътэшIухэм гектар пэпчъ апэрэм — аммиачнэ селитрэ килограмми 100 — 170-рэ, ятIонэрэм — 140-рэ IэкIэдгъэхьагъ. Нэужым уцыжъхэри хэдгъэкIодыкIыгъэх.

Комбайнэхэр ямыIэхэми…

— Техникэм фэгъэхьыгъэмэ, ахэм анэмыкI тимыIэ щыIэп. Ау ащ емылъытыгъэу, зы такъикъи хыныгъор дгъэгужъорэп. Мыгъэ комбайнерхэри, шоферхэри къедгъэблагъэхи, хыныгъор тэухыфэ мы унэм исыгъэх, игъом, дэгъоу дгъашхэхэзэ тагъэразэу лэжьагъэх. ГъэрекIо «Акорсым» фэдэхэу комбайнитф Iоф язгъэшIэгъагъэмэ, мыгъэ «Джон-Дир» зыфаIорэм афэдитIумэ лэжьыгъэр чIэнэгъэнчъэу тфыIуахыжьыгъ. Гектар пэпчъ сомэ 2300 — 2500-рэ ястыгъ. Гъэстыныпхъэр тэтиягъ. Уарзэр къаупкIатэзэ къыхатэкъожьи, тэ тимеханизаторхэм хыпкъхэр зэхаупкIэтэжьыгъэх.

Корр.: Адэ комбайнэхэр шъущэфыщтха? Хьауми илъэс къэс къежъугъэблэгъэщтха?

Г. Н.: Оуием фэдэ щыIэп. Арышъ, тщэфыщт тIу горэ. ТхьамыкIагъор зэрэлъапIэхэр ары. Тэ тщэфымэ тшIоигъо комбайнэм сомэ миллиони 7,5-рэ ыуас. Комбайнэу къедгъэблагъэхэрэм сомэ миллионкIэ коцыр тфыIуахыжьыгъ. Зы комбайнэу тщэфырэм илъэсийкIэ зыкъигъэшъыпкъэжьыщт. КомбайнитIумэ миллион 15 атефэщт. Ащ нэс сыда хъущтыр?

«Лэжьыгъэу къэтхьыжьыгъэр осэнчъ, къытащэрэр лъэпIае»

— Тэ лэжьыгъэ гъэтIылъыпIэхэр тихъоих. Арэу щытми, лэжьыгъэ тонн 2627-у къэтхьыжьыгъэр «уасэхэр къыхахъомэ тщэщт» тIоу щыдгъэлъыгъэп. Ащ лъыпытэу уасэу тызыгъэразэрэмкIэ IудгъэкIыгъ.

Корр.: ШъугуIэгъащэба?

Г. Н.: Хьау. Тэ коц килограммыр соми 9,40-кIэ тщагъи, соми 6,5-кIэ IудгъэкIыгъи къыхэкIыгъ. Лэжьыгъэм идэгъугъэ, щхэпсэу хэлъым ар ялъытыгъагъ. Джы непэ коцым ыуасэ етIупщыгъэу къеохы.

Ащ дакIоу къытащэхэрэм ауасэ къыхэхъо. Мары мы щыт тракторэу «Кировец» зыфаIорэм сомэ миллионибгъу ыуас. Коц тонн тхьапш ар пщэфыным пае пщэн фаер? Краснодар а ахъщэмкIэ фэтэритф щыпщэфыщт.

Мы илъэсым соляркэ литрэм ыуасэ сомищкIэ нахь къэлъэпIагъ. Аммиачнэ селитрэ килограммым бэдзэогъу мазэм ыуасэ сомэ 11,5-рэ хъужьыгъэ, гъатхэм, мэзэе мазэм, бжыхьасэхэм тяшIушIэ зэхъум, къызэрэтащэщтыгъэр сомэ 15,96-рэ. Тызщыфаем уасэм хагъахъо, етIанэ хагъэкIыжьы. ЧIыгулэжьым зыпари фэгумэкIырэп.

Корр.: Адэ шъо лэжьыгъэм икъэхьыжьын сыдэущтэу къышъуфыдэкIыгъа? Сомэ тхьапша коц килограммым тежъугъэкIодагъэр? Шъо ар сомэ тхьапшыкIэ IужъугъэкIыжьын шъулъэкIыгъа?

Г. Н.: Ахэр хьасэ пэпчъ телъытагъэу сиIэх. Джа соми 9,40-кIэ тщагъэр къызэрытхыгъэ хьасэм къикIыгъэ коц килограммыр тэ къызэрэтфыдэкIыгъэр соми 5,24-рэ. Хьасэхэр зэфэшъхьафых — лэжьыгъэу къарыкIыгъэри, мылъкоу атедгъэкIодагъэри зэфэдэп.

Корр.: Мыщ фэдиз учетыр хэта зытхырэр, зышIырэр?

Г. Н.: Сэры. Мары олъэгъу, нэбгырэ пэпчъ къызщыкIуагъи, ышIагъэри мафэ къэс сэтхы, компьютерым дэсэлъхьэ, бухгалтерым есэты, зи дгъэкIодырэп.

ЯтIонэрэ хыныгъор. Бжыхьасэхэм яхэлъхьан

— ГъэрекIо тыгъэгъазэмкIэ тиIоф зэрэдэигъэр ори къэпIогъах. Мыгъэ тыгъэгъазэу тиIэр гектари 150-рэ. ЗэрэдгъэбэгъощтымкIэ тлъэкI къэдгъэнагъэп, зэрэтфэлъэкIэу тыдэлэжьагъ. Тэгугъэ дэхэкIаеу Iофхэр зэпыфэнхэу, ощх зэпымыужьымрэ фэбэшхоу къыкIэлъыкIуагъэмрэ яягъэ къэмыкIощтмэ.

Къихьащт илъэсым игъэбэжъу лъэпсэшIу фэшIыгъэным тыфэхьазыр. Бжыхьасэхэр гектар 800-мэ ащытшIэщт. ЯтIонэрэ репродукцие зиIэ коц чылапхъэу тищыкIагъэм шIокIэу тиI. Ащ нэмыкIэу коц лъэпкъышIухэу «Адель», «Юка», «Безостая» зыфаIохэрэри, чIыгъэшIоу адыхэтлъхьащтыри къэтщэфыгъах, титехники, механизаторхэри хьазырых.

Непэ ехъулIэу бжыхьасэхэр зыщытшIэщтхэ чIыгу гектар 700-м ехъу гъэушъэбыгъахэ, къэнэжьыгъэр, тыгъэгъазэр зыIутхыжькIэ гектари 150-р дгъэхьазырыжьыныр ары.

ИкIэухым зигугъу къэсшIыгъэ IофшIагъэхэр зиIэшIагъэхэу, тапэкIи гъунэпкъакIэхэр штэгъэнхэм хьалэлэу фэлажьэхэрэ тикIалэхэм сигуапэу ацIэ къесIон: ГъукIэлI Налбый, Мэджэс Руслъан, Анцокъо Налбый, ахэм яIофшIэгъухэр.

НЭХЭЕ Рэмэзан.