Уджыхъу Марет: «Силъэпкъ сишIуагъэ екIы зыхъукIэ, сэтхъэ, кIуачIэ къысхелъхьэ»

ШIумрэ дэхагъэмрэ афэлэжьэнэу цIыф пстэури Тхьэм дунаим къытырегъахъо. Ау зэкIэри ащ тетэу зекIорэп, зым къин ежьми ылъэгъузэ нэмыкIхэм иягъэ арегъэкIы. Адрэр ыгукIэ къабзэу апэгъокIызэ, рихьыжьэрэ Iофхэри зэпэфэх, иунагъокIи, иныбджэгъухэмкIи зэкIэри къыдэхъу. Ар насыпыгъэу зыфелъэгъужьы. Джащ фэдэ цIыф непэ сыкъызтегущыIэ сшIоигъор. Тишэн-хэбзэшIухэр къыткIэхъухьэхэрэм ахэзылъхьэу, адыгабзэр зыгъэлъапIэу Уджыхъу (Биданыкъо) Марет.

Мы бзылъфыгъэм тигъэзет имыза­къоу, нэмыкI къэбарлъыгъэIэс амалхэми бэрэ игугъу ащашIы. Адыгейми, IэкIыб къэралыгъохэу тилъэпкъэгъухэр зыщыпсэухэрэми ар дэгъоу ащызэлъашIэ. Адыгэ Лъэпкъ театрэм иартисткэу илъэс 40-м ехъугъэу Iоф зыщишIэрэм къыкIоцI зыхэтхэми, цIыфхэми зыкъаригъэштэн ылъэкIыгъ.

Джэджэхьаблэ щапIугъэ пшъэшъэ къызэрыкIо цIыкIоу урысыбзэ тэрэз зыIумылъыгъэр ащ фэдэ хъуным пэ­чыжьагъ, ау сыдигъуи кIэхъопсыщтыгъ, ыгу илъыгъ. Джыри цIыкIузэ телевизорым къыгъэлъэгъорэ балетэу сыхьат пчъагъэрэ кIорэ «Щелкунчикым» Майя Плесецкаям ямызыщэу яплъын ылъэкIыщтыгъ.

— БэмышIэу сипшъэшъэгъоу, сигъу­нэгъугъэу Джармэкъо Симэ сыгу къыгъэкIыжьыгъ, — къеIуатэ Марет, — «Май, (ары къызэрэсаджэщтыгъэхэр) къэошIэжьа орэд пшIыжьыгъэу артист сыхъущт сэ» зэрэпIо зэпытыщтыгъэр? Адыгэ гущыIэжъэу «Бэрэ пIорэр мэхъу» зыфиIорэр шъыпкъэ. Синасып къыхьи, сэнаущыгъэ зыхэлъ ныбжьыкIэхэу къыхахыгъэхэм сахафи театрэм, музыкэм ыкIи кином я Институтэу Ленинград дэтым сычIэхьанэу хъугъагъэ.

1976-рэ илъэсым Адыгэ студиеу Мые­къуапэ къэзыгъэзэжьыгъэм хэтэу Уджыхъу Марет къэкIожьыгъэу непэ къызнэсыгъэми Лъэпкъ театрэм Iоф щешIэ. А уахътэм къыкIоцI артисткэм роли 100-м ехъу (адыгабзэкIи урысыбзэкIи зэхэтэу) къышIыгъ. Образэу къыгъэлъагъорэ пэпчъ гъэшIэгъонэу, кIоцIырыхьэзэ, мэкъэ гъэуцугъэ чанкIэ угу къылъыIэсэу къызэритырэр умыгъэшIэгъон плъэкIырэп. Жанрэ анахь щхэным къыщегъэжьагъэу гухэкIышхом нэс зэфэдэу еплъыхэрэм алъигъэIэсын елъэ­кIы.

— АдыгабзэкIэ къэсшIырэ рольхэр нахь къыспэблагъэхэу щыт, нахь са­гъатхъэ, — еIо Марет. — УрысыбзэкIэ къэсшIыхэрэр сэ сызэрэфаем фэдэу зыкъэсымыгъэлъэгъошъоу сеплъы. «Характерная актриса» зыфаIорэм нахь сыфэд. Зыгорэм фэдэу зыкъыпэсшIыжьыныр дэгъоу къыздэхъу. Сщыгъупшэрэп апэдэдэ зрителэу сиIагъэхэ хьэблэшъхьэ ныохэр. Щэджэгъо зыгъэпсэфыгъом зызэхэтIысхьэхэкIэ къысаджэщтыгъэх «Моу Мэты зыкъыпэшIыжьыба» аIоти. Фэдэ дэдэу зыкъызэрэсшIыщтыгъэм лъэ­шэу ыгъатхъэщтыгъэх.

Уджыхъум ролэу къышIырэ пстэуми пшъэдэкIыжь ин афыриIэу якIуалIэ, образ пэпчъ инэшанэ къыхегъуатэ, ар еплъы­хэрэм агу лъыIэсэу къызэригъэлъэгъощтым сыдигъуи пылъ. ГущыIэм пае, спектаклэу «Гощэунай» зыфиIорэм революционеркэу Шэуджэн Гощэунае ироль артисткэ ныбжьыкIэм къызэришIыгъэр иIофшIэгъэ анахь дэгъухэм ахалъы­тагъэу щыт. Игугъу къэсымышIын слъэ­кIыщтэп Къуекъо Налбый ирассказэу «Абдзахэмэ ян» зыфиIорэм Марет къы­зэреджэн зэрилъэкIыгъэ шIыкIэр зыми зэремыбгъэпшэшъущтыр.

— А тхыгъэм зэхахьэм сыкъыщеджэным ыпэкIэ унэм бэрэ зыщызгъэсагъ, сыгу зэхахьэмэ, сыгъымэ, сыIэсэжьымэ, лъыпысыдзэжьызэ, — ыгу къэкIыжьы Марет. – Сыда пIомэ зэхэхьэшхом о унэпс къыщемыхэу, къыодэIущт нэбгыришъэ пчъагъэм адыгэ бзылъфыгъэу ыкъуиблырэ ишъхьэгъусэрэ хьадэу къы­зыфыдащэжьыгъэм ыгу щыхъэ­рэ-щы­шIэрэр апашъхьэ къибгъэуцоныр, зэхябгъэшIэныр IэшIэхыгъэп.

Мы едзыгъомкIэ актрисэм лъэпкъ зэхэшIэшхо зэриIэр, илъэпкъ гукIэгъоу, гумэкIэу фыриIэр къыгъэлъэгъуагъ.

Уджыхъу Марет Адыгэ Лъэпкъ театрэм иартисткэу зэрэщытым, адыгабзэм Iоф зэрэришIэрэм арэгушхо. Артист дэгъубэ зэрэтиIэр (КIуращынэ Фатимэ, Зыхьэхэу Зауррэ Мэлайчэтрэ, нэмыкIхэри), ахэм цIыфхэм уасэ къазэрафашIырэр къыхегъэщы. Ащ зэрилъытэрэмкIэ, сыд фэдэ роль Лъэпкъ театрэм иартист къешIыми, апэрапшIэу лъэпкъыр зыгъэгумэкIырэр къыдилъытэн фае.

Мариет итворчествэ театрэ закъоп зэпхыгъэр, ар республикэм иобщественнэ щыIакIэ чанэу хэлажьэ. ИгъэкIотыгъэ зэхэхьэшхохэу республикэм щыкIохэрэм бэрэ язещакIоу къыхэкIыгъ, адыгабзэм иегъэджэн пылъ, общественнэ организациеу «Адыгэ Хасэм» изэхэщэн, игъэ­псын апэу хэтыгъэхэм ащыщ.

— Силъэпкъ сишIуагъэ зыщекIыщтым тыдэми сэкIо, игумэкIхэм сагъапэ, зэIукIэхэми сахэлажьэ, — еIо сигущыIэгъу. – Ащ зыгорэ фасшIэ зыхъукIэ, сэтхъэ, кIуачIэ къысхелъхьэ. Уахъти хэсэгъуатэ, ситворчестви баиныгъэ къы­хелъхьэ.

Уджыхъу Марет иIофшIэн зэрифэ­шъуашэм тетэу осэшIу къыфашIыгъ. ЩытхъуцIэ зэфэшъхьафэу къыфагъэ­шъошагъэр бэ: Урысые Федерацием ыкIи Адыгэ Республикэм язаслуженнэ артистк ыкIи Адыгеим инароднэ артистк, «Адыгеим и Щытхъузехь» зыфиIорэ апшъэрэ тыныр.

— IофшIэныр зебгъэжьакIэкIэ ащ фэдэ щытхъуцIэхэм уягупшысэрэп, — къеIуатэ Марет, — IэпэIэсэныгъэр къызэрэзыIэкIэбгъэхьащтым нахь ыуж уит. Илъэс пчъагъэм улажьэу, къыбготхэр къыхагъэщыхэу, о гу къызыплъамытэкIэ гукъао мэхъу. Ау ТхьэмкIэ шыкур, сиIоф­шIагъи пащэхэм къалъэгъугъ, сыхагъэ­унэфыкIыгъ. Анахь баиныгъэу сиIэр цIыфхэм лъытэныгъэ къызэрэсфашIырэр ары. Урамым сытетми, тучан сычIэхьагъэми, чылагъохэр къэткIухьэхэми сыкъызэрашIэжьырэр пстэуми апэ исэгъэ­шъы.

Народнэ артисткэм итворческэ гъогу дэгъоу зэрэзэтеуцуагъэм фэдэу унэгъо дахи ышIэн ылъэкIыгъ. Тилъэпкъэгъоу Шам къикIыжьыгъэ Биданэкъо Аднан шъхьэгъусэ фэхъуи, зэгурыIохэу, зэдэ­Iужьыхэу илъэс 15 къызэдагъэшIагъ. ШъэуитIу къафэхъугъ. Ау щыIэныгъэр о зэрэпшIоигъоу хъурэп, гухэкI нахь мышIэми, жьыпсэу Аднан идунай ыхъо­жьыгъ. Марет изакъоу кIэлэцIыкIухэр къыфанэхи, ыгу ымыгъэкIодэу алъэ тыригъэуцонхэ ылъэкIыгъ. Нахьыжъэу Кощбай псэолъэшI институтыр къыухыгъэу Iоф ешIэ. НахьыкIэу Нарт IэкIыб къэралыгъуабзэхэр зыщызэрагъэшIэрэ факультетым щеджагъ, ау творчествэм нахь фэщагъ, музыкэм ылъэныкъокIэ зигъэзагъ.

— Сишъхьэгъусэрэ сэрырэ, мыбэми, тиIорэ тишIэрэ зэхэлъэу, тызэгурыIожьэу тыщыIагъ, — игукъэкIыжьхэмкIэ тигущыIэгъу къыддэгуащэ. – Лъэпкъ театрэм сыриартисткэу, адыгабзэм сыфэлажьэу сызэрэщытым ар лъэшэу рыгушхощтыгъ. ТикIалэхэр игъусэхэу къэгъэлъэгъонхэм къакIоти, яплъыщтыгъ, ишIошIхэр къыриIуалIэщтыгъэх.

Марет непи итворческэ амалхэм зэрахигъэхъощтым емызэщэу Iоф дешIэ. Адыгэ лъэпкъэу зинеущырэ мафэ фэгумэкIэу, ыкIуачIэ зыфигъэIорышIэрэм, артисткэр шIу елъэгъу, шъхьэкIафэ фешIы. Джары «насыпыгъ» зыфаIорэр.

Iэшъынэ Сусан.