«Уахътэм ищыкIэгъэгъэ цIыф»

Мамый Руслъан, шIэныгъэлэжь, партийнэ IофышIагъ:  «Уахътэм ищыкIэгъэгъэ цIыф»

Сэ Джарымэ Аслъан сшIэрэ цIыф, илъэс пчъагъэрэ Iоф дэсшIагъ. НэмыкI IофшIапIэ сыкIожьын зэхъуми сыкъитIупщынэу фэмыеу охътэ бэкIае кIуагъэ, тызэфэразэуи сыкъы­IукIыжьыгъагъ. Джарымэ Ас­лъан щыIэныгъэ гъогу шIагъо къы­кIугъ, бэ къепIолIэн плъэкIыщтыр. Уиныбджэгъущтмэ Ас­лъан зыфэдэ къэмыхъугъэ цIыф, гукIэгъушхо хэлъ. ШэнышIу, шъыпкъагъэ хэлъ, зы уни тызэ­дычIэсыгъэшъ, зэкIэри икъу фэдизэу згъэунэфыгъэу щыт.

БлэкIыгъэ лIэшIэгъум ия 70-рэ илъэcхэм къащегъэжьагъэу тызэрэшIэ, КПСС-м и Адыгэ хэку комитет Iоф щызэдэтшIагъ, илъэситIум ащ иIэпыIэгъоу сыщытыгъ. Ащ ыпэкIи Бэрзэдж Нухьэ Iоф дэсшIагъэу щытыгъ. ЕтIанэ Адыгэ научнэ-ушэтэкIо институтым сызэкIожьыми ынаIэ къыстетыгъ. Институтэу непэ гуманитар шIэныгъэхэм апы­лъым истатус къэIэтыгъэнымкIэ ышIагъэр макIэп, ренэу наукэр инэплъэгъу итыгъ.

Сэ зэрэсшIэрэмкIэ, ицIыкIугъом къыщегъэжьагъэу Аслъан IофшIэныр шIу ылъэгъоу къэтэджыгъ. Арын фае еджапIэр къызеухым колхозым зыкIы­хэхьагъэри. ЧIыгур шIу ылъэ­гъоу зэрэщытым паен фае мэкъумэщ сэнэхьатыр къызкIыхихыгъэри. Ар къызеухым, хъызмэтшIэпIэ зэфэшъхьафхэм ащылэжьагъэу КПСС-м ихэку комитет мэкъу­мэщымкIэ иотдел ипащэу агъэ­нафэ. Ащ ыуж илъэситфэ КПСС-м ихэку комитет исекретарыгъ. 1984 — 1989-рэ илъэс­хэм крайкомым исекретарыгъ.

Еджэркъое гурыт еджапIэр къызеухым колхозым IофшIэныр щыригъэжьагъ. ЕтIанэ Пшызэ шъолъыр мэкъумэщ институтым щеджагъ, ащ иаспирантури къы­ухыгъ, шIэныгъэлэжь хъугъэ. Советскэ ыкIи партийнэ органхэм — КПСС-м и Адыгэ хэку комитет, КПСС-м и Краснодар крайком Iоф ащишIагъ, 1993-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 2002-рэ илъэсым нэс Адыгэ Респуб­ликэм и Президентыгъ. Ащ ыуж дипломатическэ IофшIэныр Болгарием щигъэцэкIагъ – къа­лэу Варнэ Генеральнэ консулэу Iоф щишIагъ. Арышъ, Джарымэ Аслъан гъогу шIагъо къыкIугъ. Ащ ехьылIагъэу IофшIэгъэ­шхуитIу къыдэкIыгъ. Зыр – 1995-рэ илъэсым, адрэр илъэ­сиплI тешIагъэу къыхаутыгъэх. Джыри тхылъ пчъагъэ зыфэп­тхын щыIэныгъэ гъогу ащ къыкIугъ.

1990-рэ илъэсым общественнэ-политическэ мэхьанэ зиIэ хъугъэ-шIэгъэ зэфэшъхьафхэм нафэ къашIыгъ Джарымэ Ас­лъан зыпкъ ит политикэу зэрэщытыр, акъыл хэлъэу сыд фэдэрэ Iофы­гъуи зэшIуихын зэрилъэкIырэр. А лъэхъаныр хъугъэ-шIэгъэ­шхохэм яохътагъ. Ахэм ащыщых Адыгэ Республикэр щыIэ зэрэ­хъугъэр, Краснодар краим тыкъызэрэхэкIыжьыгъэр. А лъэ­хъаным къэралыгъо суверенитетым и Декларацие аштэ, РСФСР-м и Апшъэрэ Совет изаконэу автоном хэкур респуб­ликэ зэрашIыжьырэм ехьылIагъэр къыдэкIы, КПСС-м иапэрэ секретарь IэнатIэм IокIышъ, народнэ депутатхэм я Совет иштат хэхьэ. Бэдэд а лъэхъаным Iофыгъоу обществэм къыхэтаджэщтыгъэр. Ахэм зэкIэми Джарымэр япчэгу итыгъ. Хъугъэ-шIагъэхэм зэкIэми ягугъу къэпшIын плъэкIыщтэп. Ау ахэм анахь къахэщыхэрэр къэзгъэлъагъохэмэ сшIоигъу. ГущыIэм пае, 1990-рэ илъэсым чъэпыогъум и 5-м хэку Советым изимычэзыу сессие зэрэкIогъагъэр ыкIи Адыгеир Краснодар краим къыхэкIыжьынышъ, республикэ хъуным зэрэтегущыIагъэхэр. Урысыем хэтэу Адыгеир субъект шъхьафэу псэуным фэгъэхьыгъэ Iофыгъом Джарымэ Аслъан бэшIагъэ зигъэгумэкIыщтыгъэр. Пэщэ IэнатIэхэр краим ыкIи хэкум ащигъэцакIэхэ зэхъум къыгурыIогъагъ хэкум иIофыгъо­хэр пхырыщыгъуаехэу зэрэщытыр. Лъэпкъ макIэм автономие иIэным имэхьанэ къыгурыIощтыгъ, адыгэ лъэпкъэу къиныбэ зэпызычыгъэм, итэ­къухьагъэ хъу­гъэм ар епэсы­гъэу пащэм ылъытэщтыгъ. А лъэхъа­ным краим ишIэ хэмылъэу хэкум зыпари щызэшIуахын алъэкIыщтыгъэп. Ары занкIэу гупчэм тепхыгъэмэ на­хьышIоу Джарымэм зыкIи­лъытэщтыгъэр.

Республикэм и Ап­шъэрэ Совет ыкIи и Президент хэдзыгъэн­хэм афэгъэхьыгъэ политическэ Iофтхьабзэхэми а лъэхъаным Iофыгъуабэ къапыкIыгъ. Ахэм зэкIэми ягупчэ ренэу Джарымэ Аслъан итыгъ. Лъэпкъ макIэхэм яфитыныгъэхэр гъэцэкIэгъэнхэ зэрэфаехэм япхыгъэ Iофыгъо­хэр ренэу къэуцущтыгъэх. А лъэхъа­ным славянхэм я Союз иягъэ къыгъэкIоным лъэшэу пылъыгъ. Союзым зэхищэгъэ зэфэсым Джарымэр къыщыгущыIэгъагъ. Политикэм пыкIынхэшъ, лъэпкъ- культурнэ гупчэхэр зэхащэнхэу Джарымэр зэфэсым хэлажьэ­хэрэм къяджэгъагъ.

А уахътэм адыгэ лъэпкъым зыми фэмыIорышIэрэ «40-мэ я Комитет» зэхищэгъагъ. Ар зыкIэдэущтыгъэр зэфэдэныгъэ хэлъэу хэдзынхэр зэхэщэгъэнхэр ары. Адыгэ народым изэ­фэс зэхэщэгъэныри «Комитетыр» ары зыпкъ къикIыгъагъэр. Ащ ишIуа­гъэкIэ зэфэдэныгъэ хэ­лъэу а лъэхъаным парламентым ихэ­дзынхэр кIогъагъэх. Ащ дакIоу Президент хэдзынхэри зэхэщагъэхэ хъу­гъагъэх. Кандидатиблэу къагъэлъэгъуагъэхэм Джарымэ Ас­лъан ахэтыгъ. Хэбзэихъухьэ ыкIи гъэцэкIэкIо органхэри ащ тетэу зэхэщагъэхэ хъугъагъэх. «Краим тыкъыхэкIыжьызэ, тыкъыхэнэжьы» зэриIогъагъэр джыри цIыфхэм ащыгъупшэрэп.

Президентым макIэп ышIа­гъэр тилъэпкъэгъухэу IэкIыб хэгъэгухэм арысхэр къэкIонхэ, къэкIожьынхэ алъэкIыным пае. 1990-рэ илъэсым къыщегъэ­жьа­гъэу къэкIожьыхэмэ зышIоигъо­хэм япчъагъэ хахъощтыгъ. Ащ елъытыгъэу Джарымэм 1992-рэ илъэсым мэзаем и 5-м Борис Ельциным фитхыгъэгъэ письмэм къыщиIощтыгъ а Iофыгъом изэ­шIо­хын дипломатическэ пэ­ры­охъоу фэхъухэрэр щыгъэзыегъэн­хэ ыкIи къэралыгъо лъапсэ иIэу зэшIохыгъэн зэрэфаер.

1994-рэ илъэсэу Кавказ заор заухыгъэр илъэси 130-рэ зыщы­хъугъэр ары заом къызыдихьыгъэхэ Iофыгъохэр нахь къызыщылъэгъуагъэхэр. А лъэ­хъа­ным зэIукIэхэр, цIыф зэхэ­хьэшхохэр зэхащэщтыгъэх, на­учнэ форум­хэр Мыекъуапэ, Краснодар, Адыгэкъалэ ащашIыщтыгъэх. Ахэм Джарымэ Ас­лъан ахэлажьэщтыгъ, къащыгущыIэщтыгъ. А уахътэм Урысыем иреспуб­ликэхэм япащэхэм я Совет изэхэсыгъоу Борис Ельциным пэщэныгъэ зыщызэрихьэрэм Джарымэ Аслъан Урысыем и Президент зыфи­гъази елъэIу­гъагъ Кавказ заом еплъыкIэу фыриIэхэр къыриIотыкIынхэу. Ельциныр зэхэсы­гъом къыщыгу­щыIэзэ, Темыр Кавказым зэкIэ щыпсэурэ лъэпкъ­хэу а заом итхьамыкIагъо зыщэчыгъэхэм за­къыфигъазэзэ, Урысыем ипащэхэмкIэ апэрэу Кавказ заом ифэшъошэ уасэ къыритыгъагъ. Кавказым илъэпкъ­хэм ячIыгу къагъэгъунэзэ зэрэзэуагъэхэр зафэу зэрэщытыр къыIогъагъ.

Мэхьанэшхо зиIагъэхэм зыкIэ ащыщ Косово щыпсэущтыгъэхэ адыгэхэм ячIыгужъ къагъэзэ­жьыным фэгъэхьыгъэ Iоф­тхьабзэхэу зэшIуахыгъэхэр. Ахэми Джарымэ Аслъан ахи­шIыхьагъэр макIэп, ари зы нэкIубгъоу тарихъым хэхьагъ. Тилъэпкъэгъухэр Косово къызы­ращыжьыгъэхэ мафэр – шышъхьэIум и 1-р репатриантхэм я Мафэу непэ хагъэунэфыкIы.

НэкIубгъор зыгъэхьазырыгъэр Сихъу Гощнагъу.