Тыгъэр ичIыпIэ еуцожьы

ХъокIо Фатим.

Зэрэхабзэу, сыд фэдэ литературэ шъыпкъи хъугъэ-шIагъэр сыдми сурэт шIыгъэу къыгъэлъэгъо закъоу щытэп. Ащ хэт лIыхъужъхэм язэфыщытыкIэ цIыфыгумрэ цIыф акъылымрэ къапкъырыкIызэ къегъэлъагъо, ащ нэмыкIэу тхыгъэм еджэрэми гупшысэу ышIыщтыр къыделъытэ.

Джащ фэдэ шIыкIэ-гъэпсыкIэр ары купкIэу иIэр лIэшIэгъукIэм зыщызыушъомбгъурэ литературэм. АдыгабзэкIэ тхыгъэхэм ахэпхъагъэу ахэлъых хъишъэмрэ поэзиемрэ.

Лъэпкъ тхакIоу ГутIэ Саныет, идеологием илъэныкъохэм зэ­хъокIыныгъэхэр защыфэхъурэ лъэхъаным тхэныр езыгъэжьагъэм, ащ фэдэ шIыкIэр ары ыгъэфедэрэр. Хъишъэхэм ахэлъ къэIуакIэр ащ итворчествэ щыпхырыщыгъ, ары пакIошъ, анахьыбэу узыщеуалIэхэрэм ар ащыщ. Арэу щыт нахь мышIэми, авторым къытфиIотэрэ хъишъэр къызщыхъугъэ совет лъэхъаным изытетыгъэ пэчыжь. Ащ итхыгъэхэм лIыхъужъ шъхьаIэу ахэт­хэм ащыщых ШIункIыр, Тыгъэр, Къушъхьэр, Чъыгыр, ЧIыгур ыкIи нэмыкIхэри.

ТхакIом игупшысэхэр къыриIотыкIыхэ, ыгу щышIэрэр къыгъэлъагъо зыхъукIэ, совет хабзэм щыпсэугъэ цIыфым гупшысакIэу иIагъэм текIы. Мыщ дэжьым ежь тхакIор арыми, къыгъэлъэгъорэ лIыхъужъыр арыми уцыжъ зэхэкIыхьагъэхэм апхырыкIызэ ошъогум зыфещэи, чIыопсэу зыхэтым гущыIэгъу фэхъу шIоигъоу, ащ кIэхъопсы. Къушъхьэтхыр къыхехы, хъу­гъэ-шIагъэмэ апчэгу ешIы, игупшысэ илъэсипшI пчъагъэхэм чъыгэу зызыIэти къутэмэ жъугъэу зызыушъомбгъугъэм фэд. Джары ащ фэдэ лIыхъужъыр совет хабзэм илъэхъан тызэсагъэм зыкIытекIырэр, ащ иIофшIэгъу мафэ е хъызмэтшIапIэм гъэхъа­гъэу ышIыгъэхэр къызэфихьысыжьхэрэп. Ащ фэдэу чIыоп­сымрэ цIыфыгумрэ язэ­фыщытыкIэ къэгъэлъэгъогъэныр лъэныкъорыгъазэу мэхъу, сыда зы­пIокIэ, еджэрэм къызэрэгурыIорэр нафэп. Тхылъеджэм, нахьыбэрэмкIэ, лIыхъужъхэм язекIуакIэ, хъугъэ-шIагъэу къыгъэлъагъорэр авторым зэригъэ­псырэм защи­гъэгъозэн закъор ары къыфэнэжьырэр.

Налщык щыпсэурэ шIэныгъэ­лэжьхэу Абэзэ Албэчрэ Ахъмэт Джульетэрэ 2015-рэ илъэсым «Адыгэ бзылъфыгъэ тхакIохэр» зыфиIорэ тхылъыр къыдагъэ­кIыгъ. Ахэм къызэратхырэмкIэ, ГутIэ Саныет лири­кэр зыхэлъ итхыгъэ­хэр апэу гъэзетэу «Адыгэ макъэм» ыкIи журналэу «Зэкъош­ны­гъэм» къа­щыхиутыгъэх. Блэ­кIы­гъэ лIэшIэгъум ия 80-рэ илъэсхэм къаще­гъэжьагъэу ащ игущыIэ хахъо фэхъугъ, ыужым ар нафэ къа­шIыгъ къыдигъэкIыгъэ тхылъхэм: «Къеблагъ» (Мыекъуапэ, 1992), «Уаипчъ» (Мые­къуапэ, 1997), «ШIэныгъэ шъэф» (Мыекъуапэ, 2004), «Тхыпхъэ» (2008). Арэу щыт нахь мышIэми, тхакIом ихудожественнэ творчествэ чъэкъуа­гъэп. Непи ащ хахъо ешIы.

Авторым прозэм зызэрэфищэирэр къыушы­хьатыгъ «Ошъо­гуитIум азыфагу» зыфиIорэ тхылъэу 2012-рэ илъэсым къыдигъэкIыгъэмкIэ. Мы тхылъым ылъапсэр прозэм ижанрэ цIыкIу, «новелла» е «миниатюра» зыфаIорэр ары. Ау ежь тхакIор ащ эссе-романкIэ еджагъ. Тхыгъэм лIыхъу­жъэу хэтхэр, хъу­гъэ-шIагъэу къыгъэлъэгъуагъэ­хэр, ахэр къы­­зэрэIотэгъэ жабзэр зэкIэ новеллэхэм ащызэфэд. Ахэм пытэу прозэкIэ тхыгъэр зэрапхы. Шъыпкъэ, авторым итхыгъэу «роман» зыфиIуагъэр тэ тызэсагъэм фэдэп, ащ ижанрэ нафэу нэм къыкIидзэрэп. Ау зэкIэлъыкIоу къэIотагъэм художественнэ шъыпкъагъи хэлъ, зэкIэлъыкIуакIэу иIэми дегъэштэгъошIу.

ГутIэ Саныет инэплъэгъу ошъогуитIум азыфагу зыщызыушъомбгъугъэ пстэуми атет: чIыопсым ихьэгъо-шIагъохэр, чIыгур, ошъогоу ащ ышъхьагъыр. Ащ IэпэIэсэныгъэ ин хэлъэу ахэр къегъэлъагъох псэ апытэу, гупшысэхэу ыкIи къэгущыIэхэу, апэблагъэ хъурэм хэтми ыгурэ ыпсэрэ адэлажьэх, цIыф акъы­лым IэпыIэгъу фэхъух. ГущыIэм пае, чIыгур ным репхы, ащ фегъадэ, изекIуакIи хелъагъо. ЧIыгур — ны, ар ащ щыпсэухэ­рэм афэхый, ищыкIагъэ хъуми зэблэжьырэп, ay ежьыри джащ фэдэу цIыфхэр фыщытынхэм кIэдэу. Тхыгъэм игупчэ итхэм ащыщ къушъхьэу Кай-Каус. ГутIэ Саныет къызэритхырэмкIэ, ащ акъыл иI, иакъыли егъэIорышIэ. Ар цIыфым деIэ, аужыпкъэм пэуцоуи, пэрыохъу фэхъоуи къыхэкIы. Ренэу цIыф нэплъэгъум итэу, хъугъэ-шIагъэу ар зыхафэхэрэм ащыдеIэ, ежьыри ахэлажьэ. ЦIыфым изекIуакIэ ехьыщыр зекIуакIэхэр къахэщы къэкIырэ пстэуми (чъыгхэм, тхьапэхэм), джащ фэдэх ахэм мамырэу ахэт унэгъо псэушъхьэхэри. Ащ фэдэу цIыфым игупшысэрэ ар зыкIэхъопсырэмрэ ГутIэ Саныет къыщигъэ­лъэгъуагъ «Пэублэ гупшыс» зыфиIорэ ублапIэу ытхыгъэм (н. 5 — 10). Ошъогури цIыфым фэгумэкIы. Ащ къикIырэ пстэури (ошъури, пчыкIэри, ощхыри, осыри), зэкIэри цIыфыр зыщыпсэурэм нэсых. Ахэм яягъэ цIыфым екIырэп, ар щыIэным ыкIи псэуным ылъэныкъокIэ ишIуагъэ къагъакIо.

ЛIыхъужъыр къушъхьэ шыгум еплъызэ, ищыIэныгъэ зэрэщытын фаер зэрегъафэ. Ау игупшысэ, мары ыIоу, гъэнэфагъэп, лъэныкъо пчъагъэу гощыгъэ нахь. Загъорэ къушъхьэ шыгум илъ ос фыжьыбзэм еплъызэ, ащ егъэгушхо. Загъорэ ыгу мэкIоды, чыжьэу щыIэ мэшIуашъхьэр зэрэкIуасэрэр ылъэ­гъузэ. Загъорэ мэгумэкIы, къушъ­хьэ шыгум инэплъэгъу тефэнэу фэмыеу. Ау ымышIахэу осэпсыр зыщыжъыурэ уц тхьапэм инэплъэгъу зытефэкIэ, щыIэныгъэм къыфэущыжьы, ежь епэсыгъэ гъогу-лъагъо хихыным кIэхъопсэу регъажьэ.

Ошъогури чIыгури зэрэзэфэмыдэхэр, дэхагъэу ахэлъыр авторым игупшысэхэм къащыреIотыкIых. Сыд фэдэ зекIуакIи инэплъэгъу римыгъэкIэу ГутIэ Саныет игупшысэхэр итхылъ еджэрэм зэрэгурыIонхэу къызытегущыIэрэ лIыхъужъхэм къарегъаIох. ЦIыфым ыныбжьырэ ащ иакъылрэ зэбгъэпшэнхэу зэрэщымытыр къарегъэIуатэ. Итхыгъэхэм мылыри ахэт, цIыфым ищыIэныгъэ ари зыгорэущтэу тхакIом репхы.

ЫпшъэкIэ зигугъу къэтшIыгъэ­хэм дэгъоу къагъэлъагъо мафэ къэс цIыфыр зылъыхъурэ гушъхьэбаиныгъэр зыфэдэр, ар кIэуугъоеным, хэбгъэхъоным ыкIи бгъэпытэным непэрэ ма­фэм мэхьанэшхо зэриIэр. Ары къызхэкIырэр авторым пэублэ гупшысэу ышIыгъэр кIэухын­чъэу къэнэныр. Арэу щыт нахь мы­шIэми, упчIэу къытырэр гурыIогъошIу: «КъэкIуагъэм гъогууанэу къыкIугъэм ихьатыркIэ — зы илъэса, тIуа, лIэшIэгъуа, хьаумэ илъэс мина?» (н. 10). Ащ фэдэу упчIэр къыгъэуцузэ, авторым къегъэунэфы эссе тхыгъэм гупшысэмкIэ зылъыIэсыщтым икууагъэ. Ары къызхэкIырэр, етIанэ тхылъеджэр ащ фэдэ гупшысэ цыпэ горэм, тыкъэзыуцу­хьэрэ дунаим илъэныкъохэм, лIыхъужъэу тхыгъэм хэтхэм заIу­кIэкIэ ымыгъэшIэгъоныр. Ар ежэ арэущтэу егъэжьагъэу хъу­гъэ гупшысэм ащ фэдэ горэхэр къыхэхьанхэм.
Джа шIыкIэм тетэу къэIотэныр рекIокIы. Тхылъым дэт къыкIэлъыкIорэ новеллэхэм («ТIумыр», «Усар», «Къэншъау», «Дамый», «Дамыйрэ Усарэрэ») ГутIэ Саныет бэрэ къащегъэлъагъо щыIэныгъэмкIэ мэхьанэшхо зиIэ гупшысэхэр, загъори лIыхъужъыр ахэмкIэ укIыпIэм, кIодыпIэм рещалIэ. Ащ фэдэ гупшысэ куу зыхэлъ хъугъэ-шIагъэхэм, гушъхьэлэжьыгъэм ылъапсэхэм авторым игупшысэ афэгъэзагъ. Aщ къы­хэкIэу ып­шъэ­кIэ зигугъу къэтшIыгъэ къэ­IотакIэр къегъэжьапIэ фэдэу мэхъу. Авторым апэрэ тхьапищым къащитырэ гупшысэм лIэныгъэм фэгъэхьыгъэ гущыIэ лъэшхэр хэтэлъагъох: «Джаущтэу лIэныгъэр къежьэ» — ошIэ-дэмышIэу ыгу къихьагъэм хъулъфыгъэр къыкIигъэщтэ­жьыгъ. ЛIэныгъэм ащ нахьрэ псэ имыIэнэуи?! Арэу кIо­чIаджэмэ сыда зэкIэми зыкIафырикъурэр, зы нэбгырэ нэмыIэми къызкIыIэкIэмыкIыжьырэр? Хьауми шъабэу кIуашъэзэ къытэкIуа? Гупшысэм зыри­гъэушъомбгъугъ. Дунаими щыIэныгъэми хэт язэщыгъ? Зэрэ­хъурэмкIэ, ежь-ежьырэу зегъэп­цIэжьы. ЛIэныгъэм фэхьазырэу ышIошъ егъэ­хъужьы. Зимы­гъэпцIэ­жьымэ?!» (Н.7).

Сыдэу щытми, мы упчIэхэм къахэкIэу тхылъеджэр щыIэныгъэм егуп­шысэ. Тхылъыр зэриухырэ «КIэух гупшысэми» ары зэрэщыхъурэр. Джа гущыIэ дэдэхэмкIэ ар къырегъажьэ — «ШIун­кIым тыдэкIи зыщиуб­гъугъ» (н. 184). «Нэфынэмрэ шIункIымрэ» язэпыщыт цIыфым къыгурэIо шIумрэ емрэ язэпыщыт итамыгъэу зэрэщытыр. ШIэныгъэлэжьхэм ащ фэдэ зэгъэпшэныгъэр къызхэкIырэр икъоу зэхафын алъэкIырэп, ay литературэм ар аущтэу хэхьагъ.

ГутIэ Саныет ипрозэ гумэкIыр пхырэкIы, ay гугъэу нафэу къэмылъагъорэм шIокI имыIэу зызэриушъомбгъущтым ущегъэ­гугъы. ШIункIым зызыщигъэбылъырэр пкъыгъо пыт, пхъэм фэдэу пытэ. Ащ къыпкъырэкIы шIункIым ЦIыфым, Псэм, Дунаим зэIукIэгъоу адыриIэу хъу­рэр. Ары къызхэкIырэри лIы­хъужъэу лъэгъо шIункIхэм атехьэхэрэм яшIыкIэ-гъэпсыкIэ зэфэдэныр, зэтехьаныр. Къа­хэкIых ахэм къахэщыхэрэр, ау ахэр шIункIым хэкIодэжьых. Джащ фэдэ къабзэу, ШIункIыр ГутIэ Саныет зы шапхъэм итэу къытырэп. Ащ игъогу гъэнэфагъэ, ежь-ежьырэуи зыкъегъэ­унэфыжьы, шъыпкъэр зыфэдэр къегъэлъагъо. Нэфынэми шъыпкъэр къегъэлъагъо. КъыкIэлъыкIоу упчIэ-гупшысэ зэкIэлъыкIохэр ГутIэ Саныет ежьыри зэретыжьы, тхылъеджэхэми аре­ты: «Сыда ШIункIыр зыфэя­гъэр имынэIосэ чIыпIэхэм илъа­гъо защырегъажьэм? Дунаим ишап­хъэ ыгъэунэфыныр, цIыфэу ащ щыпсэухэрэм амал аритыныр?»

Зэфэхьысыжь зыщишIырэ «гущыIэ цыпэм» — тыгъэр ичIыпIэ еуцожьы, пчыкIэр мэхъопскIы, къушъхьэу тхыгъэм зигугъу къыщишIырэм ышыгукIэ ахэр щыгъэбылъыгъэх. Аужыпкъэм тхылъеджэм нафэ къыфэ­хъужьы щыIэныгъэмрэ пкIыхьапIэмрэ зэрэзэпхыгъэхэр. ШIун­кIымрэ нэфынэмрэ ошъогуитIум азыфагу щызэхэкIокIагъэх, ары ГутIэ Саныет итхылъеджэхэу игупшысэ рыкIохэрэр зыфищэхэрэр.

ХъокIо Фатим.
Филологие шIэныгъэхэмкIэ доктор.