Тыгъэнэбзый

Къеблагъ, гъэмафэр!

КIэлэцIыкIухэм анахь якIэсэ уахътэу гъэмафэр къэсыгъ. Нахь цIыкIухэми, Iэтахъохэми джы зэрашIоигъоу мэзищым къыкIоцI загъэпсэфыщт.

Зыхэм, зэрэхабзэу, гъэмэфэ лагерьхэр къяжэ, адрэхэм унэгъокIоцI е еджа­пIэм изэIухын-гъэкъэбзэнкIэ IофшIэнхэм зафагъэзэщт.

«Чыр цIынэзэ къауфэ» аIо, арышъ, ицIыкIугъом къыщегъэжьагъэу ыIэ, ыгу Iофым екIоу кIэлэцIыкIур пIугъэныр апэрэй. Еджэныр анахь пшъэрылъ шъхьа­Iэу ахэмкIэ щытми, замыгъэбэлэрэгъэу, унагъом ыкIи еджапIэм ежь афэлъэкIырэр щашIэу зэресэхэрэм уасэ иI.

Мэкъуогъум и 1-р – кIэлэцIыкIухэр къэухъумэгъэным и Дунэе маф. Ащ къикIырэр сабыигъор насыпышIоныр, ядунай мамырэу, зауи, пыджи, гъабли, нэмыкIи щымыIэу, жъалымыгъэхэм апэчыжьэхэу, апэIапчъэхэу, гушIуагъом, тынчыгъом, тхъагъом, гупсэфыгъом хэтхэу къэтэджынхэр, ягугъэ нэфхэм, ашIоигъоу, зыкIэхъопсырэм хэти лъыIэ­сыныр, цIыфышIу хъунхэр ары.

Гъэмафэр охътэ бэрэчэт: дунаим ыгу щизэу жьы къабзэ къещэ, псыр къаргъо, Тыгъэр фабэ. Мы зэкIэ псауныгъэм ищыкIэгъэ закI. КъэкIырэ лъэпкъ пхъэшъхьэ-мышъхьэхэр етIупщыгъэу къызэлъэхъух. Мэкъуогъум ыкIэм чэрэз пасэр, черешнер, мыIэрысэ хъугъошIоу псы фыжьыр зыкIэтыр, бжьыныр, бжьыныфыр, къоныр, нэшэбэгур, редискэр, нэмыкIхэр къызэлъэбагъох.

Чэт-тхьачэтхэр, къаз-псычэтхэр, чэт­жъыехэр, тхьачэтщырхэр зезэрэщэхэшъ щагухэм адизых. Лэжьыгъацэу фэса­къ­хэу, егугъухэу чIым хадзэрэ пстэури нэрэ-Iэрэм къэкIых. Шыкур! Тишъофхэм коцыр, натрыфыр, семчыкыр ащэшъхьа­лъэх. Гъэмафэр гур зыщэфэу ыкIи анахь зыгъэшIурэ уахът, гъэбэжъур къыдэкIо. ЛэжьакIохэмкIэ, мэкъу-мэщышIэмкIэ мыр анахь охътэ ехьыжьагъ, щысыгъо уифэнэу щытэп: апхъы, ахы, Iуахыжьы, яIофшIагъэ зэфахьысыжьэу хьамбарышхо­хэм лэжьыгъакIэр арагъэкIу.

Былымхэр пIонышъ – мэлхэр, шкIэхэр, чэмхэр, быгъухэр тхъэжьхэу хъупIэ хъоо-пщаухэм арытых. Анахь тыгъэшхоми ахэр щаухъумэх гъогунэпцэ чъыг шхъонтIэ бырабэхэу щэтырэ гъэIагъэм фэдэхэм, жьаупIэ чIыпIэ шIагъох.

2019-рэ илъэсым игъэмафи хэти – цIыкIуи, ини къытфэшIунэу Тхьэм те­лъэIу!

ТафэгушIо!

Мэкъуогъум и 1-м къэхъугъэ сабыйхэм, ныбжьыкIэхэм ыкIи ныбжь зиIэ хъугъэхэм зэкIэми псауныгъэ пытэ яIэу, ягухэлъхэр дахэу сыди­гъуи зэшIуахынхэу, яогу мамырэу, ягъэшIэ гъогу нэфынэнэу!

Бэрэтэрэ Хьамид

Тигъэмаф

Тигъэмафэ нэхъой напэу
Губгъуи мэзи къыфэпэн,
Псыхъо цIыкIуми Iупэ-бзапэу
ИгушIуагъо къытфэкIон.

Тигъэмафэ огу лъагэм
Дышъэ нэгоу тыгъэр ит,
Тидунае тфегъэдахэ,
Тигъэфабэу къытшъхьарыт.

Ошъо къаргъор дэнэ огоу
ПсычIэ къаргъом къысфычIэщ,
Тигубгъошхо дышъэ бгъэгоу
Гъэ лэжьыгъэр къизэрэщ.

Бзыу цIыкIури мэбыбатэ,
КIэлэцIыкIуми ягушIуагъу,
ЗэдепкIэхых нэпкъы зандэм,
Псыщэ куум зычIагъау.

Къуекъо Налбый

Пчыхьэ

Пчыхьэшъхьапэм
Ошъочапэм
Мэл Iэхъогъур къыщэлъагъо,
Ари сшIыгъэ сэ сурэт,
Мэлмэ ауж ит Мэмэт.
Огу нашхъом
Уцы къашхъоу
КъыщыкIыгъэм ар хэтыгъ,
Псыхъо чъэрым шъхьарыт мэзым
Мэл Iэхъогъур рифэкIыгъ.

Мэфэ реным ар Iэхъуагъ,
Мэмэт тыгъэм игъусагъ.

 

Бэджэжъыемрэ къалыркъэщымрэ

Бэджэжъыемрэ къалыркъэщымрэ зэгъусэхэу кIохэзэ, зы пыжъ лIагъэ горэм IукIагъэх. ТIумэ язэу нахь зышхыпхъэр амышIэу зызэшIонэхэм, бэджэжъы­ем нахь зышIотхьагъэпцIыгъэти, ыIуагъ:

— Тыкъызэпэчъэнышъ, тязэу ыпэ къишъырэм ерэшх.

Аущтэу зэдаштагъэу бэджэжъыер зыщечъэжьэным, къалыркъэщ цIыкIум ащ ыкIэ зыхигъэнагъ. Бэджэжъы­ер етIупщыгъэу чъэзэ агъэнэфэгъэ чIыпIэм нэси, псынкIэу зыкъызэпыригъэзэжьыгъ.

Ар дэдэм баджэм ыкIэ къалыркъэщыр къыхэзи, уцым къыхэфагъ.

Баджэм зиплъыхэ зэхъум къеджагъ:

— Тыдэ уплъэра сэIо? Уапэ сыкъэсыгъэу сэ мыдэ сыщыI, — къалыркъэщыр уцым къыхэкIыжьыгъ. Бэджэжъыер еплъымэ, ар зегъэшIэгъожьышъ щыс.

— УкъыстекIуагъ, лыр оуий! – ыIуи, ыгу кIодыжьыгъэу бэджэжъыер IукIошъыжьыгъ.

Хьэ нэй-псый

Мафэ горэм хьэм къупшъхьэ такъыр къыгъоти, унэм ыхьымэ щишхын ыгу хэлъэу кIожьызэ, лъэмыдж псыгъо горэм техьагъ. Лъэмыдж гузэгум къэсыгъэу псым зыхэплъэм, ежь фэдэкъабзэу зы хьэ горэ хилъэгъуагъ, ащи ыжэ къупшъхьэ горэ дэлъэу. Ау адрэ хьэм ыжэ дэлъыгъэ къупшъхьэр нахь иныIо фэдэу къыщыхъугъ.

«Мо къупшъхьэ иныр къытесхымэ нахьышIуба?» ыуIи, хьэм ебэнын ыгу хэлъэу псым хэп­кIагъ. ЗыхэпкIэм, ежь икъупшъхьэ къы­жэдэзи псым ыхьыгъ, адрэ хьэри кIодыжьыгъэ. Псыр къыпы­чъэу къыхэпшыжьи, хьэ нэй-псыер Iахьынчъэу къэнагъ.

Уигулъытэ гъэчаны

Уигулъытэ гъэчаны
ЖъонакIоп, пхъашIэп, ау чылэм апэрэ IофышIэу дэт. (Шы.)

* * *
Губгъом щэхьэрзэ-уарзэ, мэзым щыхэхьэгъуай. (Щэмэдж.)

* * *
Сыхьатэп, ау къытео. (Гу.)

* * *
Шъхьантэм тесмэ, тхьаркъо, зикъудыймэ, къэплъан. (Чэтыу.)

* * *
Чэщ остыгъ, губгъо гъэдах. (Мазэ.)